SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HƯNG YÊN
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HƯNG YÊN

“ ĐỔI MỚI KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC
ĐỊA LÍ TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”

Lĩnh vực/ Môn: Địa lí
Tên tác giả: Trần Văn Thành
Giáo viên môn: Địa lí

NĂM HỌC: 2013 - 2014


MỤC LỤC
NỘI DUNG
PHẦN MỞ ĐẦU

TRANG

3-6

1. Lí do chọn đề tài

3

2. Lịch sử vấn đề

4

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu


tập môn Địa lí của học sinh
3. Những nguyên tắc để đánh giá kết quả học tập của học sinh

8

4. Cơ sở đánh giá kết quả học tập môn Địa lí của học sinh

9

5. Quy trình của việc đánh giá kết quả học tập

10

6. Mục đích, ý nghĩa và vai trò của kiểm tra, đánh giá kết quả

11

học tập môn Địa lí của học sinh THPT
7. Các hình thức tổ chức kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí

13

ở trường THPT
II. Cơ sở thực tiễn

15

1



39

dạy học Địa lí THPT
1. Mục đích, nội dung cơ bản của chương trình Địa lí THPT

39

2. Những yêu cầu khi tiến hành đổi mới kiểm tra, đánh giá

40

3. Biện pháp đổi mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí

41

PHẦN KẾT LUẬN

45 - 46

1. Kết luận

45

2. Kiến nghị

46

TÀI LIỆU THAM KHẢO

47

3


để từ đó có những biện pháp sư phạm thích hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học,
giúp học sinh học tập đạt kết quả tốt hơn.
Xuất phát từ những lí do trên tôi nhận thấy: đổi mới kiểm tra, đánh giá trong
dạy học nói chung và dạy học địa lí nói riêng là rất quan trọng và cần thiết. Đó là lí
do tôi chọn đề tài: "Đổi mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí THPT".
Việc kiểm tra, đánh giá trong môn Địa lí ở bậc học THPT cần phải chú trọng
đến nội dung và hình thức tiến hành:
- Về nội dung: cần kiểm tra xem học sinh có hiểu được chính xác, đầy đủ
những kiến thức cơ bản trong một bài, một chương, từ đó có khả năng đánh giá
những tác động, các mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí trong bài học. Nội dung
kiểm tra, đánh giá phải phù hợp với yêu cầu của Chuẩn kiến thức, kĩ năng được
quy định.
- Về hình thức: ngoài các câu hỏi mang tính nhận biết vấn đề, cần có các câu
hỏi kiểm tra mức độ hiểu bài của học sinh, từ đó kiểm tra khả năng vận dụng kiến
thức vào giải quyết các vấn đề địa lí. Bên cạnh các câu hỏi lí thuyết cần có những
câu hỏi yêu cầu kĩ năng xử lí số liệu, nhận xét, giải thích và vẽ biểu đồ ...
Trước đây, quan niệm về kiểm tra, đánh giá là giáo viên giữ độc quyền về kiểm
tra, đánh giá, học sinh là đối tượng được kiểm tra. Hiện nay, trong dạy học đã coi
trọng tính chủ thể tích cực hoạt động của học sinh. Theo hướng phát triển đó, việc
kiểm tra, đánh giá không chỉ dừng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, rèn luyện
các kĩ năng mà còn phải khuyến khích tư duy năng động, sáng tạo, khả năng vận
dụng giải quyết vấn đề thực tiễn của học sinh. Muốn vậy phải có những phương
pháp ra đề, kiểm tra phù hợp. Kết quả của công việc này như thế nào phụ thuộc
nhiều vào sự vận dụng sáng tạo, linh hoạt của giáo viên trong việc chọn nội dung,
hình thức, phương pháp kiểm tra, đánh giá.
2. Lịch sử vấn đề
Kiểm tra, đánh giá là khâu không thể thiếu trong quá trình dạy học, được xem



+ Đề xuất một số giải pháp nhằm đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá, từ
đó nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí trong trường THPT.
5. Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở đọc tài liệu, nghiên cứu tài liệu, những lí luận về đổi mới kiểm tra,
đánh giá của các tác giả đi trước, tôi tiến hành điều tra, khảo sát thực tế hoạt động
kiểm tra, đánh giá môn Địa lí ở trường THPT thông qua các phiếu điều tra đối với
giáo viên, học sinh và qua kết quả các bài kiểm tra từ đầu năm học ở tất cả các khối
lớp 10, 11, 12.

6


PHẦN NỘI DUNG
CHƯƠNG I
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA HOẠT ĐỘNG ĐỔI MỚI
KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG THPT
I. Cơ sở lí luận
1. Quan niệm về kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí ở trường THPT
Kiểm tra, đánh giá là công cụ quan trọng, chủ yếu điều chỉnh quá trình dạy học,
là động lực đổi mới phương pháp dạy học, góp phần cải thiện nâng cao chất lượng
đào tạo theo mục tiêu giáo dục đã đề ra. Vì vậy, muốn đổi mới phương pháp dạy
học thì phải đổi mới đồng bộ cả về quan niệm, nội dung chương trình, phương
pháp dạy học, cách kiểm tra, đánh giá.
Đổi mới kiểm tra, đánh giá phải gắn liền với việc quán triệt và thực hiện mục
tiêu của từng bài học, từng cấp học. Đó là công cụ quan trọng, chủ yếu điều chỉnh
hoạt động dạy học, góp phần cải thiện, nâng cao chất lượng dạy học môn Địa lí ở
trường THPT.
Việc kiểm tra, đánh giá phải khách quan, chính xác. Cần phải phối hợp kiểm tra

của học sinh, cuối cùng mới đánh giá bằng điểm số.
- Đánh giá bao giờ cũng đi kèm theo nhận xét để học sinh nhận biết những sai
sót của mình về kiến thức kỹ năng, phương pháp để học sinh nghiên cứu, trao đổi
thêm kiến thức.
- Qua những lỗi mắc phải của học sinh, giáo viên cần rút kinh nghiệm để phát
hiện ra những sai sót trong quá trình dạy và đánh giá của mình để thay đổi cách dạy
sao cho phù hợp với học sinh.
- Trong đánh giá nên sử dụng nhiều phương pháp và hình thức khác nhau nhằm
8


tăng độ tin cậy và chính xác.
- Lôi cuốn và khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình đánh giá.
- Giáo viên phải thông báo rõ các loại hình câu hỏi để kiểm tra đánh giá giúp
học sinh định hướng khi trả lời.
- Phải dựa trên những cơ sở của phương pháp dạy học mà xem xét kết quả của
một câu trả lời, của một bài kiểm tra, kết hợp với chức năng chẩn đoán hoặc quyết
định về mặt sư phạm.
- Trong các câu hỏi xác định về mặt định lượng, giáo viên thông qua các câu
hỏi yêu cầu học sinh giải thích bằng lời để xác định rõ nhận thức của học sinh.
- Phương pháp và cách thức tiến hành kiểm tra đánh giá phải diễn ra trong hoàn
cảnh thoải mái, học sinh cảm thấy tự nguyện, không lo lắng hay sợ sệt.
- Không nên đặt những câu hỏi mà bản thân giáo viên không thể trả lời một
cách chắc chắn được.
- Nên luôn nghi ngờ về tính khách quan và mức độ chính xác của bộ câu hỏi để
từ đó chúng ta có thể đưa ra kết quả tối ưu nhất.
4. Cơ sở đánh giá kết quả học tập môn Địa lí của học sinh
Để đánh giá kết quả học tập của học sinh cần dựa vào mục tiêu môn học, mục
đích học tập và mối quan hệ giữa mục tiêu của môn học, mục đích học tập và đánh
giá kết quả học tập.

- Xác định mục tiêu đánh giá để xây dựng bộ câu hỏi.
- Thu thập số liệu.
- Tổ chức, sắp xếp và phân loại số liệu.
- Phân tích số liệu.
- Báo cáo kết quả để rút ra các kết luận cần thiết.
Đánh giá trong giáo dục là một vấn đề hết sức phức tạp và khó khăn vì nó mang
tính tổng hợp nhiều yếu tố. Vì vậy để đánh giá chính xác một học sinh, một lớp,
hay một khóa học, điều đầu tiên người giáo viên phải làm là xây dựng quy trình,
10


lựa chọn một phương pháp cũng như thu thập các thông tin cần thiết cho việc đánh
giá. Như vậy, quy trình đánh giá có thể bao gồm bốn bước: đo, lượng giá, đánh giá
và ra quyết định.
- Đo: kết quả bài kiểm tra của mỗi học sinh được ghi nhận bằng điểm số. Điểm
số là những kí hiệu gián tiếp phản ánh trình độ của mỗi học sinh về mặt định tính,
nhưng nó không có ý nghĩa về mặt định lượng.
- Lượng giá: dựa vào các số đo để đưa ra những tính toán về ước lượng, về
trình độ kiến thức, kĩ năng kĩ xảo của một học sinh. Lượng giá là một bước trung
gian giữa đo và đánh giá, có thể lượng giá theo chuẩn hoặc lượng giá theo tiêu chí.
- Đánh giá: bước này đòi hỏi giáo viên phải đưa ra những nhận định phán đoán
về thực chất trình độ của một học sinh trước vấn đề được kiểm tra, đồng thời đề
xuất những định hướng bổ khuyết, sai sót hoặc phát huy hiệu quả.
- Quyết định: đây là bước cuối cùng của quá trình đánh giá, giáo viên sẽ đưa ra
những biện pháp cụ thể để giúp học sinh tiến bộ
6. Mục đích, ý nghĩa và vai trò của kiểm tra, đánh giá kết quả học tập môn Địa
lí của học sinh THPT
6.1. Mục đích của việc kiểm tra, đánh giá
- Công khai hóa nhận định về năng lực và kết quả học tập của mỗi học sinh và
tập thể lớp, tạo cơ hội cho học sinh phát triển kỹ năng tự đánh giá, giúp học sinh

song song việc kiểm tra kiến thức lí thuyết với kiểm tra kĩ năng xử lí số liệu, nhận
xét số liệu, biểu đồ, bản đồ ...
Câu hỏi kiểm tra phải nhằm vào học sinh trong cả lớp. Tất cả học sinh trong lớp
phải tích cực tham gia, thông qua quá trình thảo luận, trao đổi trước khi trả lời.
Trong khi một học sinh trả lời thì những học sinh khác theo dõi, nhận xét và bổ
sung câu trả lời của bạn. Như vậy sẽ giúp học sinh trong cả lớp cùng nhau củng cố
kiến thức đã học.
Việc nhận xét, đánh giá và kết luận vấn đề là phần việc của giáo viên. Điều này
đòi hỏi giáo viên phải khách quan, khuyến khích những tư duy sáng tạo, quan điểm
độc lập của học sinh, chứ không nhất thiết phải hoàn toàn đúng theo sách giáo khoa
14


hay đúng theo quan điểm của giáo viên. Việc nhận xét và cho điểm công khai giúp
học sinh có ý thức tự phấn đấu học tập tốt hơn.
Trong quá trình kiểm tra nói, ngoài việc đánh giá nội dung trả lời, cần phải chú
trọng phương pháp, hình thức trả lời để học sinh thấy kết quả của hoạt động kiểm
tra, đánh giá không chỉ ở hiểu biết kiến thức địa lí, mối quan hệ giữa các đối tượng
địa lí mà còn ở phương pháp trình bày phải đúng theo đặc trưng của bộ môn. Ví dụ
nêu sự phân bố của một đối tượng địa lí nào đó phải gắn liền với kĩ năng chỉ bản đồ
và khai thác Atlat Địa lí.
b. Kiểm tra viết
Kiểm tra viết giúp giáo viên nắm được trình độ của tất cả học sinh trong lớp tại
cùng một thời điểm, qua đó giúp giáo viên phân loại được đối tượng học sinh để từ
đó có những biện pháp điều chỉnh quá trình dạy học.
Kiểm tra viết thường được thực hiện sau khi học xong một phần, một chương
hay một học kì. Bài kiểm tra viết có các dạng như sau:
- Kiểm tra 15 phút.
- Kiểm tra 45 phút.
- Kiểm tra cuối kì (có thể là 45 phút hoặc nhiều hơn).

Câu 4: Học sinh của thày (cô) có thái độ như thế nào khi được đổi mới kiểm tra,
đánh giá?
Rất hứng thú
Bình thường
Cho rằng không nên tiến hành đổi mới kiểm tra, đánh giá
Câu 5: Những khó khăn thày (cô) gặp phải khi tiến hành đổi mới kiểm tra, đánh
giá môn Địa lí ở THPT?
Phải trao đổi, thảo luận chi tiết khi ra đề, mất nhiều thời gian
Khó khăn trong việc xếp lịch kiểm tra đồng loạt cho cả khối.
Các khó khăn khác

16


2. Đối với học sinh
Phiếu điều tra gồm 03 câu hỏi, yêu cầu học sinh đánh dấu X vào trước ô mà học
sinh cho là đúng.
Câu 1: Các em có thích học môn Địa lí không?
Có
Không
Cho biết lí do em thích hay không thích học môn Địa lí: ....................................
Câu 2: Theo em có cần thiết tiến hành đổi mới kiểm tra, đánh giá môn Địa lí?
Cần thiết
Bình thường
Không cần thiết
Câu 3: Đổi mới kiểm tra, đánh giá môn Địa lí như năm học 2013 - 2014 có giúp
em đạt hiệu quả cao trong học tập bộ môn không?
Đạt hiệu quả cao hơn
Bình thường
Không hiệu quả bằng hình thức kiểm tra ở các năm học trước

lệ %

Tỉ

Câu 5
05

lệ %

Tỉ
lệ %

05

100

05

100

04

80

04

80

0


0

0

0

0

0

0

ô đầu tiên
Số GV tích vào
ô thứ hai
Số GV tích vào
ô thứ ba

Qua kết quả của bảng điều tra, có thể nhận thấy tất cả các giáo viên dạy Địa lí ở
17


trường THPT Hưng Yên đều nhận thấy tầm quan trọng và cần thiết của việc đổi
mới kiểm tra, đánh giá trong dạy học Địa lí ở trường THPT. Tuy nhiên, ở các năm
học trước, hoạt động đổi mới kiểm tra, đánh giá chưa được thực hiện do gặp phải
khó khăn trong quá trình sắp xếp lịch kiểm tra đồng loạt cho cả một khối lớp.
Chính vì vậy, trong số 05 giáo viên được hỏi, có 01 giáo viên cho rằng chỉ nên tiến
hành đổi mới kiểm tra, đánh giá ở cuối kì.
BẢNG THỐNG KÊ KẾT QUẢ ĐIỀU TRA ĐỐI VỚI HỌC SINH
Câu hỏi

63,3

30

20

34

22,7

34

22,7

0

0

21

14,0

21

14,0

điều tra
Số HS tích vào
ô đầu tiên
Số HS tích vào

- Tìm hiểu qua trao đổi thông tin với các đồng nghiệp giảng dạy địa lí trên địa
bàn toàn tỉnh.
Từ quá trình tìm hiểu, có thể xếp công tác đổi mới kiểm tra, đánh giá môn Địa
lí ở các trường THPT thành 03 nhóm như sau:
- Nhóm thứ nhất: không có đổi mới gì. Kiểm tra, đánh giá vẫn được tiến hành
như trước, giáo viên dạy tại lớp nào thì tự ra đề, cho kiểm tra và chấm bài của lớp
đó. Quá trình biên soạn đề kiểm tra không xây dựng ma trận đề. Cách kiểm tra,
đánh giá này có những hạn chế sau:
+ Đề kiểm tra được xây dựng mang tính chủ quan của giáo viên giảng dạy, giáo
viên dạy kĩ bài nào, tâm đắc vấn đề nào thì ra đề vào phần đó, dẫn đến kết quả đánh
giá phản ánh không chính xác trình độ nhận thức của học sinh.
19


+ Cùng một đề thi, được sử dụng ở nhiều lớp khác nhau trong cùng một khối
lớp, tại các thời điểm khác nhau, nên các lớp được làm bài kiểm tra sau có thể sẽ
biết đề trước, sẽ có sự chuẩn bị tốt hơn, từ đó dẫn đến kết quả đánh giá phản ánh
không chính xác, khách quan trình độ nhận thức của học sinh ở các lớp.
+ Công tác chấm thi do giáo viên tự chấm, khó tránh khỏi những kết quả mang
tính chủ quan, cảm tính từ người dạy. Từ đó dẫn đến thiếu công bằng giữa những
học sinh trong nhà trường.
- Nhóm thứ hai: bước đầu đã có đổi mới. Ở những trường này, các bài kiểm tra
thường xuyên vẫn được tiến hành như trước (như môn Địa lí ở các trường nhóm
thứ nhất), riêng bài kiểm tra học kì được tiến hành kiểm tra chung toàn trường,
cùng với các môn học khác. Tuy nhiên ở các trường này, công tác biên soạn đề
kiểm tra vẫn không xây dựng ma trận trước khi làm đề. Hình thức đánh giá này có
những hạn chế sau:
+ Mới chỉ được tiến hành ở hai bài thi học kì, kết quả đánh giá vẫn chưa hoàn
toàn khách quan, chưa phản ánh đúng trình độ của học sinh.
+ Mặc dù đã có trao đổi chuyên môn trước khi ra đề, có sự thống nhất về nội

- Đối với kiểm tra 45 phút và kiểm tra học kì, tiến trình kiểm tra được tiến hành
như sau:
+ Họp nhóm, thảo luận xây dựng ma trận đề kiểm tra. Trên cơ sở đó xây dựng
đề kiểm tra và đáp án.
+ Tổ chức kiểm tra chung theo lịch của nhà trường.
+ Chấm bài: bài kiểm tra của học sinh đã được rọc phách.
+ Lên điểm: tổ lên điểm của nhà trường thực hiện.
MỘT SỐ ĐỀ KIỂM TRA MÔN ĐỊA LÍ
ĐÃ ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG NĂM HỌC 2013 - 2014
2.1. Đề kiểm tra Địa lí lớp 10 - Ban Nâng cao
21


2.1.1. Đề kiểm tra 45 phút - Học kì I
a. Ma trận đề
Cấp độ

Vận dụng
Nhận biết

Thông hiểu

Cộng
Cấp độ thấp

Tên chủ đề
- Vũ Trụ. Hệ Mặt
Trời. Trái Đất
trong Hệ Mặt
Trời.

- Tính góc
nhập xạ.
- Tính ngày
Mặt Trời lên
thiên đỉnh.

...................
.Số ý: 1
Điểm: 2,5

..................... ...............
Số ý: 2
Số câu: 2
Điểm: 2,0
7 điểm =
70%
- So sánh nội
lực và ngoại
lực.
.....................
Số ý: 1
Số điểm: 3,0

- Nội lực và ngoại
lực.
...............................
Số câu: 1 câu
Số điểm: 3 điểm
Tổng số câu: 3
Tổng số ý: 6

Câu 1 (5,0 điểm)
1. Trình bày các chuyển động chính của Trái Đất. Trái Đất chuyển động xung
quanh Mặt Trời sinh ra những hệ quả gì?
2. Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo mùa và theo vĩ độ được biểu
hiện như thế nào?
22


Câu 2 (2,0 điểm)
1. Tính góc nhập xạ lúc 12h trưa vào các ngày 21/3, 22/6, 23/9, 22/12 tại
23023'B.
2. Tại Huế (16024'B), một năm có mấy lần Mặt Trời lên thiên đỉnh? Vào các
ngày nào?
Câu 3 (3,0 điểm)
So sánh nội lực và ngoại lực.
c. Đáp án
Đáp án

Câu
Câu 1
(5,0 điểm)

Điểm

1. Các chuyển động chính của Trái Đất (1,75 điểm)
- Chuyển động tự quay quanh trục:
+ Trái Đất tự quay quanh một trục (tưởng tượng), nghiêng

0,25


+ Chuyển động biểu kiến hàng năm của Mặt Trời.

0,25

+ Các mùa trong năm.

0,25

+ Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo mùa và theo vĩ

0,25

độ.
23


2. Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo mùa và theo ví độ (2,5 đ)
- Hiện tượng ngày đêm dài ngắn khác nhau theo mùa:
+ Từ 21/3 đến 23/9, BCB ngả về phía MT, diện tích được chiếu

0,50

sáng nhiều hơn nên là mùa xuân và mùa hạ, ngày dài hơn đêm.
Ở BCN thì ngược lại, là mùa thu và mùa đông, đêm dài hơn
ngày.
+ Từ 23/9 đến 21/3, BCB không ngả về phía MT, diện tích được

0,50

chiếu sáng ít hơn nên là mùa thu và mùa đông, ngày ngắn hơn


0,25

Tính góc nhập xạ tại 23023'B (1,0 điểm)
21/3

22/6

23/9

22/12

66037'

89056'

66037'

43010'

1,00

Tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh tại Huế (1.0 điểm)
- Lần 1: 26/5

1,00

- Lần 2: 19/7

Câu 3