KHÔNG - THỜI GIAN NGHỆ THUẬT
TRONG TIỂU THUYẾT "ĐẮM
THUYỀN" CỦA R. TAGORE
Không - thời gian nghệ thuật là những phương diện quan trọng của thi
pháp học. Nó có thể giúp chúng ta khám phá ra quan niệm nghệ thuật về con
người cũng như những thành công khác ở tiểu thuyết Đắm thuyền - một trong
số 12 bộ tiểu thuyết của R. Tagore – tác phẩm được giới phê bình Bengan coi là
điểm mốc quan trọng trong sự phát triển và củng cố chủ nghĩa hiện thực trong
văn học Ấn Độ và cũng là một trong những tiểu thuyết xuất sắc viết về tình
yêu. Không gian tương thông, không gian con đường cũng như thời gian định
mệnh, thời gian thiên nhiên là những nét đặc trưng nghệ thuật tiểu thuyết của
R.Tagore.
1. Không gian nghệ thuật trong Đắm thuyền
Con người không thể tồn tại ngoài không gian. Tất cả mọi hành vi cho tới
những hành động, sự kiện lớn lao đều thực hiện trong không gian. Chính vì thế,
cùng với thời gian, không gian là một vấn đề quan trọng của thi pháp. Nó là
phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương tiện tồn tại và triển khai của thế
giới nghệ thuật để chiếm lĩnh đời sống.
Trước hết, nổi bật lên trong Đắm thuyền là không gian tương thông. Quan
điểm triết học cổ phương Đông coi con người là một bộ phận của vũ trụ, ngôi
nhà là một tiểu vũ trụ nên một trong những nguyên tắc của quan điểm triết học
này là đề cao sự gắn bó và giao lưu của con người với vũ trụ.
Nguyên tắc này đã ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống sinh hoạt hàng ngày
như một nét đặc trưng tư duy Á Đông, trong đó có cả Ấn Độ: làm nhà đã có
cửa tiền nhưng vẫn phải có cửa hậu, đã làm cửa chính đồng thời cũng phải làm
cửa sổ. Cửa tiền, cửa hậu, cửa chính, cửa sổ ngoài nhiệm vụ mở lối đi, đón
nắng, gió, không khí còn có nhiệm vụ quan trọng khác là tương thông với vũ
trụ lớn - ngôi nhà của tất cả mọi sinh vật.
Nguyên tắc đề cao sự gắn bó và giao lưu của con người với vũ trụ không
chỉ ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn chi phối việc
sáng tạo không gian tương thông trong thơ trữ tình cổ xưa và cả trong những

trụ, nghĩa là các nhân vật đứng trong của sổ nhìn ra ngoài, chẳng hạn như
“Hemnalini đang đứng bên cửa sổ, lặng lẽ chăm chăm nhìn ra ngoài đường”.
Nhưng càng về sau sự tương thông hô ứng của không gian sinh hoạt riêng tư và
không gian vũ trụ càng rõ nét. Cửa sổ là nhân chứng chứng kiến sự hướng ra
của con người và sự hướng vào của ánh nắng. Điều này tạo nên sự chan hòa hô
ứng khiến cho ngôi nhà bừng sáng và con người ở trong đó như được tiếp một
nguồn năng lượng vô biên nên thường đạt tới trạng thái siêu thoát.
Thứ ba, không gian tương thông trong Đắm thuyền còn thực hiện nhiệm
vụ mở thông hai thế giới tinh thần qua cửa sổ tâm hồn làm cho tâm hồn người
này nắm bắt được những rung động và diễn biến tâm trạng phức tạp trong tâm
hồn người kia. Bằng chứng là đoạn R.Tagore viết về Ramesh và Hemnalini “…
thế là hai người yêu nhau đứng kề nhau bên ô của sổ vắng vẻ, bốn mắt nhìn
nhau. Dù không nói một lời nhưng cả hai đều cảm thấy bình ổn, hạnh phúc, họ
trải qua niềm sung sướng thần tiên trong trạng thái ngây ngất do sự yên lặng
đem lại”. Nhờ vậy các nhân vật hiểu nhau, tin tưởng vào nhau, từ đó có thêm
sức mạnh để vượt qua mọi trắc trở trong cuộc sống để đến với nhau.


Tóm lại, việc sáng tạo ra không gian tương thông trong Đắm thuyền là
thành công đáng ghi nhận của R.Tagore. Không gian này không chỉ giúp cho
R.Tagore biểu hiện thành công quan niệm về con người trong văn học cổ (con
người có thể xuất thể hay nhập thế nhưng bao giờ cũng ở trong vòng trời đất
cả, là một bộ phận của vũ trụ), mà còn giúp R.Tagore thể hiện quan niệm nghệ
thuật về con người hành động (con người muốn tồn tại và phát triển trước hết
phải hòa đồng với vũ trụ, không đối lập và xa rời thiên nhiên, hòa nhập vào
thiên nhiên để tìm quy luật tự giải phóng cho mình, phục vụ cuộc sống của
mình).
Thứ hai là không gian con đường. ở các tiêu chí, góc độ khác nhau, khái
niệm “Con đường” cũng có cách hiểu khác nhau. Từ điển Tiếng Việt có viết:
“Đường là lối đi nhất định được tạo ra để nối liền hai địa điểm, hai nơi”. Giáo


Có thể nói, con đường trong Đắm thuyền được tác giả miêu tả theo quá
trình trừu tượng hóa, từ con đường thực tĩnh lặng đến con đường biểu tượng; từ
con đường truyền thống Ấn Độ có nhiều bảo thủ, lạc hậu đến con đường văn
minh, tiến bộ và nhân đạo mà R.Tagore đề xuất. Ông đặt các nhân vật của mình
trên những con đường, đòi hỏi các nhân vật phải suy ngẫm, phát hiện và hành
động nhằm giải phóng cá tính, phát triển nhân tính để đến với tự do và tính
thiện.
2. Thời gian nghệ thuật trong Đắm thuyền
Có thể thấy, cũng như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật là nhân
tố nằm trong mạng lưới nghệ thuật của tác phẩm văn học. Nó thể hiện cái nhìn
tâm lý chủ quan về thời gian, cách cảm nhận và ứng xử đối với cuộc sống theo
quan điểm, ý đồ riêng của tác giả một cách có hiệu quả nghệ thuật. Trước hết,
thời gian nghệ thuật trong Đắm thuyền là thời gian định mệnh. Thời gian định
mệnh là thời gian do một lực lượng huyền bí định sẵn, con người không cưỡng
lại được theo quan điểm duy tâm. Vì vậy “Đặc điểm của thời gian định mệnh là
tất cả mọi sự kiện chuyển biến kết cục của một đời người đều đã được định sẵn
từ trước như một tất yếu”.
Soi chiếu khái niệm thời gian định mệnh vào tác phẩm Đắm thuyền,
chúng tôi nhận ra sự xuất hiện của hai dòng thời gian định mệnh tồn tại song
song với nhau nhưng ở thế đối cực và đấu tranh với nhau:
Dòng thời gian định mệnh thứ nhất được thể hiện rõ qua lời của các nhà
tiên tri, qua suy nghĩ của các nhân vật về một lực lượng siêu nhiên vô hình nào
đó có quyền lực tối cao chi phối cuộc đời các nhân vật Ramesh, Kamala, cụ thể
là qua các từ ngữ như: cả một năm rủi ro, cái ngày định mệnh ấy, thời hạn ấy,
mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên, con giao phó chuyện ấy vào tay trời, số
phận… Cùng với những từ ngữ trên, thời gian định mệnh còn được thể hiện
qua những từ ngữ có nét nghĩa chung thường gắn liền với những biến cố sự
kiện biểu hiện sự ngẫu nhiên, bất ngờ, đột ngột, không lường trước được
như: bỗng (10 lần), đột nhiên (9 lần), đột ngột (10 lần), thình lình (3 lần), tình

Thứ hai là thời gian thiên nhiên trong Đắm thuyền. Đối với mỗi người
trong cuộc sống, thiên nhiên có vai trò vô cùng quan trọng. Đối với người Ấn
Độ, thiên nhiên đặc biệt cần cho sự yên tĩnh của tinh thần. Bởi, nó giúp người
ấn tách biệt khỏi mọi việc đời, tập trung tâm trí suy nghiệm chân lý.
Trong Đắm thuyền, thiên nhiên là một bộ phận hữu cơ “nhiều lúc là nhân
chứng, là người đồng cảm, hòa hợp trong quá trình diễn biến tâm trạng của các
nhân vật trong truyện”. Nó phục vụ đắc lực cho chủ trương con người hòa
đồng với vũ trụ, hòa nhập thiên nhiên, năng động xông pha tích cực đi tìm qui
luật để giải phóng con người. Vì vậy, trong Đắm thuyền, thiên nhiên gắn bó,
gần gũi với con người tới mức khi đó, xác định thời gian các nhân vật chủ yếu
dựa vào sự quan sát bằng trực giác hoặc cảm giác với một lớp từ ngữ chỉ thời
tiết, mùa màng dày đặc: mùa mưa, mùa thu, ban trưa, ban chiều, trăng, sao, ánh
nắng, bóng tối cùng với hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc tự nhiên. Trong đó, trăng
(xuất hiện 21 lần), ánh nắng (15 lần), bóng tối (12 lần), mùa thu (10 lần), mặt
trời (6 lần).
Đặc biệt và ấn tượng nhất có lẽ là hình ảnh trăng. Trong Đắm thuyền,
trăng là đối tượng thưởng thức, đối tượng giao tiếp. Nó không đứng yên mà
luôn trong trạng thái vận động: mảnh trăng khuyết đã mọc, ánh trăng non nhợt
nhạt, mảnh trăng non tí xíu, trăng huy hoàng rực rỡ, trăng đã lặn… nên chỉ
cần nhìn trăng người ta có thể biết được thời gian trong tháng và thời điểm
trong đêm.
Tuy nhiên, các nhân vật ngồi dưới trăng không phải chỉ để ngắm trăng mà
quan trọng hơn là nhờ ánh trăng soi rọi vào thế giới tâm hồn để khám phá ra
mình, khám phá ra nhau. Chẳng thế mà mỗi khi ngồi dưới trăng, các nhân vật


lại phát hiện ra một điều mới mẻ như việc Ramesh nhận ra trong suy nghĩ của
anh không có chỗ nào dành cho Kamala; còn Kamala mơ hồ phát hiện ra những
điều bất ổn trong thế giới nội tâm của Ramesh và cô nhận thấy “cô không có
trong suy nghĩ của anh”, khoảng cách giữa anh và nàng là có thật… Vì vậy,

phẩm Đắm thuyền của R.Tagore, chúng ta không chỉ có thêm hiểu biết về đặc
trưng tư duy của người Ấn Độ, là quan điểm duy tâm định mệnh, tư duy hướng
nội, tư tưởng thoát tục để suy nghiệm chân lý, mà còn thấy quan niệm nghệ
thuật về con người của R.Tagore rất mới mẻ và thấm đẫm tính nhân văn. Con
người phải luôn có sự gắn kết với truyền thống với cộng đồng và thiên nhiên
nhưng cũng phải biết hành động vì tình yêu, hạnh phúc của mình và vì tính
thiện. Đây chính là hình ảnh con người Ấn Độ mới có sự kết hợp giữa truyền


thống và hiện đại, giữa dân tộc và thời đại, có khả năng làm chủ cuộc sống của
mình và đất nước.