MỤC LỤC
Trang
PHẦN I. MỞ ĐẦU

1

1. Lý do chọn đề tài

1

2. Mục đích của đề tài

1

3. Ý nghĩa của đề tài

2

4. Đối tượng nghiên cứu

2

5. Phương pháp nghiên cứu

2

PHẦN NỘI DUNG

3

CHƯƠNG I. CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI


3.1. Về phía học sinh

8

3.2. Về phía giáo viên

9

CHƯƠNG III. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
VIẾT MỞ BÀI VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH
1. Cung cấp kiến thức, kỹ năng phần viết mở bài cho học sinh

10

1.1. Khái niệm đoạn văn và đoạn mở bài

10

1.2. Cách viết mở bài

10

1.3. Một số vấn đề cần tránh khi mở bài

16

1.4. Một mở bài hay cần phải

16

môn Ngữ văn, phân môn Làm văn chiếm vị trị quan trọng. Mục đích cuối cùng
của phần Làm văn là trang bị cho các em học sinh kiến thức và kĩ năng làm một
bài văn nghị luận có chất lượng cao. Và hơn nữa là cung cấp cho các em kĩ năng
viết văn nghị luận khi các em bước vào cuộc sống sau này.
Văn nghị luận có vai trò quan trọng không chỉ trong nhà trường mà còn
trong đời sống xã hội. Kĩ năng làm văn nghị luận không chỉ giúp học sinh bàn
bạc các vấn đề khi còn ngồi trên ghế nhà trường mà còn giúp các em có khả
năng trình bày, biện luận, lí giải... các vấn đề trong cuộc sống sau này. Tuy
nhiên, hiện nay các nhà làm giáo dục phải thừa nhận một thực tế là học sinh rất
yếu về kĩ năng làm văn nghị luận. Đa phần học sinh lúng túng trước một đề bài
nghị luận. Khâu các em mất nhiều thời gian và hiệu quả không được như mong
đợi là phần mở bài. Nhiều em dù mất nhiều thời gian vào khâu này song mở bài
cũng chưa đạt yêu cầu. Điều đó làm ta nhớ đến câu nói của M. Gorki: " Khó hơn
cả là phần mở đầu, cụ thể là câu đầu, cũng như trong âm nhạc, nó chi phối giọng
điệu của tác phẩm và người ta thường tìm nó rất lâu". Muốn bài văn nghị luận
đạt kết quả cao, người viết phải cần đặc biệt chú ý vào mở bài.
Cũng giống như phần lớn học sinh THPT hiện nay, học sinh trường
THPT số 1 Bảo Yên nói chung và học sinh lớp 10A10 nói riêng rất lúng túng
trong phần mở bài. Đặc biệt, học sinh lớp 10A10 với đặc thù là lớp nội trú, phần
lớn các em là con em dân tộc khả năng tiếng Việt hạn chế, kĩ năng làm văn nghị
luận của các em rất yếu. Vì vậy, để góp phần nâng cao kĩ năng làm văn nói
chung và kĩ năng mở bài nói riêng, chúng tôi chọn đề tài: Một vài biện pháp rèn
kĩ năng viết mở bài cho học sinh lớp 10A10 trường THPT số 1 Bảo Yên.
2. Mục đích của đề tài.

2


Đề tài này chỉ xin dừng ở việc đưa ra một vài giải pháp để nâng cao khả
năng viết mở bài cho kiểu bài nghị luận cho học sinh lớp 10A10. Từ đó, bồi

phong cách giới thiệu, diễn đạt. Nói tóm lại, phần mở bài phải tạo được âm
hưởng chung, định hướng chung cho cả bài viết.
2. Cấu trúc của mở bài.
Mở bài là chìa khóa cho toàn bộ bài văn, cũng giống như một đoạn văn
hoàn chỉnh, đoạn văn mở bài thường có 3 phần: Phần mở đầu đoạn, phần giữa
đoạn và phần cuối đoạn.
Phần mở đầu đoạn nêu những câu dẫn dắt. Đó có thể là những lời văn
của mình, có thể là một câu thơ, đoạn văn của một tác giả, có thể là một câu
chuyện nhỏ, một câu nói nổi tiếng của một nhà phê bình hay một nhà văn hoá
nào đó…Tuy nhiên nội dung câu dẫn phải gần gũi và có liên quan đến vấn đề
chính mà bài văn sẽ đề cập tới.
Phần giữa đoạn nêu vấn đề chính của bài viết. Vấn đề chính này có thể đã
nêu rõ trong đề bài, có thể người viết phải tự rút ra, tự khái quát và nêu lên.
4


Phần cuối đoạn mở bài thường nêu giới hạn vấn đề và phạm vi tư liệu mà
bài viết sẽ trình bày. Phần này thường đã nêu rõ trong đề bài nên người viết chỉ
cần nêu lại yêu cầu, đoạn trích, câu trích... ở đề bài
3. Vai trò của mở bài.
Đối với học sinh, một trong những vấn đề bối rối khi viết văn nghị luận là
phần mở bài. Tuy đây không phải là phần trọng tâm của bài văn nhưng nó là
phần không thể thiếu, là phần “hồn” của bài văn nghị luận. Đọc phần mở bài,
giáo viên có thể nhận biết trình độ, năng khiếu viết văn của học sinh, có thể
đánh giá năng lực học văn của học sinh.
Không phải không có lí khi có ý kiến cho rằng: " Văn hay chỉ cần đọc mở
bài". Tất nhiên nếu chỉ đọc mở bài thì không thể đánh giá được toàn bộ bài văn.
Nhưng quả thật, mở bài có tầm quan trọng thực sự đối với người viết. Người ta
thường nói: “ vạn sự khởi đầu nan”, khi viết bài văn có được một mở bài hay, tự
nhiên “ dòng văn như được khơi chảy, tuôn trào . Mở bài lúng túng, trục

nhiều mở bài như vậy:
Mở bài cho đề: "Cảm nhận của em về bài thơ Nhàn của nhà thơ Nguyễn
Bỉnh Khiêm" có em đã viết: "Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585) là người có
học vấn uyên thâm. Quê ở làng Trung Am nay thuộc xã Lí Học, huyện Vĩnh Bảo,
ngoại thành Hà Nội. Ông làm quan dưới triều nhà Mạc. Tuy nhiên khi nhắc đến
ông là làm mọi người phải nghĩ đến việc, lúc ông còn làm quan ông đã từng
dâng sớ vạch tội và xin chém đầu mười tám lộng thần nhưng đã không thành
công nên ông đã cáo quan về quê. Do học trò của ông đều là những người nổi
7


tiếng nên được gọi là Tuyết Giang Phu Tử. Ông là người có học vấn uyên thâm,
là nhà thơ lớn của dân tộc. Thơ của ông mang đậm chất triết lí giáo huấn, ngợi
ca chí khí của kẻ sĩ, thú thanh nhàn, đồng thời cũng phê phán những điều sống
trong xã hội. Khi mất ông để lại tập thơ bằng tập viết thơ bằng chữ Hán là Bạch
Vân am thi tập; tập thơ viết bằng chữ Nôm là Bạch Vân quốc ngữ thi và
“Nhàn” là bài thơ tiêu biểu trong tập thơ Bạch Vân quốc âm thi".
( Đây là mở bài của em Hoàng Văn Khoái- lớp 10A10)
Chưa xét đến lỗi diễn đạt, lỗi câu ta có thể thấy ở mở bài này em học sinh
đã mắc lỗi là quá mải mê giới thiệu về tác giả mà quên mất giới thiệu nội dung
chính của vấn đề sẽ nghị luận. Đọc mở bài này, ta thấy đây như bản tiểu dẫn về
Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Mở bài sau đây cũng mắc lỗi tương tự:
Nguyễn Trãi sinh trưởng trong một gia đình mà bên nội cũng như bên
ngoại đề có hai truyền thống quý báu: yêu nước và yêu văn hóa dân tộc. Ông đã
sống một cuộc đời mà cả hạnh phúc lẫn thương đau đều được đẩy đến tột cùng.
Trong khoảng thời gian đời người hơn 60 năm, thi nhân đã để lại một gia sản
vô cùng quý giá. Chỉ tính riêng trong lĩnh vực văn chương, trước tác của Ức
Trai có thơ, có văn, lại có cả lịch sử, địa lí nữa. Ở mảng thơ, bên cạnh tập thơ
chữ Hán nổi tiếng Ức Trai thi tập, thiết nghĩ còn cần phải đặc biệt chú ý vị trí

khảo sát
Tuần 8
( từ 7- 12
tháng 10)
Tuần 10
( Từ 2125 tháng
10)

Tổng số

Điểm dưới 5

Điểm từ 5-6

Điểm 7- 8

Điểm 9- 10

35

15

12

8

0

35


tập. Trong giờ học, các em còn thụ động, chưa mạnh dạn trao đổi, hỏi han do
chưa hiểu sâu, chưa nắm được kiến thức, thiếu tự tin, thiếu sự tư duy trước
những câu hỏi, những vấn đề mà giáo viên đặt ra mà chủ yếu trông chờ vào bài
giảng của thầy cô.
Thứ tư: Do tâm lí chung của một bộ phận học sinh và phụ huynh bị ảnh
hưởng bởi xu thế phát triển của nền kinh tế hiện đại nên chỉ hướng con cái của
mình vào việc học một số môn khoa học tự nhiên, ngoại ngữ , tin học... để có
lợi cho công việc, cho việc chọn nghề sau này mà ít hoặc không chú trọng đến
môn Ngữ văn.
Thứ năm: bản thân các em là người dân tộc thiểu số, kiến thức về tiếng
Việt, kiến thức về xã hội còn hạn chế. Học sinh hạn chế trong kĩ năng tạo lập
văn bản.
2. Về phía giáo viên.
Nguyên nhân học sinh học yếu, kĩ năng viết văn yếu không phải hoàn
toàn là ở học sinh mà một phần ảnh hưởng không nhỏ là ở người giáo viên. Đôi
khi giáo viên vẫn chưa chú ý quan sát đến các đối tượng học sinh, đặc biệt là
học sinh yếu. Họ chưa tìm tòi nhiều phương pháp dạy học mới kích thích tính
tích cực, chủ động của học sinh và chưa thật sự quan tâm tìm hiểu đến hoàn
cảnh gia đình của từng học sinh. Còn có giáo viên chưa chú ý rèn kĩ năng viết
mở bài cho học sinh.
Từ thực trạng trên, người viết xin đưa ra một số giải pháp để khắc phục:
10


CHƯƠNG III. MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG
VIẾT MỞ BÀI VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH

1. Cung cấp kiến thức và kĩ năng phần viết mở bài cho học sinh.
1.1. Khái niệm đoạn văn và đoạn văn mở bài.
a. Đoạn văn:

hoàn toàn hay không ?
Đề bài: Cảm nhận của em về bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi.
Ví dụ 2: Có một bức tranh thiên nhiên mùa hè giàu sức sống, giàu hình ảnh và
thanh âm. Bức tranh dó được khắc họa trong bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn
Trãi.
b. Mở bài gián tiếp.
Mở bài gián tiếp thường bắt đầu từ một khía cạnh liên quan đến vấn đề
cần nghị luận, tức là người viết dẫn dắt vào đề bằng cách nêu lên những ý có
liên quan gần gũi đến luận đề (vấn đề cần nghị luận) để gây sự chú ý cho người
đọc sau đó mới dẫn dắt một cách khéo léo và có liên kết đến luận đề. Để bài viết
có không khí tự nhiên và có chất văn, người ta thường mở bài theo kiểu gián
tiếp. Có nhiều cách mở bài gián tiếp nhưng tựu trung có 4 cách cơ bản: Diễn
dịch, quy nạp, tương liên, đối lập.
b.1. Kiểu diễn dịch.
Dẫn dắt vào đề theo kiểu diễn dịch người viết phải nêu ra những ý khái
quát hơn, bao trùm vấn đề đặt ra trong đề bài rồi thu hẹp lại dần, sau cùng bắt
vào vấn đề của đề bài.
Ví dụ 1:
Đề bài: Cảm nhận của em về bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi.
Mở bài: Trong nền văn học thế giới, chúng ta đã được trải nghiệm và cảm
nhận những “áng văn” đầy xúc động và sâu sắc. Nhắc đến nước Nga, người đời
lại tìm đến đại thi hào Puskin với “Tôi yêu em”. Nhắc đến nền văn học lãng
mạn của Anh quốc, người ta lại tìm đến tác phẩm “ROMEO & JULIET” của
Shakespeare… Vậy mỗi khi nhắc đến Việt Nam, có lẽ người ta sẽ không thể
12


không nhắc đến Nguyễn Trãi – một nhà thơ vĩ đại, đại diện cho nền Văn học
Trung đại Việt Nam. Ông đã để lại cho đời biết bao là tập thơ hay: “Ức Trai thi
tập; Quốc Âm thi tập; …” với tên hiệu là Ức Trai. Và “Bảo kính cảnh giới

Mở bài: Trong cuộc sống, chúng ta thường phải đứng trước một sự lựa
chon: chọn người, chọn vật, v.v… Chúng ta thường gặp những tình huống rất
khó quyết định bởi vì không thiếu những cảnh: người đẹp mà kém, người giỏi thì
lại không đẹp, vật đẹp nhưng lại không bền… Đối với những trường hợp như
thế, dân gian ta có lời khuyên qua câu tục ngữ: “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”.
Ví dụ 2:
Đề bài: Cảm nhận của em về bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi.
Thiên nhiên mùa hè giàu sức sống, giàu sắc màu và thanh âm là đề tài
của rất nhiều nhà thơ lớn. Qua bức tranh thiên nhiên, tác giả bộc lộ tình yêu
thiên nhiên, yêu quê hương đất nước. Tất cả những điều đó được thể hiện trong
bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi.
Ví dụ 3:
Đề bài: Suy ngẫm của bạn về lòng dũng cảm.
Mở bài: (1) Mấy tháng trước, đài báo đưa tin về một anh thanh niên tay
không săn bắt cướp ở Thành phố Hồ Chí Minh mà không cần gia nhập một tổ
chức công an hay dân phòng nào, cũng không phải để lấy thù lao hay ơn huệ.
(2) Hàng ngày chúng ta vẫn nghe tin có những bạn trẻ nhảy xuống sông cứu
người sắp chết đuối, có những tình nguyện viên không quản ngại gian khổ nguy
hiểm đến với các bệnh nhân trại phong, vào các bệnh viện truyền nhiễm hoặc
đến với đồng bào dân tộc miền núi cần sự giúp đỡ… (3) Và với những nghĩa cử
cao đẹp đó chúng ta gọi họ là những con người có lòng dũng cảm ”.
Mở bài trên viết theo kiểu quy nạp:
- Câu (1), (2): Đưa ra những tấm gương không quản ngại khó khăn, gian
khổ thậm chí sẵn sàng hi sinh tính mạng để cứu người.
- Câu (3): Khái quát những hành động cao cả đó trong khái niệm lòng
dũng cảm.
b.3. Kiểu tương liên:
Với kiểu này ta bắt đầu bằng cách nêu lên một ý, một sự việc tương tự, có
liên quan với ý của luận đề,có tác dụng gợi ra một sự liên tưởng rồi từ đó mà
chuyển sang đề.

b. 5. Mở bài bằng cách đặt câu hỏi (nghi vấn)
Là kiểu mở bài mà người viết tự đề xuất câu hỏi về vấn đề cần bàn. Trả
lời câu hỏi chính là cách giải quyết vấn đề, nêu lên được vấn đề cần bàn bạc.
Ví dụ:

16


Đề bài: Đ. Điđrô đã nói: “Nếu không có mục đích, anh không làm được gì
cả. Anh cũng không làm được cái gì vĩ đại nếu mục đích tầm thường”. Em hãy
bình luận câu nói trên.
Mở bài: “Trong xã hội, ai lại chẳng muốn thành đạt trong mọi hoạt động,
trong công việc cũng như trong cuộc sống. Vậy cái gì tạo nên sự thành đạt đó?
Có thể nói, để tạo nên sự thành đạt thì có nhiều yếu tố khác nhau. Nhưng một
trong những yếu tố có giá trị kiên quyết đó chính là mục đích sống. Nhà văn
Pháp Đ. Điđrô đã nêu ra kết luận: “Nếu không có mục đích, anh không làm
được gì cả. Anh cũng không làm được cái gì vĩ đại nếu mục đích tầm thường”.
Ở mở bài trên người viết nêu nghi vấn: “Cái gì tạo nên sự thành đạt đó?”. Trả lời
cho nghi vấn này người viết đã nêu được vấn đề cần nghị luận: Yếu tố quyết
định sự thành đạt chính là “mục đích sống”.
1. 3. Một số vấn đề cần tránh khi mở bài.
Khi mở bài cần chú ý:
Tránh nêu vấn đề quá dài dòng,dẫn dắt vòng vo, dẫn quá xa ý chính cần
nêu, nói mãi, viết mãi mà vẫn chưa thấy vấn đề chính cần bàn là gì.
Tránh dẫn dắt ý không liên quan gì đến vấn đề trọng tâm sẽ nêu ở phần
giữa của đoạn mở bài.
Tránh sa vào nêu những chi tiết cụ thể, những điều lẽ ra chỉ trình bày ở
phần thân bài.
1. 4. Một mở bài hay cần phải.
Ngắn gọn: Dẫn dắt ngắn gọn, nêu vấn đề chính ngắn gọn và giới hạn vấn

những câu cụt ý, thiếu chủ ngữ hay vị ngữ. Và điều này cũng được thể hiện
trong các bài văn. Giáo viên phải kiên trì uốn nắn cho học sinh khi các em trả lời
bài và sửa trên bài kiểm tra, sau đó yêu cầu các em viết lại. Khi chấm bài, giáo
viên cần chỉ ra những lối viết câu mà học sinh mắc phải và yêu cầu học sinh sửa.
Giáo viên có thể yêu cầu học sinh viết câu theo suy nghĩ ra giấy, sau đó sửa lại.
Rèn cách viết đoạn văn văn mở bài: giáo viên thường xuyên ra bài tập viết
đoạn mở bài cho học sinh. Sau đó chấm và sửa lỗi cho các em.
4. Dành thời gian rèn kĩ năng viết mở bài cho học sinh.
Bộ môn Ngữ văn của lớp 10A10 trường THPT số 1 Bảo Yên từ giữa
tháng 11 được bố trí 4 tiết dạy buổi chiều. Đây là quỹ thời gian đáng quý để giáo
18


viên không chỉ cung cấp kiến thức mà còn rèn các kĩ năng cho học sinh trong đó
có kĩ năng viết mở bài. Mỗi đề giáo viên nên dành ra 7- 10 phút để học sinh tự
viết mở bài sau đó đọc của một vài em và sửa. Để khuyến khích giáo viên nên
cho điểm. Bài nào quỹ thời gian hạn hẹp thì giáo viên ra đề, nói rõ yêu cầu để
học sinh về nhà làm. Hôm sau kiểm tra lại.
5. Giáo viên dành thời gian củng cố vốn tiếng Việt cho học sinh.
Đây là công việc thường xuyên phải thực hiện trong quá trình dạy bộ môn
Ngữ văn tại lớp 10a10.
Công việc rèn kĩ năng viết phần mở bài nói riêng và kĩ năng làm văn nói
chung yêu cầu giáo viên phải kiên trì, nhẫn nại. Bởi kĩ năng làm văn của học
sinh không thể hoàn thiện trong thời gian một sớm, một chiều.
Sau một thời gian kiên trì với những giải pháp trên cùng với sự nỗ lực của
học sinh, kĩ năng làm văn nghị luận nói chung và kĩ năng viết mở bài của học
sinh lớp 10A10 đã có những chuyển biến đáng kể.
Dưới đây là kết quả khảo sát lần 2 của người thực hiện đề tài này:
Lần
1


1

33

7

17

7

2

Nhìn vào kết quả khảo sát ta có thể thấy: tỉ lệ học sinh yếu hay viết mở
bài chưa đạt đã giảm; tỉ lệ học sinh trung bình, khá tăng lên. Cá biệt đã có em
có kĩ năng viết mở bài rất tốt.
Sau đây là 2 mở bài của học sinh sau khi đã được tác động:
Mở bài 1:
Đề bài: Cảm nhận của em về mười hai câu thơ đầu đoạn trích Trao duyên
( Trích Truyện Kiều - Nguyễn Du)
19


Mở bài: Nguyễn Du là một thiên tài văn học và là niềm tự hào của dân
tộc Việt Nam. Truyện Kiều là kiệt tác của ông. Tác phẩm như tiếng khóc ai oán
của người phụ nữ trong xã hội phong kiến, là bài ca về tình yêu tự do và ước mơ
công lí. Đoạn trích Trao duyên thể hiện bi kịch tình yêu tan vỡ của Thúy Kiều.
Mười hai câu thơ đầu là tiếng nấc nghẹn ngào khi Kiều trao duyên cho em.
Đây là mở bài của em Triệu Thị Hương lớp 10A10 trường THPT số 1
Bảo Yên.

thành công trong thực tiễn dạy học ở nhiều giáo viên khác. Rất mong nhận được
những ý kiến đóng góp chân thành của đồng nghiệp. Tôi xin chân thành cảm ơn!

Bảo Yên, ngày 8 tháng 5 năm 2014
Người viết

Hà Thị Thiều

21