ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ CHÍ CHIÊN

XÂY DỰNG MỘT SỐ BÀI GIẢNG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ
PHƯƠNG TRÌNH LƯỢNG GIÁC NHẰM PHÁT HUY
TÍNH TÍCH CỰC NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN TOÁN)
MÃ SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS. Lê Anh Vinh

HÀ NỘI - 2014

1


Lời cảm ơn
Trong thời gian qua, ngoài sự nỗ lực của bản thân, đề tài luận văn của em
được hoàn thành với sự hướng dẫn tận tình, chu đáo của PGS.TS. Lê Anh Vinh.
Trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo thuộc chuyên ngành Lý luận và
Phương pháp giảng dạy bộ môn Toán, trường Đại học Giáo Dục, Đại học Quốc
Gia Hà Nội đã nhiệt tình giảng dạy và tạo mọi điều kiện cho em trong suốt thời
gian của khóa học.
Trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, đồng nghiệp trường THPT Yên
Phong số 1- Yên Phong Bắc Ninh đã tạo điều kiện, giúp đỡ để em có thể hoàn

1.4. Một vài đặc điểm tính tích cực nhận thức của học sinh........................9 .
1.5. Về nguyên nhân của tính tích cực nhận thức của học
sinh ...................1.0 .
1.6 . Hứng thú và vấn đề tích cực hoạt động nhận thức của học sinh..........1.1 .
1.7. Một số quan điểm nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của
học sinh................................................................................................ 12
1.8. Những nguyên tắc sư phạm cần đảm bảo để nâng cao tính
tích cực nhận thức cho học sinh................................................................ 15
1.9. Phương pháp dạy học và vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức
của học sinh trong dạy học môn toán .........................................................1.6 .
1.9.1. Phương pháp dạy học .......................................................................1.6 .
1.9.2. Tổng thể các phương pháp dạy học ..................................................1.6 .
1.9.3. Phương pháp dạy học và vấn đề phát huy tính tích cực nhận
thức của học sinh trong dạy học môn toán..................................................1.7 .
1.10. Thực trạng của vấn đề dạy học Toán theo hướng phát huy tính
tích cực nhận thức của học sinh ở trường Trung học phổ thông Yên
Phong số 1 ................................................................................................ 19


Kết luận Chương 1 .....................................................................................2.1 .
Chương 2: XÂY DỰNG MỘT SỐ BÀI GIẢNG CHỦ ĐỀ
PHƯƠNG TRÌNH LƯỢNG GIÁC NHẰM PHÁT HUY TÍNH
TÍCH CỰC NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH ........................................2.2 .
2.1. Một số vấn đề về nội ..........................................................................2.2 .
2.1.1. Mục tiêu chương ..............................................................................2.2 .
2.1.2. Nội dung và phân phối chương trình trong phần phương trình
lượng giác ..............................................................................................................2.3 ..
2.2. Định hướng thiết kế bài giảng nhằm phát huy tính tích cực nhận
thức của học sinh thông qua dạy học chủ đề phương trình lượng giác .......2.3
.

1. Kết luận................................................................................................ 92
2. Khuyến nghị...........................................................................................9.2 .
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................9.4 .


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 3.1: Thống kê kết quả kiểm tra các lớp sau bài kiểm tra số 1 .............84 .
Bảng 3.2: Thống kê kết quả kiểm tra các lớp sau kiểm tra bài số 2 .............99 .


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Việc phát huy tính tích cực của người học trong quá trình dạy học từ lâu
đã được những nhà giáo dục coi là một trong những điều kiện cơ bản nhất để đạt
kết quả cao trong quá trình dạy học. Muốn phát huy tính tích cực chủ động sáng
tạo của người học thì cần rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh, coi đây
không chỉ là phương tiện nâng cao hiệu quả dạy học mà là mục tiêu quan trọng
của dạy học. Trong thời đại "bùng nổ thông tin" hiện nay, do sự phát triển mạnh
mẽ của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ, sự gia tăng nhanh chóng và
thường xuyên của khối lượng thông tin, tri thức thì việc dạy không thể hạn chế
ở chức năng dạy kiến thức mà phải tăng cường rèn luyện
cho học sinh phương pháp học, thời gian học ở nhà trường lại có hạn nên đòi
hỏi con người phải có thái độ và năng lực cần thiết để tự định hướng, tự cập
nhật và làm giàu tri thức của mình nhằm đáp ứng được những yêu cầu của một
thế giới thay đổi nhanh chóng. Muốn vậy cần phải có thói quen học tập suốt đời
và phải phát huy được tính tích cực nhận thức trong quá trình học tập không
thụ động vào kiến thức mà thầy cô nhà trường giảng dạy.
Nói tới phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học, đó là cầu nối
giữa học tập và nghiên cứu khoa học. Nếu rèn luyện cho người học có được kỹ

học sinh trong quả trình học tập.
- Đề xuất một số bài giảng dạy học nội dung phương trình lượng giác
nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh.
- Thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá hiệu quả của việc nghiên cứu và các
giải pháp đã đề xuất, từ đó rút ra kết luận về khả năng áp dụng đối với phương
án đã đề ra.
4. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
4.1. Khách thể nghiên cứu: quá trình dạy học phần phương trình lượng giác ở
trường trung học phổ thông.
4.2. Đối tượng nghiên cứu: xây dựng một số bài giảng dạy học nội dung
phương trình lượng giác nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh.

2


5. Vấn đề nghiên cứu
Dạy học nội dung phần phương trình lượng giác đại số 11 ban nâng cao
như thế nào để nhằm phát huy được tính tích cực nhận thức của học sinh?
6. Giả thuyết khoa học
Dạy học nội dung phương trình lượng giác trong phần đại số 11 theo
hướng phát huy được tính tích cực nhận thức của học sinh sẽ góp phần nâng
cao chất lượng dạy học bộ môn toán trong trường trung học phổ thông.
7. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu nội dung phương trình lượng giác trong sách giáo khoa,
sách bài tập đại số 11 ban nâng cao và các sách tham khảo.
8. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
- Ý nghĩa lý luận của đề tài:
+ Bước đầu xác định được cơ sở lí luận cơ bản về tính tích cực hóa hoạt
động nhận thức của học sinh và quá trình dạy học theo hướng dạy cách phát
huy tính tích cực nhận thức của học sinh.

4


CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1. Một số khái niệm tính tích cực
1.1.1. Một số quan niệm về tính tích cực
Đây là một khái niệm rộng ở ở tất cả các lĩnh vực khoa học như triết
học, sinh vật học, tâm lý học, giáo dục học. Có rất nhiều các quan niệm khác
nhau về tính tích cực:
- Các nhà triết học duy vật cho rằng: tính tích cực là sự vận động của vật
chất. Sự vận động thay đổi này có thể nhận thấy ngay ở mức độ thấp nhất của vật
chất, giúp cho sự vật thoát khỏi trạng thái nằm yên.
- Các nhà tâm lý học cho rằng: tính tích cực được đặt trong mối quan hệ
với hoạt động luôn xuất hiện động lực và dẫn đến hoạt động phản ứng của cơ
thể để vượt khó khăn trở ngại và từ đó thể hiện tính chất độc lập của chủ thể với
môi trường.
+ Tính chất vượt khó khăn trở ngại trong môi trường hoàn cảnh theo mục
đích vạch ra của chủ thể.
+ Thể hiện tính ổn định, bền vững của hoạt động tạo thành kiểu phản ứng
môi trường.
Lại có ý kiến cho rằng: tính tích cực là lòng mong muốn không chủ định
gây nên những biểu hiện bên ngoài hoặc bên trong của hoạt động.
Tóm lại: tính tích cực của cá nhân là sự biểu hiện nỗ lực của cá nhân ( ý
chí, trí, lực…) trong quá trình tác động đến đối tượng (nhận thức, tái tạo…) nhằm thu
lượm được kết quả cao trong quá trình hoạt động của cá nhân. Tính tích cực gắn
với hoạt động trạng thái của chủ thể, nó bao hàm cả tính chủ động có ý thức của
chủ thể.
1.1.2. Khái niệm tính tích cực nhận thức
Để tiếp cận được với khái niệm tính tích cực nhận thức, chúng ta phải

bản chất của tính tích cực nhận thức
- Một là: Tính tích cực tái hiện (mức độ bắt chước): chủ thể nhận thức
chủ yếu dựa vào trí nhớ để tái hiện lại những điều đã được nhận thức.

6


- Hai là: Tính tích cực tìm tòi: đặc trưng bằng sự bình phẩm, phê phán,
tìm tòi trong quá trình nhận thức. Thể hiện óc sáng kiến, lòng khao khát hiểu
biết, hứng thú học tập.
Tính tích cực loại này không bị hạn chế trong khuôn khổ những yêu cầu
của giáo viên trong giờ học.
- Ba là: Tính tích cực sáng tạo: là mức độ cao nhất của tính tích cực
nhận thức, nó đặc trưng bằng sự khẳng định con đường riêng của mình, thể
hiện sự độc lập nhận thức không giống với con đường của mọi người đã thừa
nhận, để đạt được mục đích.
Để giúp giáo viên phát hiện các em có tích cực nhận thức hay không,
cần dực vào một số dấu hiệu sau đây:
- Có chú ý học tập không?
- Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập hay không
(thể hiện ở việc hăng hái phát biểu ý kiến, ghi chép...)?
- Có hoàn thành những nhiệm vụ được giao không?
- Có ghi nhớ tốt những điều đã được học không?
- Có hiểu bài học không?
- Có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?
- Có vận dụng được các kiến thức đã học vào thực tiễn không?
- Tốc độ học tập có nhanh không?
- Có hứng thú trong học tập hay chỉ vì một ngoại lực nào đó mà phải học?
- Có quyết tâm, có ý chí vượt khó khăn trong học tập không?
- Có sáng tạo trong học tập không?


ĐỘC LẬP


8


1.3. Mức độ tính tích cực nhận thức của học sinh
Về mức độ tích cực của học sinh trong quá trình học tập có thể không
giống nhau, giáo viên có thể phát hiện được điều đó nhờ dựa vào một số dấu
hiệu sau đây:
- Tự giác học tập hay bị bắt buộc bởi những tác động bên ngoài (gia
đình, bạn bè, xã hội).
- Thực hiện yêu cầu của thầy giáo theo yêu cầu tối thiểu hay tối đa?
- Tích cực nhất thời hay thường xuyên liên tục?
- Tích cực tăng lên hay giảm dần? - Có
kiên trì vượt khó hay không?
1.4. Một vài đặc điểm tính tích cực nhận thức của học sinh
Tính tích cực của học sinh có mặt tự phát và mặt tự giác:
Mặt tự phát: là những yếu tố tiềm ẩn, bẩm sinh thể hiện ở tính tò mò,
hiếu kì, hiếu động, linh hoạt và sôi nổi trong hành vi mà trẻ đều có ở những
mức độ khác nhau. Cần coi trọng những yếu tố tự phát này, nuôi dưỡng, phát
triển chúng trong dạy học.
Mặt tự giác: là trạng thái tâm lí có mục đích và đối tượng rõ rệt, do đó
cần hoạt động để chiếm lĩnh đối tượng đó. Tính tích cực tự giác thể hiện ở óc
quan sát, tính phê phán trong tư duy, trí tò mò khoa học.
Tính tích cực nhận thức phát sinh không chỉ từ nhu cầu nhận thức mà
còn từ nhu cầu sinh học, nhu cầu đạo đức thẩm mỹ, nhu cầu giao lưu văn hóa.
Hạt nhân cơ bản của tính tích cực nhận thức là hoạt động tư duy của cá
nhân được tạo nên do sự thúc đẩy của hệ thống nhu cầu đa dạng.

+ Chất lượng quá trình dạy học giáo dục (nội dung, phương pháp,
phương tiện, hình thức kiểm tra đánh giá...).
+ Quan hệ thày trò.
+ Không khí đạo đức nhà trường. - Gia
đình. - Xã hội.

10


Trong những nhân tố trên đây, có những nhân tố có thể hình thành
ngay, nhưng có những nhân tố chỉ được hình thành qua một quá trình lâu dài
dưới ảnh hưởng của nhiều tác động.
Như vậy, việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh đòi hỏi
một kế hoạch dài lâu và toàn diện khi phối hợp hoạt động gia đình, nhà trường và
xã hội.
1.6 . Hứng thú và vấn đề tích cực hoạt động nhận thức của học sinh
Để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh, hứng thú là vấn đề
được các thầy giáo quan tâm nhất vì:
- Nó có thể hình thành ở học sinh một cách nhanh chóng và bất cứ lúc
nào trong quá trình dạy học.
- Có thể gây hứng thú ở học sinh mọi lứa tuổi.
- Điều quan trọng hơn cả là nó nằm trong tầm tay của người thầy.
Người thầy có thể điều khiển hứng thú của học sinh qua các yếu tố của quá
trình dạy học: nội dung, phương pháp, phương tiện, hình thức tổ chức; Qua các
bước lên lớp: mở bài, giảng bài mới, củng cố, vận dụng, kiểm tra kiến
thức; Qua mối quan hệ thầy trò…
Về phía học sinh, nhất là học sinh nhỏ tuổi, vai trò hứng thú đối với
kiến thức giữ vị trí rất quan trọng trong việc làm cho các em tích cực học tập.
Vấn đề kích thích hứng thú học tập?
Mọi người đều biết, hứng thú là sự phản ánh thái độ (mối quan hệ) của

to lớn của việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh và đã nói lên
nhiều biện pháp, phát huy tính tích cực nhận thức.
Trong thế kỉ 20, các nhà giáo dục Đông, Tây, đều tìm kiếm con đường
tích cực hóa hoạt động dạy học. Chúng ta thường kể đến tư tưởng của các nhà
giáo

dục

nổi

tiếng

như

B.P.Êxipop,

M.A.Danilop,

M.N.Xcatkin,

I.F.Kharlamop, I.I.Xamova (Liên xô), Okon (Ba lan), Skinner (Mĩ)…Ở Việt
Nam các nhà lí luận dạy học cũng viết nhiều về tính tích cực nhận thức của
học sinh như Hà Thế Ngữ, Nguyễn Ngọc Quang, Đặng Vũ Hoạt, Nguyễn Bá
Kim…và rất nhiều công trình luận án phó tiến sĩ đã và đang được bảo vệ của
các nhà khoa học. Cụ thể:

12


Theo Nguyễn Bá Kim [9, tr.112] có đề cập đến việc tích cực hóa hoạt

thức phải được trình bày trong dạng động, phát triển và mâu thuẫn
với nhau. Những vấn đề quan trọng, các hiện tượng then chốt, bất ngờ.
- Sử dụng các phương tiện dạy học, đặc biệt ở các lớp nhỏ, dụng cụ
trực quan có tác dụng tốt trong việc kích thích hứng thú của trẻ.
- Sử dụng các hình thức tổ chức dạy học khác nhau: cá nhân, nhóm,
tập thể, tham quan, làm việc trong vườn trường trong phòng thí
nghiệm…
- Thầy giáo, bạn bè động viên, khen thưởng khi có thành tích học tập tốt.
- Luyện tập dưới các hình thức khác, vận dụng kiến thức vào thực tiễn
vào các tình huống mới.
- Kích thích tính tích cực qua thái độ, cách ứng xử giữa thầy giáo và
học sinh.
- Phát triển kinh nghiệm sống của học sinh trong quá trình học tập.
- Phát triển kinh nghiệm sống của học sinh trong học tập qua các
phương tiện thông tin đại chúng và các hoạt động xã hội.
- Tạo không khí đạo đức lành mạnh trong lớp, trong trường, tôn vinh
sự học nói chung và biểu dương những học sinh có thành tích học tập
tốt.
- Có sự động viên, khen thưởng từ phía gia đình và xã hội.
Trong thời gian tới nên điều chỉnh công tác nghiên cứu và chỉ đạo vấn đề
tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh theo một số hướng cơ bản sau:
- Nghiên cứu phương pháp nhằm tích cực hóa hoạt động nhận thức
sáng tạo chứ không dừng lại mức độ tái hiện như hiện nay.
- Phát huy sức mạnh bản chất của người học, mà theo K.Mark đó là:
trí tuệ, tâm hồn và ý chí. Đặc biệt là sức mạnh tâm hồn (hứng thú, xúc
cảm...) là điều lâu nay chưa được chú ý đúng mức.
- Phối hợp chặt chẽ và khoa học hơn nữa giữa các thầy giáo, các nhà
quản lí, các nhà văn hóa và phụ huynh học sinh.

14



chất đơn điệu của nó, nên khi học sinh đã hiểu một số vấn đề rồi thì phải
chuyển sang nghiên cứu vấn đề khác. Như vậy hoạt động của học sinh sẽ
được liên tục, không bị nhàm chán.
- Trong dạy học phải tích cực chăm lo sự phát triển trí tuệ của tất cả các đối
tượng học sinh (khá giỏi, trung bình, yếu kém). Giáo viên điều khiển, chỉ đạo
hoạt động trí tuệ của học sinh theo năng lực của họ làm cho học sinh tư duy tích
cực để vượt qua chướng ngại nhận thức bằng hoạt động tự lực, độc lập.
Như vậy những nguyên tắc trên đều hướng tới các hoạt động điều khiển
của giáo viên nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh trong đó có
chú trọng đến việc dạy học sinh phương pháp học tập, phương pháp hoạt động
trí tuệ, hình thành năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự đánh giá kết quả
học tập của mình.
1.9. Phương pháp dạy học và vấn đề phát huy tính tích cực nhận thức của
học sinh trong dạy học môn toán
1.9.1. Phương pháp dạy học
Theo Nguyễn Bá Kim [9, tr.11] : "Phương pháp dạy học là cách thức
hoạt động và giao lưu của thầy gây nên những hoạt động và giao lưu cần thiết
của trò nhằm đạt được các mục đích dạy học".
Vậy phương pháp dạy học được coi như những phương thức làm việc
của giáo viên nhằm vào tổ chức các hoạt động nhận thức của học sinh, phương
thức tương tác giữa người dạy và người học nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo
dưỡng và giáo dục. Tuy nhiên điều đó không có nghĩa là nhấn mạnh vai trò
người thầy, mà ở đây thầy giữ vai trò chủ đạo còn trò là chủ thể của quá trình
học tập với các hoạt động tự giác, tích cực.
1.9.2. Tổng thể các phương pháp dạy học
Hiện nay có nhiều hệ thống phân loại các phương pháp dạy học nhưng
chưa hoàn chỉnh và chưa nhận được sự thống nhất trên phạm vi quốc tế. Có
điều đó là do tính nhiều chiều của phương pháp dạy học. Tùy theo xét về

học sinh trong dạy học môn toán
Có thể nói hứng thú là một trong các con đường chủ yếu để làm cho
việc học tập trong nhà trường trở thành nguồn vui. Hứng thú chính là một cơ

17


chế bên trong đảm bảo học tập có hiệu quả. Do vậy việc giảng dạy phải kích
thích được hứng thú, muốn vậy phải để cho học sinh độc lập tìm tòi, giáo viên
chỉ là người tổ chức, thiết kế, cố vấn. Hứng thú là yếu tố dẫn đến sự tự giác.
Hứng thú và tự giác là những yếu tố tâm lý đảm bảo tính tích cực và độc lập
sáng tạo trong học tập. Ngược lại nếu học tập mà tích cực và độc lập sáng tạo
thì sẽ có ảnh hưởng tới sự phát triển hứng thú và tự giác. Từ đó thì rõ ràng là
phương pháp dạy học nào tạo được hứng thú học tập phù hợp với năng lực và nhu
cầu của học sinh là phương pháp phát huy được tính tích cực của học sinh.
Tính tích cực nhận thức cũng là kết quả và là sự biểu hiện của sự nảy
sinh và phát triển tính tự lực nhận thức. Tính tích cực học tập trước hết liên
quan đến động cơ học tập. Động cơ đúng tạo ra hứng thú, hứng thú là tiền đề
của tự giác. Hứng thú và tự giác là yếu tố tâm lý tạo nên tính tích cực, tính tích
cực sản sinh tư duy độc lập. Qua đó thì phương pháp dạy học nào kích thích
được tính tích cực nhận thức, kích thích được các hoạt động tư duy, hướng dẫn
tạo điều kiện phát triển các hoạt động tự nhận thức của học sinh là các
phương pháp phát huy được tính tích cực nhận thức của học sinh.
Điều kiện tiên quyết để phát triển tính độc lập tư duy là việc nắm tri thức
mới bằng con đường giải quyết các vấn đề. Một mức độ thấp hơn của tính độc
lập là tự giải quyết vấn đề do một người khác đặt ra và tùy theo khả năng tìm
cách kiểm tra kết quả. Tính độc lập trong tư duy và trong hành động của học sinh
là biểu hiện quan trọng của tính tích cực. Tính độc lập cũng tạo điều kiện thuận
lợi để phát triển các trí tuệ khác của học sinh như tư duy sáng tạo, lòng dũng
cảm... Vậy phương pháp dạy học mà theo đó phát triển, rèn luyện được tính