PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HUYỆN CƯJUT
TRƯỜNG TIỂU HỌC CHU VĂN AN
=============

chuyªn ®Ò khèi 4

DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÝ LỚP 4

“

THEO HƯỚNG TÍCH CỰC”

N¨m häc: 2013 – 2014


A, ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LÝ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ:
Trong môn học Lịch sử và Địa lí lớp 4 nói chung và phân môn Địa lí nói riêng,
nhằm giúp học sinh hiểu biết về môi trường xung quanh, từ đó tạo điều kiện cho học
sinh dễ dàng hòa nhập, thích ứng với cuộc sống xã hội, với môi trường thiên nhiên.
Để đạt được mục tiêu trên, phần Địa lý phải giải quyết những vấn đề có liên quan đến
mối quan hệ giữa con người với môi trường thiên nhiên, cụ thể phải thực hiện những
nhiệm vụ sau:
+ Cung cấp cho học sinh những biểu tượng Địa lí, bước đầu hình thành một số khái
niệm cụ thể, xây dựng một số mối quan hệ địa lí đơn giản.
+ Hình thành và phát triển cho học sinh năng lực tự học tập, bước đầu rèn luyện
những kỹ năng địa lí như:kỹ năng sử dụng bản đồ, kỹ năng nhận xét, kỹ năng so sánh
phân tích số liệu,kỹ năng phân tích các mối quan hệ địa lý đơn giản.
+ Hình thành và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham tìm hiểu, yêu thiên
nhiên, đất nước, con người.Có ý thức và hành động bảo vệ thiên nhiên.
+ Bước đầu hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh hạn chế những hiểu biết

để minh họa cho lời giảng mà ít chú ý đến chức năng, nguồn tri thức của mỗi bài học,
tức là không chú ý đến việc cho học sinh khai thác kiến thức từ các bài. Mặt khác do
thiết bị dạy học còn thiếu thốn nên nhiều học sinh không được thường xuyên làm việc
với các thiết bị dạy học làm cho học sinh yếu về các kĩ năng địa lí cần thiết như đọc bản
đồ, sử dụng bản đồ, sử dụng các bảng số liệu đơn giản.
+ Một số giáo viên còn chưa vận dụng tổ chức các hình thức học tập cho các em học
sinh.
Từ thực trạng dạy – học Địa lí ở Tiểu học như trên, cho thấy sự cần thiết phải
chuyển từ cách dạy- học thụ động sang dạy- học tích cực để giúp học sinh học tập đạt
được các tiêu chuẩn sau:tính tích cực, tính tự giác. Vậy làm thế nào để có thể vận dụng
phương pháp dạy học tích cực và dạy như thế nào cho có hiệu quả?
Nghiên cứu nội dung, chương trình, lập kế hoạch bài học, dạy học, biết vận dụng kết
hợp phương pháp dạy học truyền thống cũng như hiện đại, kết hợp với sự vận dụng các
thành tựu giáo dục học, tâm lý học sẽ là con đường đúng đắn để tìm lời giải cho câu hỏi
trên. Chính vì lẽ đó nên tập thể khối 4 chúng tôi đã mạnh dạn nghiên cứu chuyên đề: “
Dạy học môn Địa Lý lớp 4 theo hướng tích cực”

III. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
- Đưa ra các phương pháp dạy học , các hình thức tổ chức thích hợp để vận dụng
vào quá trình giảng dạy môn Địa Lý nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
trong việc lĩnh hội kiến thức.

IV. PHẠM VI NGHIÊN CỨU:
- Học sinh khối 4 Trường Tiểu học Chu Văn An, CưKnia, CưJut, Đăk Nông.


- Chuyên đề sử dụng kiến thức đã có trong bài học, trong phần ghi nhớ, tham khảo
các sách hướng dẫn chuyên sâu, tài liệu ồi dưỡng của các môn học khác.

B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ


Những điều kiện thuận lợi đó góp phần giúp các em nắm bắt vấn đề một cách nhanh
chóng hơn. Mặc dù vậy, bên cạnh những thuận lợi đó vẫn còn gặp phải một số những
khó khăn sau:
2. Khó khăn:
+ Các em gặp khó khăn trong việc hiểu các khái niệm địa lí vì nó khá trừu tượng.
+ Kĩ năng chỉ bản đồ, lược đồ của các em hầu như chưa có nên rất khó khăn cho việc
học môn địa lí lớp 4.
+ Đa số các em và cả phụ huynh chưa thấy được tầm quan trọng của các môn học ở
lớp 4 nói chung và nhất là môn Địa lí.Vì vậy nên chưa đầu tư đúng mức vào việc học
môn Địa lí.
IV.CÁC PHƯƠNG PHÁP VẬN DỤNG TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC:
1.Phương pháp quan sát:
*Mục đích nhằm hình thành các biểu tượng địa lí:
+ Thành phần quan trọng nhất trong hệ thống kiến thức địa lí Tiểu học là các biều
tượng địa lí.Vì vậy, một trong những mục đích chủ yếu của dạy học Địa lí ở trường Tiểu
học là phải làm cho các em tích lũy đựơc càng nhiều biểu tượng địa lí cụ thể càng tốt.
+ Phương pháp hình thành biểu tượng địa lí tốt nhất đối với học sinh Tiểu học là làm
cho các em quan sát các sự vật, hiện tượng có thể trực tiếp quan sát được trên thực tế
như núi, rừng, lễ hội, thị trấn,...ở địa phương hoặc quan sát qua tranh ảnh, băng hình qua
các bước cụ thể sau:
Bước 1:Lựa chọn đối tượng quan sát:Tùy theo nội dung học tập, giáo viên sẽ lựa chọn
đối tượng quan sát phù hợp với trình độ của học sinh và điều kiện địa phương.
Bước 2:Xác định mục đích quan sát:Trong quá trình quan sát, không phải lúc nào học
sinh cũng đều rút ra được những đặc điểm của đối tượng. Vì vậy, với mỗi đối tượng địa
lí, giáo viên cần xác định mục đích của việc quan sát (Ví dụ:Khi hình thành biểu tượng
về một con sông, nếu đối tượng quan sát là tranh ảnh thì đặc điểm “động” của nó như
hiện tượng nước chảy không nên là mục đích quan sát của học sinh.Tuy nhiên, học sinh
có thể quan sát được nó nếu các em tiếp xúc với một dòng sông thực hoặc xem trong
băng hình,...)

+Rừng rậm.
+ Rừng thưa.
Rừng khộp là

+Rừng chỉ có một loại cây.
+Rừng có nhiều loại cây.

Câu 3:
a)So sánh kích thước của các cây trong rừng khộp.(gần như nhau)
b)Các cây trong rừng khộp vào mùa khô trông xanh tốt hay xơ xác?Vì sao?(xơ xác vì
rụng gần hết lá)
Câu 4:Cảnh rừng khộp khác với cảnh rừng rậm nhiệt đới ở những điểm nào?
Với hệ thống câu hỏi, bài tập này thì:
+ Khi học sinh trả lời được câu hỏi 1 tức là học sinh nắm được mục đích quan sát.


+ Khi học sinh trả lời được câu hỏi 2 tức là học sinh đã quan sát được toàn bộ rừng
khộp.
+ Khi học sinh trả lời được câu hỏi 3 tức là học sinh đã quan sát chi tiết từng cây, từng
lá và suy nghĩ để tìm ra cảnh rừng khộp về mùa khô.
+ Khi học sinh trả lời được câu hỏi 4 tức là học sinh đã biết liên hệ đối chiếu và sơ bộ
so sánh cảnh rừng khộp với rừng nhiệt đới đã học, để từ đó củng cố về biểu tượng về
rừng khộp.
Như vậy, để có biểu tượng về rừng khộp, các em phải thực hiện 4 bước của kĩ năng
quan sát.
2.Phương pháp đàm thoại:
*Mục đích để hình thành các khái niệm địa lí:
2.1 Hình thành khái niệm địa lí chung:
Việc hình thành khái niệm địa lí chung có thể tiến hành theo các bước sau:
+ Bước 1: Hình thành những biểu tượng đúng bằng cách cho học sinh quan sát (trực

hỏi, bài tập nhằm hướng dẫn học sinh làm quen với các nguồn tri thức đã lựa chọn để
phát hiện ra những dấu hiệu riêng của đối tượng.
+ Bước 3:Tổ chức cho học sinh làm việc với các nguồn tri thức theo hệ thống câu hỏi,
bài tập đã chuẩn bị trước (theo hình thức cá nhân, nhóm, cả lớp tùy thuộc vào nội dung,
trang thiết bị vật chất) để phát hiện ra dấu hiệu riêng của đối tượng.
+ Bước 4:Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả phát hiện dấu hiệu riêng của đối
tượng, thơng qua nguồn tri thức. Trên cơ sở, giáo viên bổ sung những dấu hiệu mà học
sinh khơng thể tự tìm ra được bằng lời mơ tả sinh động của mình nhằm hồn thiện khái
niệm cho học sinh và u cầu học sinh nêu khái niệm riêng.
Ví dụ: Khi dạy bài : “Hoạt đợng sản x́t của người dân ở đờng bằng Nam Bợ” u
cầu học sinh cần nắm ng̉n tri thức của bài như sau:
- Nêu được mợt sớ hoạt đợng sản x́t chủ ́u của người dân ở đờng bằng Nam Bợ:
+ Trờng nhiều lúa gạo, cây ăn trái; ni trờng và chế biến thủy sản; chế biến lương
thực...
Tở chức cho học sinh tích cực tìm tòi những dấu hiệu riêng của đới tượng, qua đó các
em nắm được những điều kiện tḥn lợi để dờng bằng Nam Bợ trở thành vùng sản x́t
lúa gạo, trái cây và thủy sản lớn nhất cả nước: đất đai màu mỡ, khí hậu nóng ẩm, người
dân cần cù lao đợng...
Hay khi Hình thành khái niệm dãy Hoàng Liên Sơn (Bài 1:Dãy Hoàng Liên Sơn –
SGK Lòch sử và Đòa lí 4 trang 70 )
- Vì học sinh đã hiểu sơ lược thế nào là dãy núi ở lớp 3, nên khái niệm dãy núi
Hoàng Liên Sơn có thể hình thành bằng cách bổ sung thêm những đặc điểm riêng
như sau:


Hướng dẫn của giáo viên

Kết quả tự phát hiện tri thức của học

-Giáo viên yêu cầu học sinh làm việc


đặc điểm của đỉnh, sườn, thung lũng.

+Đỉnh núi nhọn.
+Sườn rất dốc.

+Thung lũng thường hẹp và sâu.
Từ kết quả tìm tòi trên, học sinh có thể nêu khái quát về dãy Hoàng Liên Sơn như
sau:Hoàng Liên Sơn là dãy núi nằm giữa sông Hồng và sông Đà, cao,đồ sộ, có nhiều
đỉnh núi nhọn, sườn dốc, thung lũng hẹp và sâu. Ở đây có đỉnh Phan-xi-phăng cao
nhất nước ta(3143m).
3. Phương pháp phân tích:
* Mục đích hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức từ bản đồ, lược đồ:
Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ, lược đồ.
Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản đồ, lược đồ.
Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ, lược đồ dựa vào kí hiệu.
Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, lược đồ, nhận xét và nêu đặc điểm đơn giản
của đối tượng.
Bước 5: Xác lập mối quan hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các thành phần như
địa hình và khí hậu, sơng ngòi, thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người,... trên


cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thức bản đồ và kiến thức địa lí để so sánh phân
tích.
Ví dụ: Tây Nguyên- Bài 5/SGK Lịch sử và Địa lí 4
- Những kiến thức trong bài học sinh cần khai thác qua bản đồ:
+ Phân biệt vị trí của Tây Nguyên.
+ Nêu tên các cao nguyên ở Tây Nguyên.
- Hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh làm việc với bản đồ:
+Quan sát lược đồ Tây Nguyên trang 82

ở từng cột.
Bước 4: Đối chiếu các số liệu theo hàng dọc, hàng ngang của bảng số liệu để rút ra
nhận xét.
Ví dụ :Bài : “Thành phố Hồ Chí Minh” – Bài học minh họa ngày hôm nay, ta thấy
kiến thức trong bài học học sinh cần nắm được qua bảng số liệu:
+ Nhận biết được dân số và diện tích của thành phố Hồ Chí Minh.


+ So sánh diện tích và dân số của thành phố Hồ Chí Minh với các thành phố khác
như: Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng.
-Hệ thống câu hỏi làm việc với bảng số liệu:
Câu 1:Đọc tên các cột trong bảng số liệu.
Các số liệu trong bảng số liệu được ghi vào thời gian nào và được biểu thị theo đơn
vị nào?
Câu 3: Năm 2003, thành phố Hồ Chí Minh có diện tích và dân số là bao nhiêu?
Câu 4: Diện tích và dân số của thành phố Hồ Chí Minh đứng thứ mấy so với các thành
phố trong bảng?
Như vậy trong quá trình làm việc với bảng số liệu, theo gợi ý của giáo viên, các em
phải phát hiện ra mối tương quan so sánh giữa các đại lượng, rồi trả lời theo trình tự hệ
thống câu hỏi, bài tập thực hiện như đã nêu ở trên.Việc làm này của học sinh, nếu được
lặp đi lặp lại nhiều lần thì tư duy về mối quan hệ so sánh của các em dần dần phát triển
cùng với kĩ năng làm việc với các bảng số liệu.
*Tóm lại: trên đây là một số phương pháp dạy học mà nhóm 4 chúng tôi áp dụng
trong giảng dạy. Tuy nhiên chúng tôi cũng nhận thấy rằng để đạt được những yêu cầu
trên thì cần phải biết kết hợp nhiều phương pháp giảng dạy phù hợp với nhiều đối tượng
học sinh. Có như vậy tiết học mới đạt được kế quả cao.
Để đạt hiệu quả cao trong dạy học Địa lý ở lớp 4 theo hướng Dạy – học tích cực,
ngoài việc vận dụng các phương pháp dạy học mang tính chất chung cho nhiều môn học,
giáo viên cần nắm vững một số phương pháp dạy – học Địa lí cụ thể như sau:
IV.CÁC GIẢI PHÁP TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN:

- Đưa ra hệ thống câu hỏi để học sinh thảo luận trả lời.
- Hình thành kiến thức mới.
- Chốt kiến thức
c, Liên hệ thực tế: (3-5 phút)
d, Củng cố dặn dò: ( 2-3 phút)

C. PHẦN KẾT LUẬN
I. KẾT QUẢ:
- Qua quá trình vừa nghiên cứu chuyên đề, vừa áp dụng vào thực tế giảng dạy chúng tôi
nhận thấy rằng: nếu dạy học môn Địa lí áp dụng theo chuyên đề này thì theo quan điểm
của chúng tôi sẽ cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản cần thiết và học sinh sẽ
nắm bắt các kiến thức ấy một cách dễ dàng hơn. Cụ thể: các em đã nắm được các khái
niệm Địa lí, có các kĩ năng ban đầu về cách đọc bản đồ, chỉ ra các vị trí địa lí và các biểu
tượng trong bản đồ. Chính vì vậy cho đến nay chúng tôi vẫn tiếp tục thực hiện và phát


huy những mặt đã đạt được, khắc phục những mặt còn hạn chế, tồn đọng để nâng cao
chất lượng dạy học hơn nữa.
II. BÀI HỌC:
- Trong quá trình thực hiện chuyên đề “ dạy học môn học địa lí theo hướng tích cực”
chúng tôi đã rút ra được một số kinh nghiệm sau:
1, nắm vững nội dung chương trình, mức độ yêu cầu bài học và các đối tượng học sinh.
2, lập kế hoạch bài học:
- Giáo viên cần nắm vững nội dung cơ bản của từng bài hocjtrong SGK và những
hướng dẫn cụ thể về mục tiêu cần đạt. Tùy theo đặc điểm của từng bài học mà xây
dựng kế hoạch bài giảng cho phù hợp. song dù thế nào cũng cần có đầy đủ các hoạt
động lớp và tổ chức các hoạt động lớp và tổ chức các hoạt động đó.
3, vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học:
- Giáo viên cần nắm vững các phương pháp, các hình thức tổ chức dạy học, để lựa
chọn phối hợp linh hoạt các phương pháp và hình thức cho phù hợp với nội dung

Địa Lí lớp 4 mà chúng tôi đã xây dựng, chuyên đề đã được dạy thực nghiệm 2 tiết
trong phạm vi khối 4 và chúng tôi nhận thấy khi thực hiện theo chuyên đề này thì
kết quả đã có khả thi. Nên hôm nay khối chúng tôi đã thống nhất xin ý kiến Ban
Giám Hiệu nhà trường mở chuyên đề này trong phạm vi nhà trường. Trong quá
trình nghiên cứu và làm chuyên đề sẽ không tránh khỏi những thiếu sót và chưa
hợp lí. Rất mong được sự góp ý xây dựng chân thành của ban Giám Hiệu và các
đồng nghiệp để chuyên đề Địa Lí của khối 4 chúng tôi được hoàn thiện hơn, hướng
tới mục tiêu nâng cao chất lượng dạy và học .
• Minh họa cho chuyên đề này, Đ/c Nông Thị Thùy Nhị sẽ đại diện cho khối 4 dạy
bài: Thành Phố Hồ Chí minh
• Tài liệu tham khảo:
- Sách giáo viên Địa Lí lớp 4
- Sách thiết kế bài giảng môn Địa Lí lớp 4
- Sách chuẩn kiến thức kĩ năng lớp 4.
-

Tài liệu tập huấn Biển , Đảo.

CưKnia, ngày 26 tháng 10 năm 2013
Người viết

Nguyễn Thị Kỳ Hoa