Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
.

NGUYỄN VIỆT HÙNG NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC
MỘT SỐ CHỦ ĐỀ NGOẠI KHOÁ PHẦN CƠ HỌC VẬT LÝ
LỚP 10, NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC NHẬN
THỨC CHO HỌC SINH THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Chuyên ngành: Lý luận & PP dạy - học bộ môn Vật lý
Mã số: 60.14.10
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Trần Đức Vượng
THÁI NGUYÊN - 2010

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu,
kết quả nghiên cứu trong luận văn này hoàn toàn trung thực và chưa được sử
dụng để bảo vệ một học vị nào.
Thái Nguyên, tháng 10 năm 2010
Học viên


MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU……………………………………………………………………
1
CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI
KHOÁ VẬT LÍ Ở TRƢỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ (DTNT)

1. 1 Một số nội dung về lí luận dạy học ở nhà trƣờng phổ thông ………
6
1.1.1 Mục tiêu, nhiệm vụ, nguyên tắc dạy học ở nhà trường phổ thông… …
6
1.1.2 Các vấn đề chung về hình thức tổ chức dạy học ở nhà trường phổ
thông …………………………………………………………………………… ….

9
1.2 Các nhiệm vụ cơ bản của việc dạy học vật lí ở trƣờng phổ thông…
13
1.2.1 Đặc điểm của môn Vật lí ở trường phổ thông
13
1.2.2 Nhiêm vụ dạy học môn vật lý ở trường phổ thông
14
1.2.3 Một số quan điểm hiện đại về phương pháp dạy học môn vật lý
15
1.3 Định hƣớng đổi mới PPDH Vật lí ở trƣờng phổ thong
17
1.3.1 Đổi mới phương pháp dạy học như thế nào?
17
1.3.2 Những định hướng đổi mới PPDH Vật lí ở THPT
18
1.4 Hoạt động ngoại khoá vật lí trong nhà trƣờng phổ thông

cực nhận thức trong hoạt động học tập

32
1.8 Sử dụng phƣơng tiện kỹ thuật dạy học trong việc tổ chức hoạt động
ngoại khoá vật lí

37
1.8.1 Phương tiện kỹ thuật trong dạy học
37
1.8.2 Những hỗ trợ cơ bản của phương tiện kỹ thuật trong việc tổ chức hoạt
động ngoại khoá vật lí
KẾT LUẬN CHƢƠNG II

38
40

CHƢƠNG II: TỔ CHỨC MỘT SỐ CHỦ ĐỀ NGOẠI KHOÁ PHẦN
CƠ HỌC TRONG CHƢƠNG TRÌNH VẬT LỚP 10 CHO HỌC SINH
THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ
2.1 Phân tích nội dung kiến thức phần Cơ học trong chƣơng trình vật lí
lớp 10 THPT

41
2.1.1 Nội dung chương trình phần Cơ học vật lí lớp 10 THPT
41
2.1.2 Mục tiêu kiến thức phần Cơ học vật lí lớp 10 THPT
42

CHƢƠNG III: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM
83
3.1 Mục đích thực nghiệm ,
84
3.1.1 Mục đích ,
84
3.1.2 Nhiệm vụ TNSP
84
3.2 Đối tượng, cơ sở, thời gian tiến hành thực nghiệm sư phạm
84
3.2.1 Đối tượng
84
3.2.2 Thời gian tiến hành
84
3.3 Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm
84
3.4 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sƣ phạm
86
3.4.1 Phân tích, đánh giá giáo án số 1
86
3.4.2 Phân tích, đánh giá giáo án số 2
89
3.4.3 HS Đánh giá về vai trò của hoạt động ngoại khóa vật lí
90
KẾT LUẬN CHƢƠNG III
92
KẾT LUẬN CHUNG
93
TÀI LIỆU THAM KHẢO
94

Phương pháp dạy học
THPT
Trung học phổ thông
TBDH
Thiết bị dạy học
TN
Thí nghiệm
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang
Bảng 2.1: Nhận thức của GV về tầm quan trọng của việc tổ chức dạy học
ngoại khoá cho HS 51
Bảng 2.2: Đánh giá về nguyên nhân chính gây khó khăn khi tổ chức các
HĐNK 52
Bảng 2.3: Đánh giá về mức độ kiến thức phần cơ học 54
Bảng 2.4: Nhứng khó khăn gặp phải khi học phần cơ học 54
Bảng 2.5: Các hình thức được tổ chức để nâng cao chất lượng học tập phần
cơ học 55
DANH MỤC PHỤ LỤC

STT
Tên phụ lục
Trang
1

và tạo ra cho bằng được “người lao động có trí tuệ cao, có tay nghề thành
thạo, có phẩm chất tốt đẹp, được đào tạo, bồi dưỡng và phát triển bởi một
nền giáo dục tiên tiến gắn liền với một nền khoa học, công nghệ hiện đại".
Việt Nam ta là một nhà nước độc lập, thống nhất gồm nhiều dân tộc
anh em chung sống. Đối với các dân tộc thì tình yêu quê hương, yêu dân tộc,
yêu đất nước gắn bó chặt chẽ với nhau là cả một quá trình trong sự nghiệp
giải phóng đất nước và xây dựng cuộc sống mới. Sinh thời, Bác Hồ từng kêu
gọi: “Phải đoàn kết các dân tộc anh em, cùng nhau xây dựng Tổ quốc. Phải
ra sức làm cho miền núi tiến kịp miền xuôi, vùng cao tiến kịp vùng thấp”.
Thực hiện chính sách đổi mới của Đảng, nhất là từ khi có Nghị quyết
22 của Bộ Chính trị và Quyết định 72 của Chính phủ với các chương trình có

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

2
mục tiêu theo định hướng Xã hội chủ nghĩa, trong đó nhấn mạnh đến việc
chuyển dịch cơ cấu sản xuất và cơ cấu kinh tế đã tạo điều kiện cho kinh tế -
xã hội các vùng dân tộc và miền núi có một sự phát triển mới phù hợp với
tiềm năng và thế mạnh của từng vùng. Quá trình đô thị hoá ở miền núi đã và
đang khởi sắc, ở đó cư dân các dân tộc ít người đang tăng lên, đời sống dân trí
không ngừng được nâng cao.
Song song với sự phát triển kinh tế, sự nghiệp giáo dục, y tế, văn hoá
cũng đã có nhiều tiến bộ rõ rệt. Hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú,
các trường dự bị Đại học dân tộc, các lớp riêng cho con em dân tộc ít người,
các trường đại học hoặc trung học chuyên nghiệp ở Việt Bắc, Tây Nguyên,
Nam Bộ đã đào tạo ra nguồn nhân lực rất quan trọng cho các vùng dân tộc
và miền núi.
Để đáp ứng được những yêu cầu mới trong giai đoạn hiện nay, đòi hỏi
ngành giáo dục phải đổi mới toàn diện; Đổi mới về cơ cấu tổ chức, nội dung,
phương pháp giảng dạy và học theo hướng chuẩn hoá, hiện đại hoá, xã hội

Trên thực tế đối với các học sinh THPT Dân tộc nội trú luôn có nhiều
điều kiện thuận lợi để tổ chức các hoạt động học tập ngoài giờ lên lớp. Về
thời gian, ngoài giờ học chính khoá, học sinh có một buổi tự học ở nhà và có
sự quản lý của giáo viên chủ nhiệm lớp cùng với các giáo viên phụ trách.
Hơn nữa các em đang ở lứa tuổi ham thích hoạt động, ham thích tìm tòi,
khám phá, hoạt động ngoại khoá sẽ là một cơ hội để các em mở rộng kiến
thức và được thể hiện mình. Những yếu tố trên là điều kiện thuận lợi cho
việc tổ chức các hoạt động ngoại khoá nói chung và hoạt động ngoại khoá
môn Vật lí nói riêng.
Trên cơ sở những lý do đã trình bày ở trên và để nâng cao hiệu quả
trong quá trình dạy học, đồng thời góp phần phát huy tính tích cực nhận thức
cho học sinh THPT nói chung và học sinh THPT dân tộc nội trú nói riêng, tôi
đã lựa chọn đề tài " Nghiên cứu xây dựng và tổ chức một số chủ đề ngoại

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

4
khoá phần Cơ học vật lý lớp 10, nhằm phát huy tính tích cực nhận thức
cho học sinh THPT Dân tộc nội trú"
II. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
Nghiên cứu xây dựng và tổ chức một số hoạt động ngoại khoá vật lý
nhằm phát huy tích cực nhận thức cho học sinh THPT Dân tộc nội trú
III. KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU
Khách thể: Quá trình dạy học một số kiến thức phần Cơ học lớp 10 ở
trường THPT Dân tộc nội trú
Đối tượng nghiên cứu: Tổ chức dạy học ngoại khoá một số chủ đề phần
Cơ học đối với học sinh THPT Dân tộc nội trú, nhằm phát huy tính tích cực
nhận thức cho học sinh THPT Dân tộc nội trú
IV. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
Nếu xây dựng và tổ chức buổi hoạt động ngoại khoá hợp lí sẽ góp phần

Có thể làm tài liệu tham khảo cho các hoạt động ngoại khoá ở các
trường THPT Dân tộc nội trú
IX. CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG LUẬN VĂN
Chương I: Cơ sở lí luận tổ chức hoạt động ngoại khoá vật lí ở trường
THPT Dân tộc nội trú
Chương II: Tổ chức một số chủ đề ngoại khoá phần cơ học trong
chương trình vật lí lớp 10 cho học sinh THPT dân tộc nội trú.
Chương III: Thực nghiệm sư phạm

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

6
CHƢƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI
KHOÁ VẬT LÍ Ở TRƢỜNG THPT DÂN TỘC NỘI TRÚ (DTNT)

1. 1 Một số nội dung về lí luận dạy học ở nhà trƣờng phổ thông.
1.1.1 Mục tiêu, nhiệm vụ, nguyên tắc dạy học ở nhà trường phổ thông.
1.1.1.1 Mục tiêu giáo dục phổ thông
Mục tiêu giáo dục phổ thông đã được cụ thể hoá trong luật giáo dục
(2005), trong đó điều 27.1 nêu rõ " Mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp
HS phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng
cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành
nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách
nhiệm công dân; chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao
động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc".
1.1.1.2 Nhiệm vụ của quá trình dạy học [3].
Để đào tạo con người đủ phẩm chất và năng lực thoả mãn yêu cầu xã

quát của hoạt động trí tuệ
Như vậy, trong quá trình dạy học các phẩm chất của hoạt động trí tuệ
nói riêng và trí tuệ nói chung không ngừng phát triển và hoàn thiện. Ngược
lại, sự phát triển trí tuệ trong chừng mực nhất định cũng ảnh hưởng trở lại đối
với chất lượng quá trình dạy học. Như vậy, giữa dạy học và phát triển trí tuệ
có mối quan hệ mật thiết với nhau, vì vậy dạy học cần đi trước và thúc đẩy sự
phát triển của người học. Muốn thúc đẩy sự phát triển trí tuệ của người học thì
việc dạy học phải đảm bảo tính vừa sức với người học, các nhiệm vụ dạy học
phải tương thích với “vùng phát triển gần nhất” tạo điều kiện đòi hỏi người
học phải không ngừng vươn lên với sự nỗ lực cao nhất.
Để phát triển trí tuệ cho HS cần chú ý tới các điều kiện sau: nắm được
đặc điểm của đối tượng, đặc biệt là trình độ nhận thức của đối tượng; lựa chọn
nội dung dạy học một cách khoa học và hợp lí; có phương pháp dạy học thích
hợp nhằm phát huy trí thông minh của HS. Bên cạnh phát triển trí tuệ, quá

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

8
trình dạy học có nhiệm vụ chăm lo phát triển thể lực cho HS, giúp các em có
sức khoẻ để học tập và tham gia các hoạt động khác.
*/ Tổ chức điều khiển người học, hình thành phát triển thế giới quan
khoa học, nhân sinh quan và các phẩm chất của người công dân, người lao
động có bản lĩnh và bản nghĩa cộng đồng.
Để hình thành thế giới quan khoa học cho HS, quá trình dạy học có
nhiệm vụ tổ chức, điều khiển HS nắm vững hệ thống tri thức về tự nhiên, xã
hội và tư duy Hình thành ở HS niềm tin về tính chân thực và hiệu quả của
kiến thức, hình thành thái độ lành mạnh với thực tiễn, hình thành quan điểm
sống tích cực. Trong quá trình dạy học, GV cần giáo dục cho HS lí tưởng,
những phẩm chất, nhân cách của con người mà xã hội đặt ra: yêu nước, yêu
chủ nghĩa xã hội, có lòng thương người, có lòng tự trọng cao, có ý thức pháp

Nguyên tắc đảm bảo tính cảm xúc tích cực của dạy học.
Nguyên tắc chuyển từ dạy học sang tự học
1.1.2 Các vấn đề chung về hình thức tổ chức dạy học ở nhà trường phổ thông.
Hình thức tổ chức dạy học là toàn bộ những cách thức tổ chức hoạt
động của GV và HS trong quá trình dạy học, ở thời gian và địa điểm nhất định
với những phương pháp, phương tiện dạy học cụ thể nhằm thực hiện những
nhiệm vụ dạy học.
Hình thức dạy học khác nhau chủ yếu tuỳ theo mối quan hệ giữa việc
dạy học có tính tập thể hay tính cá nhân, mức độ tính tự lực hoạt động nhận
thức của HS, sự chỉ đạo chuyên biệt của GV đối với hoạt động học tập của
HS, chế độ làm việc, thành phần HS, địa điểm và thời gian học tập.
Trong thực tế dạy học, người ta phân biệt ba dạng tổ chức dạy học:
dạng toàn lớp; dạng nhóm; dạng cá nhân.
1.1.2.1 Các dạng tổ chức dạy học cơ bản [13].
*/ Dạng toàn lớp: Là dạng trong đó, mỗi HS đồng thời hoàn thành
những nhiệm vụ nhận thức chung.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

10
Ưu điểm: GV có thể lãnh đạo mọi HS, tích cực điều khiển việc lĩnh hội
tri thức, việc ôn tập và củng cố tri thức cho toàn lớp.
Hạn chế: GV khó chú ý đến đặc điểm cá nhân, đặc biệt là đến tốc độ
hoạt động và trình độ hoạt động nhận thức của mỗi HS.
*/ Dạng nhóm: Là dạng trong đó, từng nhóm HS cùng giải quyết những
nhiệm vụ nhận thức thống nhất. Các em có thể cùng thảo luận các nhiệm vụ
nhận thức, vạch ra con đường giải quyết các nhiệm vụ đó, cuối cùng đạt kết
quả chung.
Ưu điểm: GV có thể chú ý tới những nhu cầu riêng của từng nhóm HS,
có thể mở ra khả năng rộng rãi để HS hợp tác hoạt động với nhau cũng như

* Hình thức lớp - bài: đây là hình thức dạy học cơ bản, là hình thức GV
lên lớp trình bày nội dung kiến thức của một tiết, cùng trình độ nhận thức. Do
đó hình thức này có thể sử dụng để đào tạo hàng loạt HS đáp ứng yêu cầu phổ
cập giáo dục như yêu cầu đào tạo công nhân lao động. Hình thức này đảm bảo
truyền tải đến người học những tri thức cơ bản, những kĩ năng, kĩ xảo cần
thiết phục vụ cho đời sống cũng như lao động sản xuất.
Tuy nhiên, hình thức này vấp phải nhược điểm là không có đủ thời gian
để HS nắm vững ngay tri thức, GV không có đủ điều kiện để chú ý đầy đủ
đến đặc điểm nhận thức của từng HS, không có điều kiện để mở rộng tri thức
vượt qua ngoài nội dung, phạm vi chương trình.
* Hình thức học ở nhà: Với hình thức này HS có thể làm được rất nhiều
công việc như học bài, làm bài, làm thí nghiệm, đọc sách tham khảo, chuẩn bị
bài mới
Hình thức này có ý nghĩa quan trọng, nó giúp HS mở rộng, đào sâu, hệ
thống hoá và khái quát hoá những điều đã học ở trên lớp, hoàn thiện vốn hiểu
biết. Ngoài ra nó còn giúp HS rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo vận dụng những tri
thức đã biết vào các tình huống kể cả tình huống mới nảy sinh trong cuộc

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

12
sống, trong lao động, sản xuất. Hình thức tự học ở nhà còn giúp HS bước đầu
nắm bắt tri thức mới bằng cách đọc trước SGK, làm trước thí nghiệm theo chỉ
dẫn của GV
Tuy nhiên hình thức này đòi hỏi tính tự giác, tự lực rất cao của HS và
đòi hỏi GV phải có những biện pháp phù hợp mới đem lại hiệu quả cao.
* Hình thức hoạt động ngoại khoá
Với hình thức này, HS có thể tham quan học tập, tổ chức thảo luận theo
chuyên đề, tổ chức các buổi dạ hội theo các chủ đề kiến thức
Đối với hình thức này HS có thể mở rộng, đào sâu tri thức, phát triển

Tóm lại, mỗi một hình thức dạy học đều có những ưu nhược điểm nhất
định, để hoạt động dạy học đạt hiệu quả cao, đáp ứng yêu cầu về đổi mới giáo
dục của nước ta hiện nay đòi hỏi người GV phải biết kết hợp các hình thức
dạy học, lựa chọn các hình thức dạy học sao cho phù hợp với mục đích, mục
tiêu đã đặt ra đối với từng cấp học, môn học.
1.2 Các nhiệm vụ cơ bản của việc dạy học vật lí ở trƣờng phổ thông.
1.2.1 Đặc điểm của môn Vật lí ở trường phổ thông [11].
Vật lí học nghiên cứu các hình thức vận động cơ bản nhất của vật chất,
cho nên những kiến thức vật lí là cơ sở của nhiều ngành khoa học tự nhiên,
nhất là của hoá học và sinh học.
Vật lí ở trường phổ thông chủ yếu là vật lí thực nghiệm. Đó là phương
pháp nhận thức có hiệu quả trên con đường đi tìm chân lí khách quan. Phương
pháp thực nghiệm xuất xứ từ vật lí học nhưng ngày nay cũng được sử dụng
rộng rãi trong nhiều ngành khoa học tự nhiên khác.
Vật lí học nghiên cứu các dạng vận động cơ bản nhất của vật chất nên
nhiều kiến thức vật lí có liên quan chặt chẽ với các vấn đề cơ bản của triết
học, tạo điều kiện phát triển thế giới quan khoa học ở HS.
Vật lí học là cơ sở lí thuyết của việc chế tạo máy móc, thiết bị dùng
trong đời sống và sản xuất.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

14
Vật lí học là một môn khoa học chính xác, đòi hỏi vừa phải có kĩ năng
quan sát tinh tế, khéo léo tác động vào tự nhiên khi làm thí nghiệm, vừa phải
có tư duy logic chặt chẽ, biện chứng, vừa phải trao đổi thảo luận để khẳng
định chân lí.
1.2.2 nhiệm vụ dạy học môn vật lý ở trường phổ thông [11].
Truyền thụ cho HS hệ thống các kiến thức cơ bản; vững chắc ở mức độ
hiện đại của vật lý học. Bao gồm: các hiện tượng, các khái niệm, các định luật

gia vào quá trình xây dựng và vận dụng kiến thức. Ngược lại, HS chỉ có thể phát
triển trí thông minh, sáng tạo khi có một vốn kiến thức vững chắc, thường xuyên
vận dụng chúng để giải quyết những nhiệm vụ mới, vừa củng cố vừa mở rộng và
phát hiện ra những chỗ chưa hoàn chỉnh của chúng để tiếp tục sáng tạo ra những
kiến thức mới, bổ sung hoàn chỉnh thêm vốn kiến thức của mình. Mặt khác, không
có trình độ tư duy phát triển thì khó có thể thực hiện được sự khái quát hoá cao, do
đó khó có thể có thế giới quan khoa học vững chắc.
Vật lí học ở trường phổ thông chủ yếu là vật lí thực nghiệm, trong đó có sự
kết hợp nhuần nhuyễn giữa quan sát, thí nghiệm và suy luận lí thuyết để đạt được
sự thống nhất giữa lí luận và thực tiễn. Bởi vậy, việc rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo
thực hành thí nghiệm sẽ hỗ trợ rất tốt cho việc phát hiện những đặc tính, quy luật
của tự nhiên cũng như kiểm tra tính đúng đắn của các kiến thức lí thuyết. Những
ứng dụng trong kĩ thuật của vật lí không những phục vụ cho nhu cầu đời sống và
sản xuất mà còn phục vụ cho chính công việc nghiên cứu vật lí học, nâng cao khả
năng hoạt động của chính người nghiên cứu, học tập vật lí.
1.2.3 Một số quan điểm hiện đại về phương pháp dạy học môn vật lý [19].
*/ Tăng cường việc tập trung vào các hoạt động nhận thức đa dạng của
HS trong giờ dạy vật lý như:
Việc giảng dạy mỗi đề tài xuất phát từ những kinh nghiệm, vốn hiểu
biết đã có của HS nhằm khơi dậy hứng thú, đáp ứng nhu cầu nhận thức của
HS trên cơ sở đó chính xác hoá và hệ thống hoá các kiến thức đó.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên

16
Tổ chức cho HS tranh luận, trao đổi nhóm để họ tự bày tỏ suy nghĩ
riêng; phát hiện và nêu ra vấn đề cần tìm hiểu, đề xuất các cách giải quyết bao
gồm cả thiết lập và tiến hành TN.
Tăng cường và vận dụng mọi khả năng để HS tự tiến hành TN vật lý
đơn giản bằng thiết bị và vật liệu sẵn có trong phòng TN hoặc do HS tự tìm