Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
Tr-ờng đại học kinh tế quốc dân


nguyễn thị hạnh duyên

tổ chức hạch toán kế toán với việc tăng c-ờng
kiểm soát chi phí trong các doanh nghiệp
xây dựng công trình giao thông đ-ờng bộ

Chuyên ngành: kế toán (kế toán, kiểm toán và phân tích)
Mã số: 62 34 03 01

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học:

GS.TS. NGUYễN QUANG QUYNH

Hà Nội - 2016


Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
Tr-ờng đại học kinh tế quốc dân


nguyễn thị hạnh duyên

tổ chức hạch toán kế toán với việc tăng c-ờng
kiểm soát chi phí trong các doanh nghiệp
xây dựng công trình giao thông đ-ờng bộ

Chuyên ngành: kế toán (kế toán, kiểm toán và phân tích)

các tổng công ty xây dựng công trình giao thông trong quá trình thu thập tài
liệu, phiếu điều tra .
Cuối cùng, Tác giả bày tỏ sự cảm ơn tới những người thân trong gia
đình đã động viên, giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên
cứu Đề tài.


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN .............................................................................................................. ii
MỤC LỤC ................................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ........................................................................... vi
DANH MỤC CÁC BẢNG ........................................................................................ vii
DANH MỤC CÁC BIỂU ......................................................................................... viii
DANH MỤC SƠ ĐỒ .................................................................................................. ix
CHƢƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU .............................................. 1
1.1. Tính cấp thiết của Đề tài ................................................................................... 1
1.2. Tổng quan nghiên cứu ...................................................................................... 2
1.2.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước ....................................................... 2
1.2.2. Các công trình nghiên cứu trong nước ....................................................... 6
1.3. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 11
1.4. Câu hỏi nghiên cứu.......................................................................................... 12
1.5. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .................................................................. 13
1.6. Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................................ 14
1.6.1. Thiết kế nghiên cứu .................................................................................. 14
1.6.2. Dữ liệu nghiên cứu.................................................................................... 15
1.6.3. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu ..................................................... 15
1.6.4. Trình bày kết quả nghiên cứu ................................................................... 17

3.1.3. L nh vực kinh doanh ................................................................................. 68
3.1.4. Đặc điểm chi phí thi công và kiểm soát chi phí thi công .......................... 70
3.1.5. Chọn mẫu nghiên cứu ................................................................................ 77
3.2. Tình hình tổ chức hạch toán kế toán phục vụ kiểm soát chi ph tại các
doanh nghiệp xây dựng công trình giao thông đƣờng bộ Việt Nam .................. 80
3.2.1. Xác đ nh trung tâm trách nhiệm .............................................................. 80
3.2.2. Xây dựng đ nh mức chi phí (chi phí chuẩn) ............................................. 81
3.2.3. Tình hình tổ chức hạch toán kế toán ......................................................... 84
3.2.4. Tổ chức bộ máy kế toán ............................................................................ 96
3.3. Đánh giá thực trạng tổ chức hạch toán kế toán với kiểm soát chi ph tại
các doanh nghiệp xây dựng công trình giao thông đƣờng bộ .......................... 100
3.3.1.

u điểm cơ bản của tổ chức hạch toán kế toán với kiểm soát chi phí

trong các doanh nghiệp xây dựng công trình giao thông đường bộ ................. 100
3.3.2. Hạn chế của tổ chức hạch toán kế toán với kiểm soát chi phí trong các
doanh nghiệp xây dựng công trình giao thông đường bộ ................................. 102
3.3.3. Nguyên nhân của những t n tại .............................................................. 107
Kết luận Chƣơng 3 .................................................................................................. 109


v

CHƢƠNG 4: PHƢƠNG HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC
HẠCH TOÁN KẾ TOÁN VỚI VIỆC TĂNG CƢỜNG KIỂM SOÁT CHI PHÍ
TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH GIAO THÔNG
ĐƢỜNG BỘ Ở VIỆT NAM ................................................................................... 110
4.1. Sự cần thiết và phƣơng hƣớng hoàn thiện tổ chức hạch toán kế toán với
việc tăng cƣờng kiểm soát chi ph tại các doanh nghiệp xây dựng công trình


Báo cáo tài chính

BTC

Bộ Tài chính

CBCNV

Cán bộ công nhân viên

CHDCND

Cộng hòa Dân chủ Nhân dân

CP

Cổ phần

DNNN

Doanh nghiệp nhà nước

HĐQT

Hội đ ng quản tr

KTTC

Kế toán tài chính


Sản xu t kinh doanh

XD

Xây dựng


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1:

Tình hình quy mô vốn, doanh thu và lao động của các tổng công ty
xây dựng công trình giao thông đường bộ ...................................... 66

Bảng 3.2:

Tình hình sản lượng thực hiện qua các năm tại Cienco 1 ............... 69

Bảng 3.3:

Hình thức sở hữu của các đơn v tham gia khảo sát ........................ 80

Bảng 3.4:

Đ a bàn hoạt động của các đơn v tham gia khảo sát ...................... 80

Bảng 3.5:



viii

DANH MỤC CÁC BIỂU
Biểu 4.1:

Biểu tổng hợp theo dõi nguyên vật liệu ........................................ 119

Biểu 4.2:

Sổ chi phí nguyên vật liệu trực tiếp ............................................... 126

Biểu 4.3:

Báo cáo phân tích biến động chi phí cho từng đối tượng ch u phí ....... 128

Biểu 4.4:

Phân tích biến động chi phí nguyên vật liệu trực tiếp .................... 129

Biểu 4.5:

Phân loại chi phí trong các doanh nghiệp xây dựng công trình giao
thông đường bộ theo mối quan hệ với mức độ hoạt động ............. 136


ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ


Các loại dự toán chi phí trong hệ thống dự toán sản xu t kinh
doanh của doanh nghiệp .................................................................. 46

Sơ đ 2.7:

Tổ chức xây dựng hệ thống tài khoản tổng hợp tại doanh nghiệp .. 54

Sơ đ 2.8:

Trình tự xây dựng tài khoản chi tiết tại doanh nghiệp .................... 54

Sơ đ 4.1:

Chuỗi giá tr của các CIENCO ...................................................... 112

Sơ đ 4.2:

Mô hình tổ chức bộ máy kế toán tại các doanh nghiệp xây dựng
công trình giao thông đường bộ .................................................... 132

Sơ đ 4.3:

Mô hình trung tâm chi phí tại các doanh nghiệp xây dựng công
trình giao thông đường bộ ............................................................. 138


1

CHƢƠNG 1

Hơn nữa trong bối cảnh nền kinh tế hiện nay, việc Việt Nam gia nhập
cộng đ ng ASEAN và TPP đã mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp tiếp
cận ngu n vốn đầu tư nước ngoài; tăng xu t khẩu; cơ hội tăng công ăn việc
làm; nâng cao năng lực cạnh tranh,...Tuy nhiên, những thách thức như sức ép
cạnh tranh; những tiêu chuẩn về quản tr minh bạch và hành xử khách quan
đặt ra những thách thức lớn đối với bộ máy quản lý các doanh nghiệp nói
chung và các doanh nghiệp xây dựng giao thông đường bộ nói riêng. Bài toán
đặt ra đối với các doanh nghiệp xây dựng giao thông đường bộ là cần kiểm
soát tốt chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh trong quá trình hội nhập.
Từ góc độ lý luận và thực ti n đặt ra nhiều v n đề phải nghiên cứu tổ chức
hạch toán kế toán gắn với tăng cường kiểm soát chi phí nhằm nâng cao hiệu quả
kinh doanh tại chính đơn v nghiên cứu. Do đó, Nghiên cứu sinh lựa chọn Đề tài:
“Tổ chức hạch toán kế toán với việc tăng cường kiểm soát chi phí trong các
doanh nghiệp xây dựng công trình giao thông đường bộ” làm nội dung nghiên
cứu của Luận án.
1.2. Tổng quan nghiên cứu
1.2.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước
Cũng có nhiều công trình nghiên cứu ở các c p độ khác nhau ít
nhiều có liên quan đến chủ đề hạch toán kế toán và kiểm soát chi phí
trong doanh nghiệp.
Liên quan đến chủ đề hạch toán kế toán, các nghiên cứu nước ngoài tập
trung chủ yếu về hệ thống kế toán và hệ thống thông tin kế toán. Có thể kể
đến các công trình sau:
Peng (2005) với công trình “Ch t lượng hệ thống kế toán và thù lao của
Giám đốc điều hành”. Theo nghiên cứu này, Peng tìm hiểu về ảnh hưởng của
ch t lượng hệ thống kế toán đến quy mô lợi nhuận mà qua lợi nhuận thì thể
hiện được khả năng lãnh đạo điều hành của Giám đốc điều hành. Kết quả cho
th y ch t lượng của hệ thống kế toán (hệ thống chứng từ, tài khoản, sổ sách




4

Cochran (1994) với công trình “Thiết kế và kiểm soát hệ thống sản
xu t”. Nghiên cứu này tập trung vào kiểm soát sản xu t, quy trình về thiết kế
hệ thống sản xu t và kiểm soát, và kiểm soát dựa trên hệ thống thông tin qua
đó đề cập ít nhiều đến kiểm soát chi phí trong doanh nghiệp sản xu t. Tuy
nhiên, phần lớn dung lượng của nghiên cứu này đề cập sâu về quy trình kỹ
thuật hơn là v n đề tài chính.
Hoffman (1959) với công trình “Khẳng đ nh mức độ chi tiết trong kiểm
soát hàng sản xu t”. Theo đó, nghiên cứu này chỉ ra được thực trạng kiểm
soát hàng sản xu t (thành phẩm) qua quá trình sản xu t thông qua việc tập
hợp chi phí và xác đ nh chi phí sản xu t liên quan đến hàng sản xu t; và chỉ ra
được các nhân tố đ nh lượng ảnh hưởng đến kiểm soát thành phẩm.
Moon (2003) với công trình “Kiểm soát k p thời trong sản xu t và
chuỗi cung ứng”. Nghiên cứu này tập trung vào kiểm soát k p thời theo các
khía cạnh như kiểm soát đầu ra; kiểm soát qua nhiều công đoạn; kiểm soát
dây truyền sản xu t. Kết quả của nghiên cứu này chỉ ra rằng kiểm soát chặt
chẽ và k p thời là r t cần thiết trong hệ thống sản xu t và chuỗi cung ứng
trong mạng lưới phân phối sản phẩm; và kiểm soát k p thời có mối quan hệ
chặt chẽ với hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên nghiên cứu này nghiêng về kỹ
thuật hơn là kiểm soát gắn với từng loại chi phí sản xu t trong doanh nghiệp.
Liên quan đến mối quan hệ giữa hạch toán kế toán với kiểm soát chi
phí trong doanh nghiệp. Cũng không có nhiều công trình nghiên cứu chuyên
sâu về quan hệ giữa tổ chức hạch toán kế toán với kiểm soát chi phí. Có thể
kể ra một số công trình đáng chú ý liên quan đến phần nào v n đề này:
Bierstaker và cộng sự (2006) với công trình “Nhận thức của kế toán
viên liên quan đến phát hiện gian lận và các phương pháp phòng trừ”.
Nghiên cứu này chỉ ra rằng nếu rà soát thường xuyên kiểm soát, đặc biệt là hệ
thống kế toán đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa để ngăn chặn các sai

án, vẫn có những v n đề liên tục xẩy ra đòi hỏi phải có sự cân nhắc điều
chỉnh. Do vậy, nhà quản lý c p cao cần có những thông tin kế toán tin cậy


6

không chỉ từ bước lập kế hoạch (thông tin về giá cả, chi phí,…) mà trong suốt
quá trình thực hiện để đảm bảo hoạt động của dự án được hiệu quả nh t.
Nghiên cứu của Richard và cộng sự (2007) với tiêu đề “Hệ thống thống
tin kế toán, trình bày và chi phí vốn”. Nghiên cứu này xác đ nh mức độ ảnh
hưởng của thông tin kế toán đến chi phí vốn của doanh nghiệp. Mô hình được
xây dựng (giống như mô hình xác đ nh giá tr tài sản vốn - CAPM) chỉ ra rằng
ch t lượng của thông tin kế toán có ảnh hưởng đến chi phí vốn của doanh
nghiệp, theo cả hai hướng trực tiếp và gián tiếp. Tác động trực tiếp của sự
công khai thông tin một cách chính xác ảnh hưởng đến việc đánh giá ảnh
hưởng tương quan giữa các dòng tiền khác nhau trong doanh nghiệp. Tác
động gián tiếp xảy ra của việc công khai thông tin ảnh hưởng đến các quyết
đ nh sản xu t kinh doanh trong doanh nghiệp; điều này ảnh hưởng đến các tỷ
lệ thu h i vốn dự tính cũng như tổng cộng giá tr tuyệt đối của các dòng tiền
trong doanh nghiệp. Nghiên cứu kết luận rằng ảnh hưởng có thể xẩy ra theo
một trong hai hướng, tuy nhiên đều dẫn đến các xu hướng chung ch t lượng
của thông tin kế toán càng tăng thì mức độ giảm của chi phí vốn càng nhiều.
1.2.2. Các công trình nghiên cứu trong nước
Cho đến nay, so với các công trình nghiên cứu về chủ đề này trên phạm
vi quốc tế thì có r t nhiều công trình nghiên cứu về tổ chức hạch toán kế toán
và kiểm soát chi phí trong ngữ cảnh Việt Nam. Mỗi công trình nghiên cứu ở
góc độ khác nhau trên từng l nh vực và từng ngành cụ thể. Dựa vào các công
trình nghiên cứu ở c p độ Thạc sỹ và Tiến sỹ mà phần lớn ở c p độ Thạc sỹ
gắn kết với một doanh nghiệp cụ thể, có thể nhóm lại các các công trình có
liên quan như sau:

ngành cụ thể và đánh giá những hạn chế, nguyên nhân và đưa ra các giải pháp
để nâng cao tổ chức kế toán trong các đơn v nghiên cứu điển hình đó.
Cũng liên quan đến tổ chức kế toán dưới góc độ kế toán tài chính thì
một số công trình nghiên cứu cũng đã nghiên cứu về chủ đề này có gắn với kế
toán quản tr . Có thể kể ra một số nghiên cứu như:
Nghiên cứu về vai trò và cơ chế quản tr chi phí kinh doanh trong doanh
nghiệp (2013) doTác giả Nguy n Ngọc Huyền thực hiện. Theo đó, Tác giả đã
chứng minh sự cần thiết phải xây dựng một cơ chế quản tr chi phí phục vụ
mục đích ra quyết đ nh tách bạch với kế toán tài chính trên cơ sở mục tiêu
cung c p thông tin khác nhau. Đây là hướng đi đúng cho công tác quản tr


8

doanh nghiệp trong nền kinh tế th trường. Tuy nhiên, nghiên cứu này chưa đi
sâu vào các nội dung tổ chức hạch toán kế toán quản tr đáp ứng nhu cầu kiểm
soát chi phí;
Ngô Hà T n (2002) với công trình “Hoàn thiện tổ chức hạch toán kế
toán phục vụ phân cấp quản lý tài chính ở các đơn vị kinh doanh du lịch” đã
khái quát mô hình tổ chức hạch toán kế toán từ tổ chức thu thập chứng từ ban
đầu, tổ chức vận dụng tài khoản kế toán và hệ thống sổ sách kế toán đến tổng
hợp kế toán. Tuy nhiên nghiên cứu này cũng mới chỉ tập trung vào tổ chức hệ
thống thông tin kế toán phục vụ phân c p quản lý tài chính trong các doanh
nghiệp du l ch, chưa nghiên cứu mối quan hệ giữa tổ chức hạch toán kế toán
với kiểm soát chi phí và ảnh hưởng của các nhân tố về tổ chức hạch toán kế
toán tới kiểm soát chi phí.
Phạm Th Thủy (2007) với Đề tài “ ây dựng mô hình kế toán quản trị
chi phí trong các doanh nghiệp sản uất dư c ph m Việt Nam” đã khái quát
đầy đủ về hệ thống kế toán quản tr chi phí. Trên cơ sở nghiên cứu lý thuyết
kế toán quản tr chi phí cơ bản, khả năng ứng dụng vào thực ti n hiện nay ở

điểm ngành nghề xây lắp; chiến lược phân tích từ đó Tác giả đã phát triển mô
hình tổ chức phân tích trong quy trình kiểm toán nội bộ tại các doanh nghiệp
xây lắp nhằm đảm bảo hiệu lực kiểm toán trong các đơn v này.
Cũng có một số luận án đã nghiên cứu về kinh nghiệm tổ chức hạch toán
kế toán song mới khái quát chung về kinh nghiệm quốc tế tổ chức hạch toán kế
toán trong các đơn v hành chính sự nghiệp, chưa đi sâu nghiên cứu kinh
nghiệm tổ chức hạch toán kế toán tại một số nước trên thế giới trong các doanh
nghiệp có quy mô lớn để từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm trong việc tổ
chức hạch toán kế toán nhằm đáp ứng yêu cầu tăng cường kiểm soát chi phí
cho phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế và hệ thống quản lý ở Việt Nam.
Thứ hai, các nghiên cứu về kiểm soát chi phí trong các doanh nghiệp,
ngành, tổng công ty và tập đoàn
Các công trình tiêu biểu của các tác giả này trước hết có thể kể đến: Đề
tài c p Bộ B97-38-04 “ ây dựng hệ thống kiểm tra – kiểm soát trong quản lý
vĩ mô và vi mô ở Việt Nam” khái quát các đ nh hướng cơ bản của kiểm soát nói


10

chung khi bước vào thời k đổi mới; Tiếp đó NCS Phạm Văn Nhiên (2007)
trong Luận án “Hoàn thiện hệ thống kiểm tra, kiểm soát cấp t nh trong lĩnh vực
kinh tế tài chính ở Việt Nam” tập trung vào những v n đề kiểm tra, kiểm soát ở
một c p quản lý hành chính; Phạm Bính Ngọ (2010) trong Luận án “Tổ chức
hệ thống kiểm soát n i b trong các đơn vị dự toán trực thu c B Quốc
phòng”; NCS Bùi Minh Hải (2011) trong Luận án “Hoàn thiện hệ thống kiểm
soát n i b trong các doanh nghiệp may mặc Việt Nam”; NCS Nguy n Th Lan
Anh (2013) nghiên cứu về hệ thống kiểm soát nội bộ tại Tập đoàn hóa ch t
Việt Nam , v.v. Trong các công trình trên, các tác giả đã tập trung nghiên cứu
hệ thống kiểm tra – kiểm soát nói chung hoặc trong các ngành cụ thể theo
phạm vi nghiên cứu của mỗi đề tài. Mặc dù vậy, t t cả các công trình trên đều

phần hành kế toán với kiểm soát nội bộ nhưng chưa phân tích được ảnh hưởng
của các yếu tố của tổ chức hạch toán kế toán đến kiểm soát tại đơn v . Hoặc
nghiên cứu của Lê Th Kim Ngọc (2009) và nghiên cứu của Phan Th Thu Mai
(2012) chỉ tập trung vào tổ chức hạch toán kế toán nhằm tằng cường quản lý tài
chính tại từng ngành cụ thể.
Qua nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu cả trong nước và
ngoài nước thì tác giả nhận th y rằng v n đề về tổ chức hạch toán kế toán và
v n đề kiểm soát chưa có nhiều tác giả nghiên cứu. Hơn nữa kiểm soát chi phí
trong ngành xây dựng có mối quan hệ như thế nào với tổ chức hạch toán kế
toán thì vẫn còn để lại khoảng trống. Liệu tổ chức hạch toán kế toán của doanh
nghiệp tốt có giúp cho kiểm soát chặt chẽ hơn chi phí xây dựng. Đặc biệt trong
ngữ cảnh của Việt Nam khi mà cạnh tranh r t khốc liệt, hậu khủng hoảng kinh
tế phần nào ảnh hưởng nh t đ nh đến ngành xây dựng giao thông đường bộ. Vì
lý do này mà để l p đầy khoảng trống nghiên cứu của các nghiên cứu trước
đây, tác giả tập trung nghiên cứu đề tài “Tổ chức hạch toán kế toán với việc
tăng cường kiểm soát chi phí trong các doanh nghiệp xây dựng công trình
giao thông đường bộ”.
1.3. Mục tiêu nghiên cứu
Đề tài hư ng đến giải quyết những vấn đề lý luận và thực tiễn của tổ
chức hạch toán kế toán trong các doanh nghiệp ây dựng công trình giao
thông đường b v i các mục tiêu cụ thể sau


12

Một là; Cụ thể hóa cơ sở lý luận về tổ chức hạch toán kế toán trong các
doanh nghiệp;
Hai là; Xây dựng các yếu tố cơ bản của tổ chức hạch toán kế toán trong
quan hệ với kiểm soát chi phí trong các doanh nghiệp;
Ba là; Vận dụng lý luận để đánh giá thực trạng tổ chức hạch toán kế

cứu sau:
Vận dụng hệ thống kế toán
Xây nhiệm
dựng trung
tâm
trách
trách
và xác
đ nh
đối
nhiệm
tượng hạch
toán chi phí
Xây dựng đ nh mức chi phí (chi
Xây
phí chuẩn)
Tổ chức hệ thống chứng từ kế
toán

Tổ
Tổchức
chức
hạch
hạch toán
toán
kếkếtoán
toán

Kiểmsoát
soátchi

đường bộ Việt Nam.
1.6. Phƣơng pháp nghiên cứu
1.6.1. Thiết kế nghiên cứu
Quy trình nghiên cứu được Tác giả tiến hành theo Sơ đ 1.2:
Tổng quan nghiên cứu

Khoảng trống nghiên cứu

Xây dựng cơ sở lý luận về tổ
chức hạch toán kế toán, kiểm
soát chi phí

Thu thập dữ liệu

Xử lý dữ liệu

Phát hiện

Đưa ra các kiến ngh

Sơ đồ 1.2: Trình tự nghiên cứu