Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
SKKN: Khai thác và giảng dạy một số tác phẩm truyện ngắn
trong chương trình Ngữ văn THPT từ góc độ tình huống
Phần I: Đặt vấn đề
I/. Bối cảnh chọn đề tài:
Trong chương trình THPT, môn Ngữ văn chiếm một vị trí quan trọng và có thế mạnh
riêng. Môn văn không chỉ là một môn học như bao môn học khác mà môn văn còn là một loại
hình nghệ thuật. Vì môn văn trong nhà trường còn là điều kiện thức dậy khát vọng trong học
sinh. Đó là khát vọng sống cao đẹp mà mỗi giờ giảng văn từ vẻ đẹp của hình tượng, của ngôn
ngữ người giáo viên có thể tạo ra một bầu không khí văn chương, không khí ngự trị của cái cao
đẹp, thức dậy trong các em biết bao khát vọng tuyệt vời.
Cũng vì lẽ đó mà vai trò của người giáo viên dạy văn trở nên nặng nề và càng nặng nề hơn khi
những năm gần đây vấn đề đổi mới phương pháp dạy và học được đặt ra như một nhu cầu bức
thiết. Ngành giáo dục, các cơ sở giáo dục đã có những bước cải tiến tích cực như: thay sách giáo
khoa, mở các lớp bồi dưỡng chuẩn kiến thức kĩ năng, lồng ghép giáo dục kĩ năng sống, bảo vệ
mội trường, học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh…
II/. Lí do chọn đề tài:
Môn văn cũng là một môn học rất cần được đổi mới bởi những đặc trưng vốn có của nó.
Thế nhưng chúng ta không thể không thừa nhân rằng bộ môn Ngữ văn ở trường THPT lại thay
đổi rất chậm, bởi việc dạy và học văn ngày nay chỉ chăm chắm vào mục đích thi cử ( thi học sinh
giỏi, thi tốt nghiệp, thi đại học cao đẳng). Rồi cả đến việc khối C không còn là nhu cầu của học
sinh bởi quá ít ngành để thi, còn nếu có thì lại là những ngành “ không hái ra tiền” thì việc dạy và
học văn trở thành một “cực hình” đối với cả giáo viên và học sinh. Đặc biệt là với tác phẩm văn
chương thuộc thể loại truyện ngắn, vì những tác phẩm thuộc thể loại này thường là tác phẩm xuất
sắc, dung lượng từ 5 đến 7 trang sách mà thời gian tiếp cận chỉ vài tiết (2- 3 tiết) cho nên cả giáo
các tác phẩm thuộc thể loại truyện ngắn trong chương trình nên ở đây tôi chỉ chọn phạm vi một
số tác phẩm thể loại truyện ngắn trong chương trình Ngữ văn lớp 11 và 12.Tiêu biểu qua ba tác
phẩm: Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân, Vợ nhặt của Kim Lân và Chiếc thuyền ngoài xa của
Nguyễn Minh Châu để nghiên cứu.
IV/. Điểm mới trong kết quả nghiên cứu:
Sáng kiến kinh nghiệm này có thể giúp những giờ dạy tác phẩm truyện ngắn đạt hiệu quả.
Trong các truyện ngắn có trong chương trình, thì mỗi truyện được nhà văn xây dựng với những ý
đồ nghệ thuật và thi pháp khác nhau. Do đó, không thể khai thác và giảng dạy truyện nào cũng
như truyện nào mà tốt nhất là giáo viên nên sắp xếp thành các nhóm để có những cách tiếp cận
phù hợp. Trong đó, thiết nghĩ những truyện ngắn như: Chữ người tử tù (Nguyễn Tuân),Chí Phèo
(Nam Cao), Vi hành (Nguyễn Ái Quốc), Tinh thần thể dục (Nguyễn Công Hoan), Vợ chồng A
Phủ (Tô Hoài) ,Vợ nhặt (Kim Lân), Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu)…thì cách khai
thác và giảng dạy phù hợp vẫn là đi từ tình huống truyện
Hơn nữa với cách tiếp cân truyện ngắn từ góc độ tình huống, chúng ta có thể kéo gần hơn nữa
mối quan hệ giữa giáo viên và học sinh, vì phương pháp này thầy và trò cùng phân tích phát hiện,
người giáo viên không phải đơn độc truyền đạt kiến thức một truyền hay “gượng ép” học sinh
tiếp nhận kiến thức.
Đối với học sinh: các em không chỉ được thưởng thức những tri thức, những cái hay, cái đẹp từ
tác phẩm văn học mà còn thấy tự tin hơn khi phát hiện khả năng tự tìm tòi khám phá, và phân
tích tác phẩm văn chương của bản thân.
2
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
Bởi thế, có thể nói tóm lại : truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ mà nội dung thường chỉ xoay
quanh một tình huống truyện chủ chốt nào đó.
Vậy tình huống là gì?
Có người sáng tác đã coi tình huống là “cái tình thế nảy ra truyện”, là “lát cắt” của đời
sống mà qua đó có thể thấy được cả trăm năm của đời thảo mộc, là "một khoảnh khắc mà trong
đó sự sống hiện ra rất đậm đặc", "khoảnh khắc chứa đựng cả một đời người, thậm chí cả một đời
nhân loại" (Nguyễn Minh Châu).
Theo Hêghen, nhà triết học, mỹ học lỗi lạc người Đức (1770- 1831) trong tác phẩm nổi
tiếng Mỹ học đã dành nhiều trang viết về tình huống: “Nói chung tình huống là một trạng thái có
tính chất riêng biệt và trở thành được quy định. Ở trong thuộc tính này của nó, tình huống góp
phần biểu lộ nội dung là cái phần có được một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ
thuật”.
Theo TS Chu Văn Sơn:
3
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
- Về bản thể : tình huống truyện, xét đến cùng, là một sự kiện đặc biệt của đời sốngđược nhà
văn sáng tạo trong tác phẩm theo lối lạ hoá.
- Về hình tướng của nó, cần khu biệt với hai khái niệm giáp ranh : đỉnh điểm và hoàn cảnh điển
hình.
- Về vai trò : Tình huống là hạt nhân của cấu trúc thể loại truyện ngắn. Nghĩa là nó quyết định
đến sự sống còn của một truyện ngắn.
* Từ quan niệm về tình huống, có thể có cách phân loại truyện ngắn sau đây :
Năm học 2009 – 2010:
Khối lớp
Sỉ số
Số HS thích học văn
Tỉ lệ
12
43
6
14,0%
10
79
12
15,0%
Năm học 2010 – 2011:
Khối lớp
Sỉ số
12
63
10
63
Số HS thích học văn
5
9
Tỉ lệ
9,5%
14,3%
4
Tiêu chí / tỉ lệ học
Dạy theo phương pháp
Dạy theo phương pháp Ghi chú
sinh
truyền thống
tiếp cận từ góc độ tình
huống
Đọc – tiếp cận tác
Khoảng 40%
Khoảng > 80%
phẩm trước tiết học
Hiểu và nắm nội
Khoảng 60%
Khoảng 90%
dung bài học sau tiết
học trên lớp
Thích bài học
Khoảng 60%
Khoảng 90%
Vì vậy để có thể tạo hứng thú cho học sinh, và tránh tình trạng máy móc gập khuôn trong tiếp
cận tác phẩm, với cách “Khai thác và giảng dạy một số tác phẩm truyện ngắn trong chương
trình Ngữ Văn THPT từ góc độ tình huống”, chúng ta có thể tạo cho các em một cái nhìn mới và
đầy hứng thú, bởi với cách học này học sinh có thể tự mình khám phá ý nghiã của từng hình
tượng trong văn bản, đặc biệt có thể giúp học sinh nắm cốt truyện và phân tích nhân vật dể dàng
qua sự phát triển của tình huống.
5
Cao Thị Thu Hồng
tùy từng tác phẩm mà giáo viên linh hoạt cho học sinh một số câu hỏi hướng dẫn soạn bài ở nhà
trước khi bắt đầu tiết học, còn học sinh thì cần chủ động đọc và nắm chắc nội dung chính của tác
phẩm ( nhân vật, tình tiết, diễn biến tâm trạng…) sau đó lần lượt trả lời các câu hỏi mà giáo viên
đặt ra.
Từ qui trình phân tích tình huống trên sau khi kết thúc tiết học giáo viên có thể kiểm tra kết quả
bằng cách cho học sinh tóm lượt nội dung bài học thành hệ thống sơ đồ phát triển của tình huống.
2. Khai thác tác phẩm từ góc độ tình huống :
2.1/. Tác phẩm Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân:
Bước 1) Xác định tình huống truyện:
Câu hỏi : Toàn bộ truyện ngắn này xoay quanh sự kiện chính nào ? Hay Sự kiện nào đóng
vai trò chi phối toàn bộ thiên truyện này ?
Các tình tiết chính ( Huấn Cao rỗ gông, Huấn Cao nhận cơm rượu, Huấn Cao xúc phạm
Quản Ngục, Huấn Cao ân hận, Huấn Cao cho chữ…) ta thấy không phải một trong những tình
tiết ấy đóng vai trò chi phối. Trái lại, chúng chỉ là những tình tiết họp lại để làm thành một sự
kiện lớn hơn, và trong đó mới chứa cái "tình thế nảy ra truyện". Sự kiện lớn ấy là : cuộc gặp gỡ
oái oăm giữa Huấn Cao và Quản ngục.
Bước 2) Phân tích tình huống:
6
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
a. Diện mạo của tình huống.
người đã bị tước đi mọi thứ quyền, kể cả cái quyền tối thiểu là quyền sống (HC). Về thái độ : kẻ
không việc gì phải sợ thì "khúm núm sợ sệt" (QN), người đáng ra phải sợ thì lại "đường bệ ung
dung "(thói thường, HC phải sợ quan trước mặt, sợ cái chết ngay sau lưng chứ !).
+ Về chức phận : Cai tù không giáo dục tội phạm, trái lại tội phạm lại đang giáo dục cai tù,
trong khi đó cai tù lại đang lắng nghe một cách thành tâm, thành kính.
Rõ ràng. Cuộc kì ngộ đã hoàn toàn thành cuộc hạnh ngộ.
Bước 3) Rút ra ý nghĩa tư tưởng
a. Tình huống ấy chứa đựng một quan niệm sâu sắc : Cái đẹp là bất diệt. Dù thực tại có
hắc ám đến đâu cũng không tiêu diệt được cái đẹp. Nó mãi mãi là một lí tưởng nhân văn cao cả
của cõi người này.
b. Tình huống như thế cũng chứa đựng một niềm tin mãnh liệt, rằng : Cái đẹp sẽ thanh lọc
cuộc đời này. "Cái đẹp sẽ cứu vớt nhân loại"- đó là tư tưởng của Đôtxtôiepxki, người có ảnh
hưởng rất lớn đến tư tưởng của người nghệ sĩ lãng mạn Nguyễn Tuân.
2.2/. Tác phẩm Vợ nhặt của Kim Lân:
Áp dụng qui trình phân tích tình huống:
7
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
Bước 1) Xác định tình huống truyện.
Câu hỏi:"Toàn bộ truyện ngắn Vợ nhặt xoay quanh sự kiện nào ? hay sự kiện nào đã bao trùm chi
phối toàn bộ thiên truyện này ?".
Gợi ý:
-> Song, đáng nói nhất vẫn là Tràng. Là"thủ phạm" gây ra tất cả, mà vẫn không hết ngạc nhiên
(chẳng những cứ đứng "tây ngây" giữa nhà tối hôm trước mà đến tận hôm sau, qua một đêm có
vợ rồi nhưng "hắn cứ lơ lửng như người đi ra từ trong một giấc mơ").
- Diễn biến trong tình thế:
+ Trước hết, đó là tình huống đùa mà không đùa.
Nhìn từ phía Tràng, tình huống này không hẳn là lưỡng lự giữa sự đùa cợt phất phơ và ý
định nghiêm túc, mà ở chiều sâu, chính là phân vân giữa một bên là sự khước từ của lòng vị kỉ
một bên là sự cưu mang của lòng vị tha (hay một bên là nỗi lo sợ cái chết, một bên là khát khao
hạnh phúc).
Nhìn từ phía cô "vợ nhặt", vì đói mà thành một kẻ chanh chua, chao chát, cong cớn, trơ
tráo. Nhưng khi là vợ thị thay đổi hẳn, thị ngượng ngịu đi bên cạnh Tràng, khép nép khi về đến
nhà ra mắt mẹ chồng, rồi đến buổi sáng hôm sau cùng mẹ chồng don dẹp từ sáng sớm- việc ấy
nghĩ cũng bình thường !- mà là : khi nhận bát "chè khoán" từ tay bà cụ Tứ, mắt thị chợt tối lại,
sau đó và ăn một cách điềm nhiên. Hình như thị “hồi sinh”! Như thế, nảy nở bởi một trò đùa,
8
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
nhưng bên trong con người vốn dĩ là một cái mầm nghiêm túc luôn khát sống và khát làm Người.
Ta mới hiểu được vì sao, cô tự rơi vào một hoàn cảnh rất dễ bị khinh rẻ, nhưng người đọc và cả
người trong truyện không thấy khinh mà chỉ thấy thương, rồi thấy quí, dù lắm lúc thấy...buồn
cười.
+ Thứ hai là tình thế đám cưới ở giữa đám ma. Thậm chí, đám cưới nhỏ nhoi giữa một đám ma
khổng lồ.
Bước B2) Phân tích tình huống truyện
*. Diện mạo của tình huống
- Nói,Chiếc thuyền ngoài xa là tình huống nghịch lí nghích vì :
+ Cảnh thiên nhiên toàn bích nhưng cảnh đời thì đen tối.
+ Người vợ tốt lại bị chồng ngược đãi; vợ bị bạo hành nhưng vẫn cam chịu, quyết không
bỏ chồng, lại còn bênh vực kẻ vũ phu đó; người chồng vẫn gắn bó nhưng vẫn cứ hành hạ vợ; con
đánh bố...
+ Người có thiện chí giúp đỡ nạn nhân lại bị nạn nhân từ chối quyết liệt...
- Nói, Chiếc thuyền ngoài xa là tình huống nhận thức vì:
+ Nhận thức về nghệ thuật và cuộc sống của người nghệ sĩ (qua nhân vật Phùng):
9
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
@. Cái đẹp ngoại cảnh có khi che khuất cái xấu của đời sống (ban đầu Phùng ngây ngất trước cái
đẹp bề ngoài của hình ảnh con thuyền, về sau anh nhận ra vẻ đẹp ngoại cảnh đó đã che lấp cuộc
sống nhức nhối bên trong con thuyền).
@. Cái xấu cũng có thể làm cái đẹp bị khuất lấp (tìm hiểu sâu gia đình hàng chài, Phùng lại thấy
cuộc sống nhức nhối ấy làm khuất lấp nhiều nét đẹp của không ít thành viên trong gia đình).
@. Từ sự phức tạp ấy, Phùng nhận ra rằng để hiểu được sự thật đời sống không thể nhìn đơn
giản, người nghệ sĩ phải có cái nhìn đa chiều và sâu sắc hơn.
+ Nhận thức về con người và xã hội của người cán bộ (qua nhân vật Đẩu):
@. Đằng sau cái vô lí là cái có lí (việc người đàn bà bị hành hạ là vô lí, nhưng người đàn bà ấy
không muốn rời bỏ chồng lại có lí riêng); đằng sau cái tưởng chừng đơn giản lại chứa chất nhiều
10
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
3/. Thực nghiệm trong giảng dạy:
3.1. Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân:
3.1.1/. Khâu chuẩn bị bài:
- Giáo viên: nắm rõ qui trình phân tích truyện ngắn từ góc độ tình huống, chuẩn bị hệ thống câu
hỏi cho học sinh soạn bài ở nhà theo câu hỏi hướng dẫn học bài và có nhấn mạnh câu hỏi trọng
tâm(GV nên gợi ý sơ lược)
VD: Toàn bộ truyện ngắn này xoay quanh sự kiện chính nào ? Hay Sự kiện nào đóng vai trò chi
phối toàn bộ thiên truyện này ?
Gợi ý: truyện xoay quanh những tình tiết nào? Theo em tình tiết nào xoay quanh toàn bộ thiên
truyện.
- Học sinh:
+ Đọc kĩ văn bản (tóm lược các chi tiết chính).
+ Trả lời các câu hỏi trong SGK và của GV yêu cầu.
3.1.2/. Giáo án: Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân
A. Mục tiêu cần đạt.
1. Kiến thức Giúp học sinh :
- Cảm nhận được vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Huấn Cao: Cốt cách của một nghệ sĩ tài hoa,
khí phách của một trang anh hùng, vẻ đẹp trong sáng, thiên lương của một con người trọng nghĩa
khinh tài.
11
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
của NT
- Cuộc đời ( SGK)
b/. Sự nghiệp:
- Là nhà văn nổi tiếng của nền văn xuôi VN
hiện đại.
- Viết nhiều thể loại, đặc biệt thành công ở
thể loại tùy bút và truyện ngắn.
Trước CMT8 NT viết xoay quanh 3 đề tài: - Sáng tác : chia làm hai giai đoạn
CN xê dich, đời sống trụy lạc, vang bóng
+ Trước CMT8: NT tiêu biểu cho văn xuôi
một thời.
lãng mạng (Vang bóng một thời)
+ Sau CMT8: NT dùng văn chương để phục
PCNT về:
vụ kháng chiến – nổi tiếng với thể loại tùy bút
Nội dung:
(Tùy bút Sông Đà)
- Nhân vật được nhìn dưới góc độ tài hoa - PCNT: độc đáo, tài hoa, uyên bác cả về nội
nghệ sĩ.
quản ngục và thầy thơ lại về tử tù Huấn Cao và
tâm trạng của thầy thơ lại.
(2) Tiếp..... trong thiên hạ: Cuộc nhận tù; cách
cư xử đặc biệt của quản ngục với ông Huấn
- Nhan đề?
trong nửa tháng ở nhà lao.
* Người tử tù: người phạm tội theo qui
(3) Cuối cùng: cảnh cho chữ.
12
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
định của pháp luật hiện thời và bị xử án tử
hình – Huấn Cao
* Chữ - chữ thư pháp: viết bằng bút lông +
mực tàu. Là loại chữ tượng hình, mỗi chữ
nằm trong một khối vuông người viết có
thể thảo những nét đậm nhạt khác nhau tùy
theo cảm hứng -> NT thư pháp không chỉ
ở hình thức mà ở thế giới tinh thần ẩn
sau bên trong, người viết chữ đẹp phải là
người có phẩm chất tốt đẹp, có tâm hồn
thanh sạch, biết cảm nhận, thưởng thức
và tái tạo cái đẹp.
GV phát vấn HS trả lời
*Hoạt động 3:
tài và sở nguyện có được những dòng chữ đẹp,
Quản Ngục đã tìm mọi cách biệt đãi Huấn Cao
và những người bạn chiến đấu của ông. Chưa
hiểu tấm lòng Quản Ngục, Huấn Cao khinh
bạc đến điều. Song, sau nghe thầy thơ lại kể,
cảm động trước tâm hồn và sở nguyện chân
thành của Quan Ngục, Huấn Cao đồng ý cho
chữ. Một cảnh tượng xưa nay chưa tùng có đã
diễn ra tại chốn ngục tù. Người tử tù đã dồn
hết tài năng và tâm huyết, trải tâm hồn để thổi
sức sống vào nét chữ, trao tặng và khuyên bảo
quản ngục. Truyện kết thúc bằng hình ảnh
quản ngục cảm động, bái lĩnh trước Huấn
Cao.
Có Cốt truyện lôi cuốn tình
huống truyện độc đáo.
Nhân vật có tính cách có cá
tính
Thao tác 2: HD học sinh tìm hiểu tình
huống truyện
Gọi Hs đọc câu hỏi 1 SGK phần HDHB
? Xác định tình huống truyện?
Gợi ý:
Tình huống truyện là “ cái tình thế xảy ra
1.Tình huống truyện:
- Cuộc gặp gỡ giữa HC và VQN : trớ trêu và éo
le.
tạo và lưu truyền cái đẹp.
Gặp gỡ: yêu quý, trân trọng cái đẹp.
Nghĩa là họ đều là những người có tâm hồn
đẹp, nhân cách đẹp.
* Môi trường, hoàn cảnh: chốn ngục tù
Nơi kẻ tử tù, người quản tù bắt buộc phải
+ Môi trường và hoàn cảnh gặp gỡ: chốn
thể hiện rõ vị thế chỗ đứng của mình, xét
ngục tù
từ phương diện chính trị xã hội.
Sự đối dầu giữa cái đẹp, cái thiên lương
Nơi tối tăm bẩn thỉu, bức bối ngột ngạt về
với quyền lực và tội ác.
tinh thần khó tạo điều kiện để (con người
sáng tạo và thưởng thức cái đẹp) cái đẹp
nảy sinh và tồn tại.
- Tác dụng của tình huồng: giúp nhân vật bộc lộ
? Nêu tác dụng của tình huống?
tích cách đầy đủ trọn vẹn và rõ nét, tạo kịch tính
với những mâu thuẫn và xung đột. -> tạo độ
căng thẳng thẩm mĩ cần thiết cho thiên truyện
khiến độc giả hồi hợp, lo lắng và hứng thú.
Thao tác 3: HD học sinh tìm hiểu hình 2. Vẻ đẹp hình tượng các nhân vật:
tượng các nhân vật.
2.1/. Nhân vật VQN:
Gv sơ lược về ngoại hình VQN trong tương
quan so sánh với ngoại hình thường thấy
của những người làm quản ngục.
- Ngục quan có ngoại hình ưa nhìn, dể nhìn (đầu
điểm hoa râm, râu ngả màu), nhưng là người có
- Người mà vùng tỉnh Sơn ta vẫn khen
cái tài viết rất nhanh và rất đẹp Tài viết
chữ đẹp của Huấn Cao đã được nhân dân
lưu truyền như một huyền thoại.
- Có được chữ ông Huấn mà treo là có
một báu vật trên đời. Và nếu không xin
chữ được thì ôm hận suốt đời Mức độ
quý hiếm của chữ người tử tù.
- Nét chữ vuông vắn tươi tắn, nó nói lên
cái hoài bão tung hoành của một đời
người, không chỉ là vẻ đẹp hình thức nét
chữ mà chữ người tử tù còn giàu nội dung
ý nghĩa.
- Khiến cho Quản ngục phải tự cúi mình,
bất chấp nguy hiểm, liều mạng xin chữ
khao khát của bao người.
- “Chúc mũi gông, khom mình thúc mạnh”
bất chấp lời đe doạ của lính áp giải với
những roi lèo sẵn sàng quất vào người bất
cứ lúc nào, thản nhiên xem như không hề
có sự tồn tại của chúng Khinh thường
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
+ Kín đáo, thận trọng.(cách dò hỏi viên thư lại
về tử tù)
+ “Dịu dàng”, nhân hậu, bao dung, lễ độ.
- Là người có tấm hồn trong sáng thanh cao, biết
trọng người tài, yêu thích cái đẹp.
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
quyền uy của giai cấp thống trị, biểu thị tư
tưởng tự do, phá vỡ những rào cản cố hữu
trói buộc áp bức thống trị con người.
- Là một nho sĩ tài hoa, Huấn Cao chắc
chắn phải được đào luyện trong môi trường
phong kiến. Song ông lại không trung
thành với đạo thánh hiền mà cơ bản là - Đứng đầu bọn phản nghịch là kẻ thủ xướng,
trung với vua, đi làm giặc triều đình. Phải có tài bẻ khoá và vượt ngục.
chăng Huấn Cao là một kẻ nghịch tặc
muốn hiểu được điều này phải xuất phát từ
hoàn cảnh nước ta lúc bấy giờ: Đó là thời
nhà Nguyễn suy tàn cấu kết cả thực dân
Pháp áp bức bóc lột dân ta. Xuất phát từ
quyền lợi của nhân dân, từ ý thức trách
nhiệm với cuộc đời, Huấn Cao đã đứng lên
chống lại trật tự thiết chế xã hội Điều đó
chứng tỏ Huấn Cao là người có bản lĩnh
khí phách kiên cường.
- Khinh bạc đến điều dù lường trước hậu
quả. Mỉm cười dù biết trước cái chết sắp kề
bên là người có tư thế hiên ngang, bất
khuất, ung dung tự tại, xem thường và làm
chủ hoàn cảnh.
Gợi ta liên tưởng tới Cao Bá Quát (1805 –
Rất ý thức và coi trọng giá trị cái đẹp,
khinh thường vật chất lợi nhuận thông thường.
- Khi hiểu tấm lòng Quản ngục, Huấn Cao nói
“Ta cảm ... lòng trong thiên hạ”xúc động,
cảm kích và vui lòng cho chữ. Điều này thể hiện
Huấn Cao là con người bao dung độ lượng, rất
giàu tình cảm, trọng nghĩa tình, trân trọng
những tâm hồn cao đẹp.
- Khuyên bảo quản ngục “về quê mà ở ...”
quan tâm đến cuộc sống người khác, bảo vệ và
nâng niu cái đẹp, luôn ý thức giữ gìn cái đẹp.
=>Trong khung cảnh đen tối của nhà tù,
Huấn Cao hiện lên cao lớn lạ thường, vươn lên
trên những cái thấp hèn dung tục chung quanh.
Vẻ đẹp của Huấn Cao như vầng dương xua đi
bóng đêm tăm tối, u ám, toả rạng nơi chốn ngục
tù.
16
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
Thời gian, không gian (tác phẩm – nơi cho 3/. Cảnh cho chữ: “một cảnh tượng xưa nay
chữ)
chưa từng có” vì:
- Sử dụng thành công thủ pháp đối lập, tương
? Nêu ý nghĩa của vb?
phản.
- Ngôn ngữ vừa cổ kính vừa hiện đại.
5/. Ý nghĩa văn bản:
CNTT khẳng định và tôn vinh sự chiến thắng
của ánh sáng, cái đẹp, cái thiện và cái nhân cách
cao cả của con người đồng thời bộc lộ lòng yêu
5’ Hoạt động 4: củng cố nội dung bài học
nước thầm kín của nhà văn.
Gọi HS đọc phần ghi nhớ SGK
III/. Tổng kết:
Hoạt động 5: HD học bài và chuẩn bị bài ở nhà - 5’
1/. Học bài:
Đọc kĩ văn bản – tóm tắt
Phân tích nhân vật HC và VQN.
Lí giải về cảnh cho chữ - vì sao cho rằng đó là cảnh tượng “xưa nay chưa từng có”.
- Bài tập: Thành công của Nguyên Tuân là không chỉ xây dựng được hình tượng Huấn Cao độc
đáo mà cả Quản ngục cũng thật đẹp. Ý kiến của em như thế nào?
2/. Chuẩn bị bài mới:
Soạn Luyện tập thao tác lập luận so sánh – chuẩn bị các bài taapk SGK, SBT
Ôn lại khái niệm thao tác so sánh, cách lập luận so sánh.
* Rút kinh nghiệm:
17
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Phân tích bình luận tác phẩm.
3. Thái độ:
-Trân trọng. cảm thông trước khát vọng hạnh phúc của con người; biết ơn cách mạng đã
đem lại sự đổi đời cho những người nghèo khổ, nạn nhân của chế độ cũ ->xác định những
giá trị cuộc sống mà con người cần hướng tới.
B.Chuẩn bị của Gv và HS:
1. Chuẩn bị của giáo viên:
- Đọc SGK, SGV, TLTK, soạn giáo án .
- Phương án tổ chức lớp học, nhóm học: phát vấn, đàm thoại với cá nhân, tập thể, thảo luận
nhóm…
2. Chuẩn bị của học sinh:
Đọc SGK, TLTK để củng cố kiến thức cũ và chuẩn bị bài học theo HDHB.
C. Phương pháp: thảo luận nhóm, vấn đáp…
D. Tiến trình lên lớp:
1. Ổn định lớp: 1’
2. Kiểm tra bài cũ: 5’
3. Bài mới: 80’
18
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
Hoạt động 1 (2’): GTBM – Dân ta vốn coi cưới vợ là một trong ba việc hệ trọng của đời
người: “ Tậu trâu, cưới vợ, làm nhà / Cả ba việc ấy đều là khó thay’’ Vậy mà anh Tràng trong
truyện ngắn Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân được vợ chỉ cần một câu hò tầm phơ tầm phào, bốn
Nguyễn Trung Trực
-Tên khai sinh: Nguyễn Văn Tài.
-Quê: làng Phù Lưu, tỉnh Bắc Ninh.
-Kim Lân là cây bút truyện ngắn.
-Thế giới nghệ thuật của ông thường là khung cảnh
nông thôn, người nông dân.
-Ngoài viết văn ông còn làm báo,diễn kịch đóng phim.
-Tác phẩm chính: Nên vợ nên chồng (1955), Con chó
xấu xí (1962).
-Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm
2001.
2.Văn bản:
GV: HS nêu Xuất xứ - HCST của
a/. Xuất xứ - hoàn cảnh sáng tác:
truyện ngắn Vợ nhặt ?
“Vợ nhặt” viết năm 1955 được in trong tập truyện
Gv cho HS xem các tư liệu về nạn ngắn “Con chó xấu xí”(1962). Tiền thân của truyện là
đói năm 1945
truyện dài “Xóm ngụ cư” - viết ngay sau Cách mạng
Gv nói thêm về bối cảnh xã hội của
tháng Tám nhưng đã mất bản thảo.
truyện lưu ý thêm cho Hs kết cấu
truyện: trời nhá nhem tối – sáng hôm
b/. Đọc – tóm tắt:
sau.
TL: b – a – f – c – e - d
HS sắp xếp lại các tình tiết sau cho
đúng trật tự xảy ra trong truyện:
(bảng phụ)
a/Lũ trẻ con và những người dân
- Giá trị thông thường của những thứ bộc lộ sự cưu mang, đùm bọc và khát vọng hướng tới
nhặt được?
cuộc sống tốt hơn và niềm tin của con người trong
20
- Nêu suy nghĩ của bản thân về nhan cảnh khốn cùng.
đề của truyện?
-> Gợi ra tình huống truyện độc đáo.
Tìm hiểu tình huống truyện:
2. Tình huống truyện:
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
Hoạt động 5: Hướng dẫn HS tự học ở nhà:
1/. Học bài cũ:
- Nhận xét chung tiết học
- Nêu những nội dung HS cần ghi nhớ
2/. Soạn bài:
Soạn bài Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi
+ Thế nào là nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi.
+ Các thao tác.
• Rút kinh nghiệm:
3.3.Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu
-
+ Học sinh :
- Đọc và tóm tắt truyện, tìm hiểu bài theo những câu hỏi gợi ý của SGK, và của giáo viên đẫ
hướng dẫn.
C. Phương pháp: thảo luận nhóm, vấn đáp, gợi mở, thuyết trình.....
D/. Tiến trình lên lớp
1- GV ổn định tổ chức lớp:1p
2- Kiểm tra bài cũ: 5 p
21
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
3- Bài mới: 84p
Hoạt động 1: Giới thiệu bài mới
GV dẫn lời vào bài ( tuỳ tình huống và đối tượng, GV có những lời vào bài phù hợp)
Hoạt động của GV & HS
10’ Hoạt động 2
Hướng dẫn hs tìm tiểu dẫn
- HS đọc phần Tiểu dẫn trong SGK
- GV: Dựa vào tiểu dẫn SGK và kết
hợp với những hiểu biết của bản thân,
giới thiệu những nét chính về cuộc đời
Nguyễn Minh Châu?
- HS trình bày theo cá nhân
nghĩ nhân vật?
- HS suy nghĩ cá nhân trả lời
12’
(?) ở tình huống 1, khi chụp được bức
ảnh "toàn bích" tâm trạng của Phùng
như thế nào ?
- HS trả lời
- GV yêu cầu Hs chỉ ra đoạn văn miêu
tả làm dẫn chứng
(?) Sau phát hiện đầy thơ mộng đó cảnh
tượng gì diễn ra trước mắt Phùng? Anh
đã có thái độ như thế nào trước cảnh
tượng đó ?
- HS trao đổi theo bàn, trình bày
2. Hai phát hiện của nghệ sĩ Phùng:
a/.Phát hiện thứ nhất
Phùng chụp được bức ảnh toàn bích về chiếc
thuyền ngoài xa trong sương sớm Anh thỏa
mãn và "tưởng chính mình vừa khám phá thấy
cái chân lý của sự toàn thiện...cái khoảnh khắc
trong ngần của tâm hồn.
Người nghệ sĩ cảm thấy hạnh phúc - đó là
niềm hạnh phúc của khám phá và sáng tạo, của
sự cảm nhận cái đẹp tuyệt diệu . Trong hình ảnh
chiếc thuyền ngoài xa giữa biển trời mờ sương,
anh đã cảm nhận cái đẹp toàn bích, hài hoà, lãng
mạn của cuộc đời, thấy tâm hồn mình được
thanh lọc.
(?) Nghịch lý đó khiến Phùng nhận thức
ra điều gì?
có cảnh sống tối tăm, cực nhọc
Phùng sống trong nhiều cảm xúc mạnh: từ
ngỡ ngàng, ngơ ngác đến cảm thông rồi thấm
thía. Niềm tin trong anh bị lung lay...
Anh bắt đầu "ngộ" ra mối quan hệ giữa nghệ
thuật và cuộc đời .
- GV nêu vấn đề: Câu chuyện của người
_________________________
đàn bà ở toà án huyện nói lên điều gì?
- HS trao đổi thảo luận theo nhóm
3/. Nhân vật Đẩu:
- GV định hướng, gợi mở
12’
- Đẩu- đồng đội cũ của Phùng, chánh án tòa án
(?) Trước hoàn cảnh của người đàn bà
huyện khuyên người đàn bà bỏ chồng và anh tin
hàng chài, Đẩu - Chánh án tòa án huyện giải pháp của mình là đúng đắn Đẩu là người
đã đưa ra giải pháp gì? Thái độ của Đẩu tốt bụng, đầy thiện chí.
khi đưa ra giải pháp đó ntn?
(?) Giải pháp Đẩu đưa ra có được người - Nhưng anh nhầm: mọi lý lẽ của anh đều bị ngưđàn bà chấp nhận không? Vì sao?
ời đàn bà bác bỏ, Bà cầu xin tòa: "Con lạy quý
tòa...quý tòa bắt tội con cũng được, phạt tù con
cũng được nhưng đừng bắt con bỏ nó..." Đẩu
chưa bao giờ hiểu hết: "Nỗi vất vả của ngời đàn
bà trên chiếc thuyền không có đàn ông".
- Lý lẽ thực tế của người đàn bà đã xô đổ lý
thuyết đẹp đẽ của Đẩu khiến Đẩu vỡ ra nghịch lý
24
Cao Thị Thu Hồng
Tổ Văn
- HS thảo luận, cử đại diện trình bày
trước lớp
- GV định hướng
(?) Ngoại hình? Dẫn chứng ?
(?) Cuộc sống? Dẫn chứng ?
(?) Tính cách? Dẫn chứng ?
Trường THPT Nguyễn Trung Trực
hạ "ba ngày một trận nhẹ, năm ngày một trận
nặng".
- Tính cách: nhẫn nhịn, âm thầm chịu đựng mọi
đớn đau, cực khổ vì cuộc sống mưu sinh trên
biển cần có người đàn ông khỏe mạnh, biết nghề
và vì những đứa con của bà cần được sống và
lớn lên "...phải sống cho con chứ không phải
sống cho mình" Sức chịu đựng và đức hy sinh
của người phụ nữ.
- Là người yêu thương con cái:
+ Khi các con đã lớn Bà xin chồng lên bờ đánh
mình
+ Khi thằng Phác phát hiện ra bi kịch gia đình Bà
xửa khi ở trong hoàn cảnh ấy. Chị thằng Phác,
một cô bé yếu ớt mà can đảm, đã phải vật lộn để
tước con dao trên tay thằng em trai, ngăn em làm
việc trái luân thường đạo lí. Cô bé là điểm tựa
vững chắc của người mẹ đáng thương, cô đã
hành động đúng khi cản được việc làm dại dột
của đứa em, lại biết chăm sóc, lo toan khi mẹ
phải đến toà án huyện. Thằng Phác thương mẹ
theo kiểu một cậu bé con còn nhỏ, theo cái cách
một đứa con trai vùng biển. Nó “lặng lẽ đưa mấy
ngón tay khẽ sờ trên khuôn mặt người mẹ, như
muốn lau đi những giọt nước mắt chứa đầy trong
những nốt rỗ chặng chịt”, “nó tuyên bố với các
bác ở xưởng đóng thuyền rằng nó còn có mặt ở
25
Copyright: Tài liệu đại học ©