PHẦN ĐẶT VẤN ĐỀ
Ở trung tâm giáo dục thường xuyên (TTGDTX) đối tượng học viên rất phức
tạp, trình độ văn hóa thường ở mức trung bình và yếu chiếm tỉ lệ khá cao, một
số HV có những hoàn cảnh đặc biệt, trình độ tiếp thu không đồng đều về kiến
thức, một số lớn các HV do còn yếu về kiến thức cơ bản toán học, khả năng tiếp
thu chậm (do lớn tuổi và bỏ học lâu) và thời gian rèn luyện tại nhà không
nhiều...
Hóa học hữu cơ là một ngành khoa học nghiên cứu về thành phần, cấu tạo,
tính chất, ứng dụng của hợp chất hữu cơ và các quá trình biến đổi (phản ứng)của
chúng.Tuy là ngành ra đời sau hóa học vô cơ nhưng lại phát triển rất nhanh, do
đó việc tiếp thu khối lượng kiến thức lớn là cả một vấn đề.
Hoá hữu cơ là ngành Hoá học chuyên nghiên cứu các hợp chất hữu cơ (Hợp
chất hữu cơ là hợp chất của cacbon trừ CO, CO2, muối cacbonat, xianua,
cacbua.). Một trong những kiến thức quan trọng của học sinh khi học về Hoá
hữu cơ là phải biết xác định công thức phân tử, công thức cấu tạo. Từ công thức
phân tử và công thức cấu tạo sẽ suy ra những tính chất hoá học. Nghiên cứu cơ
sở lí luận và cơ sở thực tiễn, xây dựng những bài tập cụ thể. Thông qua đó học
viên sẽ hiểu và nắm vững phương pháp làm các bài tập liên quan.
Việc tư duy xác định công thức phân tử, công thức cấu tạo của học viên gặp
nhiều khó khăn, đặc biệt việc định hướng cho tư duy:
Khi viết một công thức cấu tạo học viên thường viết thiếu mà không biết, điều
đó chứng tỏ các em vẫn gặp khó khăn trong việc định hướng xác định viết công
thức cấu tạo.
Trải qua một thời gian trực tiếp giảng dạy tôi nhận thấy rằng việc học tốt hóa
học hữu cơ đối với học viên quả là một vấn đề, trong đó có việc viết đồng phân,
gọi tên các hợp chất hữu cơ. Nhận thức đựơc điều đó tôi mạnh dạn đưa ra đề tài:
"Giúp học viên nâng cao khả năng viết đồng phân và gọi tên các hợp chất

1



khoa hóa học
chỉ áp dụng trong anken, với hợp chất khác dễ dẫn đến sai lầm.
V

:
CHO
CH 3

CHO

CHO
C

HOOC

CH3

C
COOH

,

CHO

Với phương pháp của sách giáo khoa đề cập không phân biệt được các
trường hợp trên là đồng phân cis hay đồng phân trans.
2. Danh pháp(tên gọi) của hợp chất hữu cơ
* h n
i chun về danh há hợ chất hữu cơ
-Danh pháp hữu cơ trong hoá phổ thông được chia thành hai loại chính: Danh

( ắt uộc hải có)


Tên thay thế: etanol
b.2. Tên gốc - chức
Tên
i chức hay còn gọi là tên ốc - chức được tạo nên bằng thao tác
cộn tên của gốc (hay là nhóm) với tên của chức hữu cơ.
Ví dụ: CH3-CH2-Br
etyl bromua
phần gốc
phần chức
II. T ực trạng của HV ọc tại các TTGDTX
2.1. T uận lợi
Là một TTGDTX – DN ở v ng chiêm trũng, có nhiều khó khăn cho hoạt
động dạy học nói riêng và cho hoạt động giáo dục nói chung, song G , các tổ
trưởng chuyên môn và cán bộ giáo viên trong Trung tâm luôn luôn nỗ lực, cố
gắng phấn đấu. Trung tâm đã xây dựng được nề nếp, ý thức của giáo viên và
HV, đặc biệt là một trường đặc th và phức tạp vậy nhưng năm học nào Trung
tâm cũng giữ vững có nề nếp tốt nhất trong khối TH T. Từ đó gây dựng được
niềm tin đối với bậc cha mẹ HV. Mặt khác các HV vừa học văn hóa, vừa học
nghề nên HV mong muốn lĩnh hội các kiến thức về vật lí để vận dụng giải thích
các hiện tượng trong thực tiễn.
2.2. K ó k ăn
- hần lớn các HV thi trượt đầu vào từ các trường phổ thông, một bộ phận
thì bị lưu ban hoặc nghỉ học ở các trường phổ thông chuyển sang học loại hình
bổ túc văn hóa nên đầu vào của các Trung tâm nhận các HV bị hụt hẫng về kiến
thức hỗ trợ lẫn kiến thức của bộ môn vật lí. a số HV học rất yếu các môn tự
nhiên, các kiến thức cũ đã học ở cấp dưới gần như quên hết. Do nhu cầu thi cử
để HV nhớ một nội dung kiến thức rộng lớn và nhiều kĩ năng khác là rất khó


SL

%

11A

28

0

0

0

0

10

35,7

18

64,3

11C

33

0


i

Dựa vào thành phần nguyên tố và độ bất bão hòa để x t hợp chất có thể có
loại nhóm chức gì.
: ộ bất bão hòa (Tổng số liên kết  và số vòng (v) trong phân tử):
v (một  tương đương với một vòng)

a= 

Các xác định độ bất bão hòa (không áp dụng cho hợp chất chứa liên kết
ion).
- Với hợp chất chỉ có cacbon và hidro (hidrocacbon): với số nguyên tử các bon
là n thì số nguyên tử H tối đa là 2n + 2.
- Số hidro của hợp chất giảm so với hidro tối đa là 2a.
- Ngoài hai nguyên tố C, H nếu hợp chất có thêm các nguyên tố khác thì
t y thuộc vào hóa trị của nguyên tố đó mà ta có thể xác định độ bất bão hòa a
bằng công thức sau:
+Với hidrocacbon CxHy
a

(số hidro tối đa - số hidro hiện có)/2

+ Xác định độ bất bão hòa của hợp chất CxHyOzNtClk
a = [(2x + 2 + t - k) - y]/2
ư c : Viết đ n h n ch t n
i
- Với mỗi loại trước hết là viết đồng phân mạch cacbon
: Viết đồng phân từ đơn giản đến phức tạp cụ thể là:
- Viết đồng phân mạch không nhánh dài nhất

- Thay đổi vị trí nhóm chức nếu có.
- X t đồng phân hình học.
Trên đây là nguyên tắc chung có thể áp dụng cho nhiều loại chất. Với mỗi
loại chất ta có thể thay đổi trật tự hoặc kết hợp các thứ tự trong cách làm trên
cho ph hợp.
V
áp
ng: Trong các ví dụ phần đối xứng của mạch chính được đóng
khung.
V
1: Xác định số lượng các chất là đồng phân cấu tạo của nhau có c ng
công thức phân tử: C6H14
Hướng dẫn:

6


a ( .2 2 - ) 2
, Hợp chất có thành phần nguyên tố gồm C và H.
Vậy các đồng phân là hidrocacbon no, mạch hở. Số lượng đồng phân cấu tạo
bằng số đồng phân mạch cacbon.
(mũi tên chỉ vị trí của nhóm - CH3 có thể thay đổi trên mạch chính tạo
đồng phân)
C
C
C
C
C
C
(1)

- Nhóm chức ở vị trí nhỏ nhất
- Tổng số chỉ liên kết bội trên mạch nhỏ nhất(nếu có nhiều loại liên kết bội thì
ưu tiên vị trí liên kết đôi)
- Tổng số chỉ các nhánh trên mạch chính nhỏ nhất
Bư c 3:Gọi tên
Số chỉ vị trí nhánh +tên nhánh + tên mạch chính(số trên mạch chính) +
số chỉ vị trí nhóm chức (số chỉ vị trí liên kết bội) + tên nhóm chức
- ể chỉ số nguyên tử cacbon có trong mạch chính, người ta d ng các phần đầu
sau:
1 : met ; 2 : et ; 3 : prop ; 4 : but ; 5 : pent ; 6 : hex ; 7 : hept ; 8 : oct ; 9 : non ;
: đec …
- Cần chú ý rằng, trong hoá hữu cơ, tất cả những nguyên tử khác hiđro (như
Cl, r, …) hoặc nhóm nguyên tử (như - NO2, - NH2,…, các gốc hiđrocacbon
CH3 -, C2H5 -,…) đều được c i à nhóm thế.
Gọi tên n uyên tố hoặc tên nhóm thế.
CH3 -CH2 - CH2-Cl
clo propan
- Gọi tên ốc hiđr cac n đều xuất phát từ tên hiđrocacbon tương ứng với
phần đuôi khác nhau.
+ Gốc hiđrocacbon no hoá trị gọi theo tên của ankan tương ứng bằng cách
thay đuôi -an bằng đuôi -yl và được gọi chung là gốc ankyl.
Ví dụ: CH3- : metyl, C2H5 - : etyl,…

7


+ Gốc hiđrocacbon chưa no hoá trị có đuôi -enyl đối với anken, đuôi -nyl
đối với ankin và đuôi -đienyl đối với đien.
Ví dụ:
CH2 = CH- : etilenyl (thường gọi là gốc vinyl)

CH3- CH(CH3)- CH(CH3)-CH3
2,3- đimetylbutan
Ví dụ 2: Viết các đồng phân và gọi tên các hợp chất có CT T là C5H10.
Hư n dẫn iải
Vì đề bài không yêu cầu chúng ta viết về một loại đồng phân cụ thể nên
trước hết ta cần tính độ bội liên kết:
a

a

5 x 2  2  10
1
2

nên có 2 loại đồng phần anken và xicloankan.
* ồng phân xicloan:
- Trước hết viết vòng ứng với số nguyên tử C tối đa. Sau đó giảm dần số
C trong vòng để tạo nhánh(khi gọi tên thì chọn mạch chính là mạch vòng.)

8


CH3

Xiclopentan

1-metylxiclobutan
1

CH3

* ây giờ x t đến đồng phân hình học: trong 5 đồng phân trên khi áp dụng
điều kiện để có đồng phân hình học thì chỉ có công thức ( ) là có đồng phân
hình học:
CH3
CH3
C
H

CH3

C

H
C

H

H

C
CH3

Cis- but-2-en
Trans- but-2-en.
Ví dụ 3: Viết các đồng phân và gọi tên các ankin có CTPT là C5H8.
Hư n dẫn iải
ài toán chỉ yêu cầu chúng ta viết các đồng phân ankin(gồm đồng phân
mạch C và đồng phân vị trí liên kết đôi).
* ồng phân mạch C: Trước hết viết dạng mạch th ng sau đó tạo nhánh(ban
đầu là nhánh, rồi 2 nhánh..... Khi đánh số gọi tên ta ưu tiên vị trí liên kết ba

liên kết đôi.
CH3-CH=CH -CH=CH-CH3
CH3-C(CH3 )= CH -CH= CH2
Hexa-2,4- đien.
-metylpenta -1,3- đien
* Viết đồng phân hình học:
Dựa vào điều kiện để có đồng
phân hình học, ta có đồng phân hình học sau:
H3C

H3C

H
C

C

H
C

CH3

H

C

C

CH3


H

H

H

C

H

C

H3C

C
CH3

C
H

C

H

Cis, Trans- hexa-2,4- đien
Cis, cis- hexa-2,4- đien
Ví dụ 5: Viết CTCT và gọi tên hiđro cacbon thơm c ó CT T : C8H10.
Hư n dẫn iải
Nhận xét: hiđro cacbon thơm chỉ có đp mạch C và đp vị trí tương đối của các
nhóm thế trong vòng benzen.

CH3

H3C

1,3- đimetylbenzen

CH3

1,2- đimetylbenzen

4

, - đimetylbenzen

V í d ụ 6: Viết CTCT và gọi tên hiđro cacbon thơm có CT T: C9H12.
Hư n dẫn iải
- ồng phân mạch C: Trước hết ta xác định mạch chính là vòng benzen
thừa bao nhiêu C ta đưa về dạng mạch nhánh. ắt đầu bằng mạch th ng sau
đó biểu diễn dạng mạch nhánh(nếu có).
CH2--CH2--CH3

CH- CH3

CH3

propylbenzen
isopropylbenzen
- ồng phân vị trí tương đối của nhóm thế trong vòng benzen: Trước hết
là có hai nhóm thế, rồi ba nhóm thế. Sau đó thay đổi vị trí của nó trong vòng
benzen:

4

1- etyl-4-metylbenzen
(p- etyltoluen)


1

CH3

1

2
CH3

CH3

1
H3C

2

3

5

CH3

H3C


phân, gọi tên; lớp 11C dạy theo phương pháp thông thường) năm học 2 22013 kết quả như sau:
Lớp

Tổng
số HV

Kết quả kiểm tra
iểm 9-10

iểm 7-8

iểm 5-6

iểm < 5

SL

%

SL

%

SL

%

SL

%


4,1

11

45,9

12

50

Với kết quả sau các bài kiểm tra được như trên chứng tỏ rằng phương pháp dạy
học mà tôi đang vận dụng rất có hiệu quả, đã nâng cao được chất lượng giảng
dạy, đặc biệt là đối với Trung tâm GDTX.

12


PHẦN KẾT LUẬN
Việc nắm vững cách viết đồng phân và gọi tên chúng sẽ giúp học viên
làm tốt các bài tập dạng này góp phần nâng cao hứng thú học tập môn hóa học.
Sáng kiến kinh nghiệm này đã được bản thân tôi - một giáo viên giảng dạy hoá ở
trung tâm GDTX Hà Trung - với nội dung không mới tuy nhiên những kết quả
trên là quá trình đúc rút kinh nghiệm của bản thân tôi đã được trình bày trước tổ
và đồng nghiệp ghi nhận vận dụng có hiệu quả. Tuy vậy bài viết chắc chắn sẽ
còn nhiều điểm khiếm khuyết, rất mong được sự đóng góp của an giám khảo
và lãnh đạo cấp trên để bản thân tôi có thêm kinh nghiệm và nhất là tạo cho tôi
sự tự tin và vững lòng trong việc dạy học góp phần nâng cao chất lượng dạy học
theo yêu cầu đổi mới, đặc biệt là quá trình đổi mới về nội dung và phương pháp
dạy học nói chung và môn Hoá nói riêng.