Khái quát về tố tụng hành chính Việt Nam
1. Khái niệm tố tụng hành chính
Trong Hán Việt từ điển, học giả Đào Duy Anh có giải thích: "tố tụng" là việc
thưa kiện (procès), "tố tụng pháp lý" là pháp luật quy định những thủ tục về cách
tố tụng (code deprocédure)". Sách Tiếng nói nôm na của Lê Gia, dẫn giải 30.000
từ tiếng Việt thường dùng có liên quan đến từ Hán Việt giải thích chi tiết hơn: "Tố
tụng" là vạch tội và đưa ra cửa công để phân giải phải trái do chữ "tố" là vạch tội;
chữ "tụng" là thưa kiện ở cửa công để xin phân phải trái" 1. Hiểu một cách đơn
giản: "Tố tụng" là việc thưa kiện ở Tòa án.
Tố tụng được vận dụng vào lĩnh vực pháp luật để đặt tên cho ngành luật và
được hiểu là thủ tục pháp luật quy định để giải quyết các vụ án, vụ kiện ở tòa án.
Do tính chất của các tranh chấp khác nhau, được điều chỉnh bởi các lĩnh vực pháp
luật khác nhau cùng với việc thành lập các tòa án chuyên trách để giải quyết riêng
cho từng loại tranh chấp thì cũng hình thành các thủ tục pháp luật tương ứng: Tố
tụng hình sự, tố tụng dân sự, tố tụng hành chính… Như vậy, tố tụng hành chính
được hiểu là trình tự giải quyết vụ án hành chính theo quy định của pháp luật tại
Tòa án nhằm giải quyết các khiếu kiện đối với quyết định hành chính, hành vi
hành chính của cơ quan nhà nước và của cán bộ, công chức thuộc những cơ quan
này. Tố tụng hành chính gồm có các giai đoạn sau: khởi kiện, thụ lý vụ án, chuẩn
bị xét xử, xét xử sơ thẩm, xét xử phúc thẩm, xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm (giai
đoạn đặc biệt của tố tụng hành chính) “và thi hành bản án, quyết định của Tòa án
về vụ án hành chính”.2
Hiện nay, các giai đoạn của TTHC còn các cách hiểu khác nhau. Có nhiều ý
kiến cho rằng thi hành án là một giai đoạn tố tụng độc lập, là giai đoạn tố tụng
tiếp theo sau giai đoạn xét xử: "Có xét xử thì phải có thi hành án, thi hành án dựa
1 Lê Gia (1999), Sách Tiếng nói nôm na, NXB Văn Nghệ TP. HCM
2 Viện khoa học pháp lý – Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học , NXB Từ điển bách khoa, NXB Tư pháp

1



3


Xét về bản chất, TTHC là một phương thức giải quyết các khiếu kiện hành
chính, nó tồn tại song song với cơ chế giải quyết các khiếu nại, tố cáo hành
chính bằng thủ tục giải quyết khiếu nại, tố cáo. So với cơ chế giải quyết các
khiếu kiện hành chính bằng thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính, TTHC có
ưu điểm lớn đó là các khiếu kiện được giải quyết bởi một hệ thống cơ quan
chuyên trách độc lập – đó là các Tòa hành chính thuộc TAND. Không những thế,
thủ tục tụng hành chính còn bảo đảm sự bình đẳng giữa công dân và cơ quan
công quyền trước Toà án, đây là điều không thể có được khi giải quyết theo thủ
tục hành chính các khiếu kiện hành chính. TTHC được điều chỉnh bởi các quy
phạm TTHC mà trọng tâm của TTHC là hoạt động xét xử của Tòa án để phán
quyết tính có căn cứ, tính hợp pháp của quyết định hành chính, hành vi hành
chính, trừ các quyết định hành chính, hành vi hành chính thuộc phạm vi bí mật
nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo danh mục do
Chính phủ quy định; các quyết định, hành vi hành chính mang tính nội bộ của cơ
quan, tổ chức; quyết định kỷ luật buộc thôi việc công chức giữ chức vụ từ Tổng
cục trưởng trở xuống; quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc
cạnh tranh; lập danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, bầu cử đại biểu Hội
đồng nhân dân bị khiếu kiện tại Tòa án (Điều 28 Luật TTHC năm 2010). Chính vì
vậy, bản chất của TTHC là một trong những cơ chế hữu hiệu, góp phần bảo vệ
quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức khi những quyền lợi của họ
bị xâm phạm bởi các quyết định hành chính, hành vi hành chính của các cơ quan
hành chính nhà nước; đồng thời, góp phần làm cho các cơ quan hành chính nhà
nước trong sạch, vững mạnh, nâng cao trách nhiệm, tăng cường tuân thủ pháp luật
trong quản lý hành chính nhà nước.
2.2. Sự khác biệt giữa tố tụng hành chính và các loại hình tố tụng khác

4



Thứ ba, về người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng. Mỗi hoạt động
tố tụng đều có các chủ thể tố tụng đặc thù: TTHC có người khởi kiện, người bị
kiện trong VAHC; TTHS có bị can, bị cáo, người bị hại, người bào chữa, người bị
tạm giữ…; TTDS có nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự. Điểm khác biệt lớn giữa
TTHC với TTHS và TTDS là một bên người bị kiện thường là cơ quan hành
chính nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan nhà nước ban hành
quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính bị cho là trái pháp luật;
người khởi kiện là công dân (cá nhân, tổ chức). Khi đó sẽ xảy ra trường hợp người
bị kiện là chủ thể quản lý còn người khởi kiện lại là đối tượng bị quản lý mà trong
hoạt động quản lý hành chính nhà nước thì chủ thể quản lý hành chính được quyền
áp đặt ý chí đơn phương lên đối tượng quản lý…
3. Sơ lược quá trình phát triển của tố tụng hành chính ở Việt Nam
3.1. Giai đoạn trước năm 1996
Đây là giai đoạn trước khi thành lập hệ thống Tòa hành chính và Pháp lệnh
thủ tục giải quyết các VAHC có hiệu lực pháp luật.
Ngay khi Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa được thành lập, chính quyền
cách mạng đã quan tâm tới công tác giải quyết các khiếu nại, tố cáo của nhân dân,
trong đó có các khiếu kiện hành chính. Tháng 11-1945, Ban thanh tra đặc biệt đã
được thành lập với hai chức năng cơ bản: thứ nhất là, giám sát việc thi hành pháp
luật và chính sách của Nhà nước ở các cấp hành chính; thứ hai là, giải quyết khiếu
nại, tố cáo của công dân7. Sắc luật số 04/SLT ban hành năm 1957 về bầu cử Hội
đồng nhân dân và Uỷ ban hành chính các cấp đã trao cho Toà án nhân dân thẩm
quyền giải quyết khiếu kiện về danh sách cử tri nếu người khiếu kiện không đồng
ý với việc giải quyết của cơ quan lập danh sách cử tri (Điều 15). Tuy nhiên trong
giai đoạn này, pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận các khiếu nại hành chính mà
không thừa nhận khiếu kiện hành chính phát sinh giữa công dân, cơ quan, tổ chức
7 Trường Đại học Luật Hà Nội (2008), Giáo trình Luật Tố tụng hành chính Việt Nam, NXB CAND, Hà Nội



7


thấy các quy định của Pháp lệnh đã bộc lộ những bất cập nhất định, có những quy
định mâu thuẫn với các văn bản quy phạm pháp luật khác (Luật Đất đai, Luật
Khiếu nại, Luật tố cáo...), một số quy định chưa rõ ràng và chưa đầy đủ, đặc biệt
là các quy định về thẩm quyền giải quyết các khiếu kiện hành chính của Toà án,
điều kiện khởi kiện, thời hiệu khởi kiện, vấn đề chứng minh và chứng cứ...
Những hạn chế, bất cập nêu trên đã làm ảnh hưởng đến quá trình giải quyết
các VAHC tại Tòa án trong suốt thời gian qua, khiến cho việc giải quyết các
VAHC vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế, lòng tin của người dân vào cơ chế
giải quyết khiếu kiện hành chính bằng con đường tố tụng tại Tòa án vẫn chưa cao,
còn nhiều bất cập, hạn chế. Từ đó nhu cầu hoàn thiện pháp luật Tố tụng hành
chính được đặt ra ngày càng bức thiết… Bên cạnh đó, hội nhập quốc tế đang
ngày càng diễn ra sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội
cũng đòi hỏi sự tương thích, phù hợp của pháp luật Việt Nam nói chung, pháp luật
về TTHC nói riêng với các nguyên tắc và tư tưởng tiến bộ của pháp luật quốc tế.
Từ những yêu cầu đó, việc pháp điển hoá các quy định về thủ tục giải quyết các
vụ án hành chính thành Luật TTHC với hiệu lực và tính chất pháp lý cao là cần
thiết, nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn cũng như đảm bảo tính thống nhất của hệ
thống pháp luật Việt Nam.9
3.3. Giai đoạn từ năm 2010 đến nay
Với chính sách mở cửa, hội nhập kinh tế quốc tế, cùng với việc Việt Nam trở
thành thành viên của nhiều điều ước quốc tế và đã gia nhập Tổ chức thương mại
thế giới (WTO); đồng thời, để thể chế hóa quan điểm, định hướng của Đảng về
cải cách tư pháp được xác định tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 về
Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, ngày 24/11/2011, Quốc hội khóa XII
đã thông qua Luật tố tụng hành chính, có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2011.
9 Hội đồng phối hợp công tác phổ biến, giáo dục pháp luật của Chính phủ Đặc san tuyên truyền pháp luật số

năm 2015, nguồn />
9


người tham gia tố tụng, đảm bảo sự bình đẳng giữa công dân và cơ quan công
quyền trước Tòa án.

10


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Hoàng Anh, Công lý hành chính, Hội thảo tập huấn lồng ghép giảng
dạy quyền con người trong môn Luật Hành chính, tr. 37-67.
2. Nguyễn Công Bình (1998), "Mấy vấn đề về thi hành án dân sự trong việc soạn
thảo Bộ luật Tố tụng dân sự, Tạp chí Luật học số 05.
3. Lê Gia (1999), Sách Tiếng nói nôm na, NXB Văn Nghệ TP. HCM.
4. Thân Thanh Huyền, Một số điểm mới về nhiệm vụ và quyền hạn của VKSND
trong

Luật

tố

tụng

hành

chính

năm