SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TỈNH ĐỒNG NAI
TRƯỜNG THPT TRẤN BIÊN

Mã số:…………………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI:

KÍCH THÍCH SỰ HỨNG THÚ CỦA
HỌC SINH QUA VIỆC GIẢI LOẠI BÀI
TOÁN VẬT LÝ ĐỊNH TÍNH
GV thực hiện: HOÀNG THỊ HUYỀN
Lĩnh vực nghiên cứu:

Quản lý giáo dục

Phương pháp dạy học bộ môn : LÝ 
Phương pháp giáo dục: …………. 
Lĩnh vực khác: …………..

Đính kèm: Mô hình 

Phần mềm 
Phim ảnh 
Năm học 2011 – 2012.

Hiện vật khác 


SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC


Lĩnh vực:
Quản lý giáo dục……………. Phương pháp dạy học bộ môn: VẬT LÝ ….……

Phương
pháp
giáo
dục………
Lĩnh
vực
khác:……………………………………
1. Tính mới:
- Có giải pháp hoàn toàn mới


- Có giải pháp cải tiến, đổi mới từ giải pháp đã có
2. Hiệu quả:
-  Có giải pháp hoàn toàn mới và triển khai áp dụng trong toàn nghành có hiệu
quả cao
-  Hoàn toàn mới và đã triển khai áp dụng tại đơn vị có hiệu quả cao
-  Có tính cải tiến, đổi mới từ giải pháp đã có và đã triển khai áp dụng tại đơn
vị có hiệu quả
3. Khả năng áp dụng:
- Cung cấp được các luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách
:
Tốt
Khá 
Đạt 

- Đưa ra các giải pháp khuyến nghị có khả năng áp dụng thực tiễn, dễ thực hiện
và dễ đi vào cuộc sống : Tốt

tìm cách vận dụng những công thức vật lý để lập các phương trình và giải
chúng để tìm ra những con số gọi là đáp số của bài toán. Cứ như thế, việc giải
toán vật lý rốt cuộc trở thành một thứ toán ứng dụng, quy về những thủ thuật
và kỹ thuật lập phương trình, giải phương trình ứng với các kiểu, loại bài toán
vật lý khác nhau. HS giải toán vật lý dần dần quên rằng vật lý học đóng vai trò
ngày càng quan trọng đối với công nghệ và sản xuất, đồng thời cũng giúp hiểu
nhiều hiện tượng thường gặp trong thiên nhiên và đời sống.
Trong chuyên đề này, tôi mong muốn hướng HS giải toán vật lý đến
mục đích hiểu bản chất vật lý học hơn là chỉ nhằm đến đáp số bài toán. Các
em sẽ khám phá ra rằng: vật lý học là những điều đang xảy ra trong thế giới
xung quanh các em. Nó nói về các màu sắc trong một cầu vồng, về ánh sáng
lóng lánh và tính cứng rắn của một viên kim cương. Nó có liên quan đến các
việc đi bộ, chạy, đi xe đạp, lái ô tô và cả việc điều khiển một con tàu vũ trụ.
Các nguyên lí vật lý hiện diện rõ ràng trong các đồ chơi, trong các trò đấu
bóng, trong các nhạc cụ và cả trong cả những máy phát điện khổng lồ,…
Xuất phát từ ý nghĩa và thực tế đó, tôi mạnh dạn nghiên cứu đề tài “
Kích thích sự hứng thú của học sinh qua việc giải loại bài toán vật lý định
tính” nhằm giúp các HS giải toán vật lý hiểu sâu hơn các hiện tượng vật lý
đang xảy ra trong thiên nhiên quanh ta, trong các đối tượng công nghệ của nền
văn minh mà ta đang sử dụng.
II.Phương pháp nghiên cứu và những thuận lợi, khó khăn:
-Phương pháp nghiên cứu tài liệu: đọc các sách giáo khoa phổ thông (SGK),
các sách đại học, sách tham khảo.
-Phương pháp thống kê: chọn các hiện tượng có trong chương trình phổ thông
và gần gũi với đời sống hằng ngày.
-Phương pháp phân tích và tổng hợp kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy và
thực tế đời sống.
1)Thuận lợi:
Tài liệu SGK mới đã được biên soạn theo tinh thần phát huy tính tích cực của
HS, có nhiều hình ảnh minh hoạ cho các vấn đề nêu trong bài học.

hiện thực tế vô cùng phức tạp của chúng. Như thế, không những các em hiểu
rõ các khái niệm và định luật vật lý mà còn có dịp học được cách tiếp cận
khoa học vật lý vá nâng cao được hứng thú đối với môn học.
Bài tập định tính là loại bài tập được đưa ra với nhiều tên gọi khác
nhau: “câu hỏi thực hành, câu hỏi để lĩnh hội, bài tập logic, bài tập miệng, câu
hỏi định tính, câu hỏi kiểm tra, …”. Sự đa dạng trong cách gọi chứng tỏ loại
bài tập này có những ưu điểm về phương pháp ở nhiều mặt, bởi vì mỗi một tên
gọi khác nhau đều phản ánh một khía cạnh nào đó của ưu điểm.
Bài tập định tính có thể sử dụng trong tất cả các giai đoạn học tập môn
học, từ bước đặt vấn đề để bắt đầu nghiên cứu một đề mục cho đến bước
nghiên cứu giải quyết vấn đề, bước vận dụng để củng cố, luyện tập, ôn tập
hoặc mở rộng, đào sâu tri thức hoặc thực hành… Tuỳ theo mục đích sử dụng
có thể xây dựng với nội dung thích hợp. Trong phạm vi chuyên đề này, tôi chỉ
có thể nêu ra một số dạng bài toán vật lý định tính của Lớp 10


Bài tập định tính vật lý nói chung đề cập đến một hiện tượng vật lý xảy
ra trong tự nhiên và kỹ thuật mà khía cạnh vật lý thường bị che lấp bởi những
chi tiết thực luôn hiện diện kèm theo hiện tượng trong diễn biến phức tạp của
nó. Việc giải các bài toán định tính cũng hướng vào sự phát hiện bản chất vật
lý của vấn đề giống như trường hợp giải toán định lượng nhưng do không phải
quan tâm đến các phép tính mà đôi khi dễ làm lệch hướng suy nghĩ khi giải
toán, nên người giải toán định tính vật lý có điều kiện tập trung tư tưởng để
phân tích điều kiện bài toán và vận dụng kiến thức, kỹ năng đã biết về vật lý
mà đi tới được kết luận cuối cùng.
II.Nội dung đề tài:
1)Phần: ĐỘNG HỌC
Ví dụ 1: Một truyện dân gian có kể rằng: khi chết một phú ông đã để lại cho
con mình một hũ vàng chôn trong một khu vườn rộng và một mảnh giấy vẽ sơ
đồ trong đó chỉ rõ: đi về phía Đông 12 bước chân sau đó rẽ phải 8 bước chân,

v
III
II

I
O

H1.2

t

Đồ thị I là đường thẳng song song trục Ot cho biết chuyển động là
thẳng đều. Đồ thị II là đường thẳng hợp trục Ov một góc nhọn và hướng theo
chiều dương cho biết chuyển động là nhanh dần đều. Đồ thị III song song trục
Ov cho biết tại một thời điểm vật có thể đạt mọi giá trị của vận tốc nên đây là
một chuyển động không có thực.
Ví dụ 4: Một người lái xe đang chạy trên quốc lộ với tốc độ 50 km/h thì nhìn
qua kính chiếu hậu thấy một chiếc xe đua sắp xửa vượt qua xe mình.
Anh ta muốn xác định tốc độ của chiếc xe đua nên đã làm như sau.
Đúng lúc hai chiếc xe chạy ngang nhau thì anh ta bắt đấu đếm từ 1, 2, … cho
đến khi chiếc xe đua chạy đến một cái mốc dễ nhận thấy trên đường nào đó.
Ví dụ anh ta đếm được 100 khi xe đua chạy ngang một cây cột đèn bên đường.
Anh ta tiếp tục đếm được 30 nữa cho đến lúc xe anh ta cũng chạy ngang cây
cột đèn đó. Anh ta lập tức tính ra được tốc độ của chiếc xe đua:
Vđua = (130 / 100) . 50 km/h = 65 km/h
Bạn nghĩ sao về kết quả tính được này? Giả sử cả hai xe cùng chuyển
động với vận tốc không đổi và anh lái xe đếm rất đều đặn. Nếu anh ta đếm
thật chậm rãi thì kết quả có khác không?
 Cách tính toán của anh lái xe dựa trên hiểu biết vật lý về mối quan hệ
giữa quãng đường đi được với vận tốc và thời gian s = v.t. Do quãng đường đi

cùng vận tốc của xe tải. Đột nhiên xe tải tăng tốc và một bọc hàng không buộc
rơi từ thùng xe tải xuống đường. Hỏi nếu bạn không hãm xe máy hoặc không
lái tránh sang một bên thì xe máy của bạn có húc phải bọc hàng đó trước khi
nó rơi chạm đất hay không? Coi rằng bọc hàng rơi thẳng ngay trước mũi xe
của bạn.
 Bọc hàng rơi từ một xe tải đang chạy trên đườngvẫn tiếp tục tham gia
chuyển động theo quán tính cùng với xe tải. Xe máy chạy an toàn phía sau xe
tải không thể húc vào bọc hàng chừng nào bọc hàng còn chưa rơi tới mặt đất
chẳng khác gì lúc bọc hàng còn ở trên thùng xe tải. Chỉ khi bọc hàng đã chạm
đất và nằm yên tại đó thì nguy cơ va vào xe máy mới xảy ra nếu người đi xe
máy không né tránh nó trên mặt đường.


Ví dụ 7: Để các tia nước từ các bánh xe đạp không thể bắn vào người đi xe,
phía trên bánh xe người ta gắn những cái chắn bùn, khi đó phải gắn những
cái chắn bùn như thế nào?
 Gắn những cái chắn bùn sao cho mép dưới cắt đường tiếp tuyến đi
qua điểm thấp nhất của bàn đạp với bánh trước xe đạp.
2)Phần: ĐỘNG LỰC HỌC
Ví dụ 1: Khi xe buýt đột ngột chuyển bánh, hành khách ngồi trên xe thường bị
ngật đầu về phía sau đến mức đôi khi sái cổ. Giải thích tại sao như vậy? Nếu
hành khách chú ý tựa đầu vào cái giá đỡ đầu ở lưng ghế ngồi thì có thể tránh
bớt được hiện tượng bất lợi này không? Tại sao?
 Phần thân người di chuyển cùng với ghế ngồi trong khi đầu còn chưa
kịp di chuyển do quán tính. Cái giá đỡ đầu gắn liền với ghế ngồi đã ngăn cản
sự chậm trễ trong thay đổi trạng thái đứng yên của phần đầu.
Ví dụ 2: Con chó săn to khỏe và chạy nhanh hơn con thỏ. Tuy thế, nhiều
khi con thỏ bị chó săn rượt đuổi vẫn thoát nạn nhờ vận dụng “ chiến thuật “
luôn luôn đột ngột thay đổi hướng chạy làm chó săn lỡ đà. Điều này trong vật
lí được giải thích ra sao ?

 Càng đông khách khối lượng xe và người càng lớn, gia tốc  a  
m




xe thu được khi tương tác với đường (chỗ đường xấu xe bị xóc) sẽ nhỏ, sự
thay đổi vận tốc theo phương thẳng đứng của xe rất bé nên người ngồi trên xe
có cảm giác êm hơn.
Ví dụ 6: Để kéo một cái ô tô bị sa lầy, một người đề nghị tất cả hành khách
trên xe xúm nhau buộc dây vào xe và cùng kéo sợi dây để trực tiếp đưa xe ra
khỏi chỗ lầy.
Anh lái xe lại đề nghị một cách làm khác: buộc một đầu dây thừng vào
xe và buộc đầu dây còn lại vào cái cây hoặc một cái cọc thật chắc bên đường.
Sau đó vài người cùng nắm vào khoảng giữa sợi dây và kéo sợi dây theo
phương vuông góc với đường nối giữa xe và cây. Anh lái xe còn nói, khoảng
cách từ xe đến cây để buộc dây thừng càng dài thì việc kéo xe sa lầy càng dễ
dàng.
Bạn có tán thành ý kiến anh lái xe này không. Giải thích tại sao?
Lực kéo

H 1.3
cây

Dây thừng
xe


 Giải pháp kéo xe khỏi chỗ lầy của anh lái xe được mô tả trong H 1.3
Ví dụ 7: Trong trò xiếc mô tô bay, người biểu diễn phải đi mô tô trên thành

ro khi gặp tai nạn?
 Động năng của người ngồi trên xe chuyển thành thế năng đàn hồi của
túi khí bơm căng. Đoạn đường tác dụng gia tăng làm giảm bớt lực va chạm.
Ví dụ 2: Người ta thường nói: "Không thể tự nắm tóc mình mà nhấc mình lên
được". Câu nói đó có cơ sở khoa học không? Hãy giải thích?


 Theo định luật bảo toàn động lượng thì nội lực chỉ làm cho các vật
riêng biệt trong hệ trao đổi xung lượng cho nhau mà không gây ra gia tốc
chuyển động cho hệ nên câu nói trên là hoàn toàn có cơ sở khoa học. Bản chất
vật lý của câu nói đó là định luật bảo toàn động lượng.
Ví dụ 3: Một khí cầu có mang một cái thang dây, dưới thang đang có một
người đu. Đang ở trạng thái đứng yên trên không trung, khí cầu có dịch
chuyển không nếu ngươi đu từ từ leo lên thang?
 Hệ người và khí cầu đang ở trạng thái đứng yên. Người từ từ leo thang
thì hệ chỉ xuất hiện nội lực mà không có nội lực tác dụng nên xung lượng của
hệ được bảo toàn. Do đó, khối tâm của hệ không thay đổi nên khi người leo
lên thì khí cầu sẽ hạ xuống. Vậy trong một hệ kín thì tọa độ khối tâm của hệ
cũng là một đại lượng bảo toàn.
Ví dụ 4: Một người làm xiếc nằm trên mặt đất rồi cho đặt lên ngực mình một
tảng đá to. Sau đó, cho người khác lấy búa tạ đập vào tảng đá. Khi tảng đá vỡ
ra, người làm xiếc vẫn đứng dậy vui cười chào khán giả. Điều gì đã giúp anh
ta thoát khỏi "mối nguy hiểm " nêu trên?
 Theo định luật bảo toàn động lượng, sau va chạm vật có khối lượng
càng lớn thì biến thiên động lượng càng nhỏ (tức ít bị chấn động). Tảng đá đặt
trên ngực sẽ có tác dụng giảm chấn động, đá càng to thì càng an toàn.
Va chạm giữa các vật luôn kèm theo sự truyền chuyển động, nó phụ
thuộc vào sự chênh lệch khối lượng giữa hai vật.
Ví dụ 5: Một nhà du hành vũ trụ ra ngoài không gian vũ trụ, sau khi làm việc,
họ muốn trở lại con tàu của mình. Làm thế nào có thể di chuyển về phía con

Ví dụ 1: Mùi thơm của nước hoa thoảng bay trong không khí dần tan biến
mất. Khói từ các ống khói lúc đầu khi mới thoát ra khỏi ống thì đậm đặc sau
đó cũng dần tan biến trong không khí. Hãy giải thích tại sao có những hiện
tượng trên?
 các phân tử luôn chuyển động hỗn loạn không ngừng. Trong quá
trình chuyển động, phân tử của các chất tự hoà lẫn vào nhau gây ra hiện tượng
khuếch tán. Nước hoa thoảng bay, khói tan dần là kết quả của hiện tượng
khuếch tán.
Ví dụ 2: Một người thợ mộc sau khi đánh vecni vào một số chân giường, sau
một thời gian, người thợ mộc phát hiện thấy những chân giường chưa được
đánh vecni bị nứt nẻ (rạn chân chim), còn những chân giường đã được đánh
vecni thì không bị như thế. Hãy giải thích tại sao?
 Vecni sẽ làm nước trong gỗ khó bốc hơi. Chân giường đã được đánh
vecni sẽ “tươi” lâu hơn khó bị nứt nẻ do bị khô đi.
Ví dụ 3: Khi pha nước chanh, người ta thường làm cho đường tan trong nước
rồi mới bỏ đá lạnh vào. Vì sao không bỏ đá lạnh vào trước rồi bỏ đường sau?
Hãy giải thích?


 Nhiệt độ càng cao, các phân tử chuyển động càng nhanh nên dễ hoà
tan hơn. Nếu bỏ đá vào trước, nhiệt độ của nước hạ thấp làm quá trình hoà tan
của đường diễn ra chậm hơn.
Ví dụ 4: Khi chế tạo bóng đèn điện (bóng đèn tròn) người ta phải nạp đầy đủ
khí trơ ở nhiệt độ và áp suất thấp vào bóng. Vì sao phải làm như vậy?
 Để khi đèn sáng, nhiệt độ tăng, áp suất của khí trơ không vượt quá áp
suất không khí, làm cho bóng đèn không bị nổ, vỡ.
Ví dụ 5: Ngồi gần những chiếc bếp than đang cháy, ta thường nghe những
tiếng lách tách cùng với những tia lửa bắn ra. Tại sao vậy?
 Khi đun, nhiệt độ tăng, không khí trong các thớ của than nở ra làm
nứt các cục than tạo ra tiếng lách tách, các hạt than bị bắn ra từ sự nứt của



Phần 3: KẾT LUẬN
Qua thời gian tôi vận dụng loại hình bài tập định tính đan xen trong lúc trình
bày nội dung lý thuyết hoặc bổ trợ cho những bài tập định lượng, tôi thấy HS
dễ tiếp thu kiến thức hơn, theo dỗi bài chăm chú hơn và nhiều khi đưa ra
những câu trả lời rất lý thú và tôi nhận thấy tiết học của tôi không quá căng
thẳng. Qua đó cũng nhận thấy ít nhiều sự thích thú tìm tòi, ham hiểu biết của
các em, giúp tôi có đủ sự tự tin để truyền đạt kiến thức cho các em. Tôi rút ra
được một điều quan trọng là để tiết học vật lý được nhẹ nhàng:
+Cần cô đọng kiến thức
+Cần vận dụng linh hoạt, hài hoà các phương pháp, hình thức giảng
dạy khác nhau kết hợp với ngôn ngữ phù hợp để giảm bớt sự căng thẳng trong
các giờ học, giảm bớt sự uể oải của HS nhất là ở các tiết cuối của buổi học (có
thể biểu diễn thí nghiệm, kể chuyện lịch sử vật lý, giải thích hiện tượng,…)
Không những thế giáo viên cần không ngừng nâng cao chuyên môn,
giải đáp thoả đáng những thắc mắc của HS mới làm HS tin tưởng hơn vào sự
dẫn dắt của người thấy.
Dựa vào kết quả thực hiện nà những kiến thức tâm lý học cũng như yêu
cầu về việc giảng dạy vật lý ở trường THPT tôi cho rằng giải pháp mà tôi đưa
ra là tương đối hợp lý và hiệu quả.
Đề xuất:
-Sử dụng các bài toán vật lý định tính để tiến hành các buổi xêmina học tập.
-Sử dụng các bài toán vật lý định tính để xây dựng tình huống có vấn đề.
-Sử dụng các bài toán vật lý định tính để củng cố phát triển phương pháp tự
học.
-Sưu tầm, phân loại và nghiên cứu các bài toán vật lý định tính để xây dựng
kho tư liệu giảng dạy.
-Mở rộng và phát triển đề tài ở các lĩnh vực khác của vật lý như: Điện học,
Quang học,…để tạo nên một chỉnh thể thống nhất vầ việc xác định bản chất