DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
BCHTW

:

Ban Chấp hành Trung ương

BĐTD

:

Bản đồ tư duy

CNTD

:

Chủ nghĩa thực dân

CNXH

:

Chủ nghĩa xã hội

ĐHSP

:

Đại học Sư phạm


THCS

:

Trung học sơ sở

THPT

:

Trung học phổ thông

VN

:

Việt Nam

1


MỤC LỤC
Trang
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN...........................................1
MỤC LỤC...........................................................................................................................2

là tất cả những gì còn lưu lại của cuộc sống đã qua” theo quan niện này
thì khái niệm tài liệu lịch sử quá rộng rãi [1, tr.15]..................................14
2


Thứ ba, “tài liệu lịch sử là một khái niệm”, tiêu biểu cho quan điểm này
là nhà nghiên cứu người Nga Lapo Danhilépxki, theo ông “ tài liệu lịch sử
là một khái niệm phản ánh đặc tính của hiện vật và có thể được sử dụng
để thu nhận tri thức để thu nhận tri thức về một hiện vật khác”.[1,tr.15]. 14
Thứ tư, coi tư liệu lịch sử là trí nhớ xã hội, tức là một vật mang trí nhớ xã
hội, con người không thể nhớ được những gì đã xảy ra trong quá khứ, do
đó phải nhờ vật đó giúp đỡ để tái hiện lại. Đại biểu cho quan điểm này là
của I.a Rebans, theo ông “tư liệu lịch sử là tổng hợp những thành quả của
các hoạt động thực tiễn vào nhận thức của con người được lưu truyền từ
thế hệ này sang thế hệ khác bằng các phương tiện xã hội” [1,tr.15].........14
Thứ năm, tài liệu lịch sử như là một sản phẩm thuần túy tâm lý của tác
giả tư liệu. Chẳng hạn, theo Lapo Danhilepxki “Tất cả tài liệu (tư liệu) kể
cả tài liệu vật chất đều là những sản phẩm của tâm lý con người.” Quan
điểm này đã phủ nhận tính chất khách quan của tư liệu lịch sử. Từ đó dẫn
đến sự tùy tiện trong việc khai thác tư liệu lịch sử...................................14
Thứ sáu, trong cuốn trong cuốn Bách khoa toàn thư, xuất bản năm 1972
đã khẳng định “Tư liệu lịch sử là tất cả những gì phản ánh trực tiếp quá
trình lịch sử và cho ta khả năng nghiên cứu quá khứ của xã hội loài người.
Nghĩa là tấ cả những di sản của xã hội loài người dưới dạng các hiện vật
của nền văn hóa vật chất và các tài liệu thành văn cho phép ta nhận thức
về đạo đức, tập quán và ngôn ngữ của các dân tộc”. Khái niệm này nhấn
mạnh tính trực tiếp của tư liệu lịch sử.......................................................14
Tổng hợp các định nghĩa nói trên, ta có thể rút ra kết luận rằng “Tài liệu
lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan hệ
xã hội nhất định và mang trong mình nó những dấu vết của quan hệ ấy,

ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM....................................30
TỪ 1965 ĐẾN1975 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG....................................30
(CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)..........................................................................................30

2.1. Nội dung lịch sử Việt Nam từ năm 1965 đến 1975...................................31
2.2. Những nguyên tắc cơ bản để lựa chọn tài liệu lịch sử thành văn để dạy học
lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh....................................42
2.3. Hệ thống tài liệu lịch sử thành văn cần khai thác, sử dụng trong dạy học
lịch sử Việt Nam từ năm 1965 đến 1975 ở trường Trung học phổ thông.........48
Chương 3...........................................................................................................................57
PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG TÀI LIỆU LỊCH SỬ THÀNH VĂN..............................57
THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ 1965 ĐẾN 1975....................................................................57
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)...................58

3.1. Nguyên tắc sử dụng tài liệu lịch sử thành văn theo hướng phát huy tính
tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử......................................................58
3.1.1. Phải phù hợp với nội dung cơ bản của bài học...................................58
3.1.2. Phải đảm bảo tính khoa học, tính Đảng..............................................59
3.1.3. Phải đảm bảo phát huy tính tích cực của học sinh..............................62
3.1.4. Sử dụng tài liệu lịch sử thành văn phải nhằm mục đích giáo dục tư
tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, thẫm mĩ, năng lực tư duy và hoạt động
thực tiễn của học sinh....................................................................................65
3.1.5. Sử dụng tài liệu lịch sử thành văn phải nhằm mục đích rèn luyện kỹ
năng thực hành bộ môn.................................................................................67
3.2. Các trường hợp và biện pháp sử dụng tài liệu lịch sử thành văn theo hướng
phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1965
đến 1975............................................................................................................68
3.2.2. Sử dụng tài liệu lịch sử thành văn để tạo biểu tượng về sự kiện, nhân
vật lịch sử......................................................................................................70

lịch sử........................................................................................................86
3.2.9.3. Sử dụng tài liệu lịch sử thành văn kết hợp sơ đồ, biểu đồ, niên
biểu............................................................................................................89
3.3. Thực nghiệm sư phạm................................................................................94
3.3.1. Mục đích, yêu cầu...............................................................................95
3.3.2. Phương pháp và kế hoạch thực nghiệm sư phạm................................95
3.3.2.1. Lựa chọn đối tượng thực nghiệm sư phạm..................................95
3.3.2.2. Nội dung thực nghiệm sư phạm...................................................95
3.3.3. Kết quả thực nghiệm sư phạm............................................................96
TÀI LIỆU THAM KHẢO..............................................................................................101

5


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1.Lịch sử phát triển của nhân loại đã chứng minh rằng: bất cứ một quốc gia,
dân tộc nào, nếu có chiến lược đầu tư phát triển Giáo dục - Đào tạo đúng đắn và phù
hợp thì sẽ đạt được sự phát triển nhanh chóng, toàn diện và bền vững. Sở dĩ như vậy bởi
Giáo dục - Đào tạo liên quan trực tiếp đến con người - nhân tố quyết định hàng đầu đối
với sự tồn vong, hưng thịnh của một đất nước.
Ở nước ta hiện nay, giáo dục và đào tạo đang được Đảng và Nhà nước đặt ở vị trí
là “Quốc sách hàng đầu”. Đào tạo và bồi dưỡng thế hệ trẻ thành nguồn nhân lực thực sự
chất lượng, hữu ích cho đất nước để đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới vừa là việc
thực hiện lời dạy của Bác Hồ kính yêu, vừa là một chiến lược mũi nhọn của quốc gia.
Bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông không chỉ trang bị cho học sinh những kiến
thức cơ bản về lịch sử nhân loại, lịch sử dân tộc, phát triển tư duy cho thế hệ trẻ mà còn
góp phần giáo dục cho các em tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, góp phần to lớn
trong việc giáo dục thế hệ trẻ thành nguồn nhân lực chất lượng cao để phục vụ cho sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

môn có phần giảm sút, các em ít ham thích học tập, tìm hiểu lịch sử, môn lịch sử ít
được coi trọng và quan tâm đúng với vai trò, nhiệm vụ của nó trong công tác giáo dục
tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ. Thực tiễn dạy học lịch sử ở các
trường Trung học phổ thông, việc sử dụng tài liệu lịch sử thành văn theo hướng phát
huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử còn hạn chế. Nhiều giáo viên và
học sinh chỉ dựa vào sách giáo khoa là chủ yếu, ít sử dụng tài liệu lịch sử thành văn, vì
vậy chất lượng giờ học chưa cao, một bộ phận không nhỏ giáo viên nghiêng về cung
cấp tri thức một chiều, thầy đọc trò chép khiến học sinh tiếp nhận tri thức rời rạc, thiếu
hệ thống, làm cho chất lượng dạy học lịch sử giảm sút.
Xuất phát từ định hướng về đổi mới phương pháp dạy học, nội dung, chương
trình, sách giáo khoa và yêu cầu nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử ở trường Trung
học phổ thông, tôi mạnh dạn chọn vấn đề “Sử dụng tài liệu lịch sử thành văn theo
hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1965
đến 1975 ở trường Trung học phổ thông (Chương trình Chuẩn)” làm đề tài luận văn
Thạc sỹ chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học môn lịch sử của mình.
2. Lịch sử vấn đề
Liên quan đến phạm vi nghiên cứu của đề tài đã có nhiều công trình trong và
ngoài nước nghiên cứu với nhiều góc độ khác nhau, được thể hiện trong nhiều nguồn tư
liệu về tâm lý học, lý luận dạy học đại cương, lý luận và phương pháp dạy học lịch sử...
của các nhà nghiên cứu giáo dục trong nước và ngoài nước.

7


2.1. Ở nước ngoài:
Đề tài luận văn này chủ yếu tập trung vào các tài liệu ở trong nước, liên quan
đến phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả N.A.Êrôpheep(1997 )với công trình “Lịch sử
là gì?”, đã giải quyết vấn đề tại sao chúng ta phải học lịch sử? học lịch sử làm gì? đã
giúp giáo viên có cái nhìn khái quát về bộ môn lịch sử, cũng như thấy được tầm quan
trọng của lịch sử; N.G.Đairi với tác phẩm “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?” đã

học”, NXB Đại học Sư phạm, Hà Nội; Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị
Côi, Trần Vĩnh Tường (Đồng chủ biên) (2002), trong công trình“Một số chuyên đề về
phương pháp dạy học lịch sử”, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội; … đã đề cập nhiều đến
việc cần thiết phải sử dụng tài liệu thành văn và đề xuất một số nguyên tắc khi sử dụng
tài liệu thành văn trong dạy học lịch sử.
Đề cập đến các sự kiện lịch sử dân tộc từ 1965 đến 1975, có các tác phẩm như :
Võ Nguyên Giáp với cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu, NXB Quân đội nhân, Hà Nội; Bộ
Quốc phòng, Viện lịch sử Việt Nam (1999), Lịch sử cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu
nước (1954 – 1975), tập 4, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội; Trần Bá Đệ - Lê Cung
(2010), Giáo trình Lịch sử Việt Nam (1954 – 1975), tập VII ( in lần thứ hai), NXB
ĐHSP; “ Một số văn kiện chỉ đạo tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975- Chiến
dịch Hồ Chí Minh”,Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, Hà Nội; Chiến trường Trị
Thiên Huế trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, Nhà xuất bản Thuận Hóa,
Huế(1985).... công trình này đã tái hiện lại quá khứ hào hùng của nhân dân ta trong
cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước giai đoạn 1965- 1975.
Như vậy,mặc dù có nhiều công trình, bài viết đề cập đến vấn đề sử dụng tài liệu
thành văn trong dạy học lịch sử nhưng chưa có công trình nào đi sâu, nghiên cứu vấn
đề sử dụng tài liệu thành văn theo hướng phát huy tính tích cực trong dạy học lịch sử
Việt Nam từ 1965 đến 1975 ở trường Trung học phổ thông (Chương trình chuẩn) ở một
giai đoạn cụ thể. Đấy là nhiệm vụ mà đề tài của tôi phải giải quyết.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là “quá trình sử dụng tài liệu lịch sử thành văn
theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1965
đến 1975 ở trường THPT (Chương trình Chuẩn).”
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Từ việc xác định đối tượng nghiên cứu nêu trên, luận văn chỉ tập trung nghiên cứu
và vận dụng những thành tựu của lý luận dạy học hiện đại về vấn đề sử dụng tài liệu
lịch sử thành văn theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học lịch sử
Việt Nam từ 1965 đến 1975 ở trường THPT (Chương trình Chuẩn) và tiến hành thực

- Điều tra xã hội học để tìm hiểu thực trạng của việc sử dụng tài liệu lịch sử
thành văn theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh.
- Nghiên cứu tài liệu giáo dục học, tâm lý học, chương trình, nội dung SGK và
các tài liệu tham khảo để xác định các đoạn tài liệu lịch sử thành văn đưa vào sử dụng
khi giảng dạy Lịch sử Việt Nam từ 1965 đến 1975 ở trường THPT (Chương trình
Chuẩn) theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh.
- Phương pháp tham vấn chuyên gia: Tham khảo ý kiến của các chuyên gia để nêu

10


giả thuyết khoa học của đề tài và xác định các biện pháp giải quyết giả thuyết khoa học
của đề tài
- Thực nghiệm sư phạm: Tiến hành thực nghiệm sư phạm để kiểm định tính khả thi
của đề tài theo nguyên tắc từ điểm suy ra diện.
7. Giả thuyết khoa học
Nếu sử dụng tài liệu lịch sử thành văn theo hướng phát huy tính tích cực của học
sinh bằng những hình thức và biện pháp phù hợp mà đề tài đề ra Thì sẽ nâng cao hiệu
quả việc sử dụng tài liệu lịch sử thành văn theo hướng phát huy tính tích cực của học
sinh và nâng cao hiệu quả bài học lịch sử trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1965 đến
1975 ở trường THPT (Chương trình Chuẩn), đồng thời góp phần tích cực vào quá trình
đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường THPT.
8. Đóng góp của đề tài
Trên cơ sở kế thừa thành quả của các nhà nghiên cứu lý luận về phương pháp
dạy học và việc sử dụng tài liệu lịch sử thành văn trong dạy học lịch sử, cùng với việc
tham khảo các tài liệu liên quan, luận văn có những đóng góp như sau:
- Về lý luận: Góp phần cụ thể hóa lý luận việc sử dụng tài liệu lịch sử thành văn
trong dạy học lịch sử dân tộc theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh ở
một giai đoạn lịch sử cụ thể.
- Về thực tiễn:

LỊCH SỬ THÀNH VĂN THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH
CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lý luận
1.1.1. Quan niệm về tài liệu lịch sử, tài liệu lịch sử thành văn trong dạy học lịch sử
1.1.1.1. Tài liệu lịch sử
Trong nghiên cứu lịch sử, tài liệu đóng vai trò hết sức quan trọng. Bởi vì, trong
quá trình nghiên cứu nhà sử học không trực tiếp quan sát sự kiện lịch sử để khôi phục
lại sự kiện phải dựa trên cơ sở các nguồn tài liệu, thông qua tài liệu để nhận biết quá
khứ. Tài liệu là cơ sở của mọi kết luận khoa học, đặc biệt là khoa học lịch sử. Khẳng
định tầm quan trọng của tài liệu F.Ăng-ghen đã viết: “Chỉ sau khi tài liệu khoa học tự
nhiên và lịch sử đã thu thập đến một trình độ nhất định nào đó, thì mới có thể phân tích
và so sánh một cách có phê phán và cứ theo đó mà phân tích ra các lớp, các cấp và các
bài”. [ 35, tr.203]
Do vậy, càng xem trọng công tác sưu tầm tài liệu lịch sử bao nhiêu thì thành quả
nghiên cứu sẽ càng đạt chất lượng cao bấy nhiêu. Trong thực tiễn công tác nghiên cứu
khoa học nói chung, nhà nghiên cứu dành đại bộ phận thời gian và công sức cho công
tác tài liệu. Đã có nhà nghiên cứu cho rằng: “Khi công tác tư liệu đã làm xong về cơ
bản có nghĩa là công trình khoa học đã hoàn thành ít nhất là 80%”. [24, tr.64]
Tài liệu lịch sử (tư liệu lịch sử) là âm Hán Việt, và ở tiếng Hán cũng là tài liệu
lịch sử. Tiếng Pháp là Document historique, tiếng Nga là istochniki, istoricheskie
( ucmopuHuku, ucmopureckue). Cả hai từ này khi dịch sát nghĩa tiếng việt cũng là tài
liệu lịch sử. Từ cụm từ đầy đủ này làm nảy sinh từ sử liệu ( cũng gọi là tài liệu lịch sử)
Các nhà nghiên cứu quan niệm tài liệu lịch sử là bao gồm tất cả những gì đã diễn
ra trong quá khứ. Ngược lại có người cho rằng tài liệu lịch sử là những tư liệu phản ánh
và ra đời đồng thời với sự kiện lịch sử.v.v…Việc xác định thế nào là tài liệu lịch sử là
điều khó và phức tạp vì hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về định nghĩa này.
Thứ nhất, tài liệu lịch sử là những tài liệu thành văn. Đại diện cho quan điểm này
là L. Răngke (thời kỳ văn hóa phục hưng), theo ông “Lịch sử gắn liền với những tài
liệu thành văn được lưu lại”. Ngày nay quan điểm này ít được chấp nhận [1, tr.15]

là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan hệ xã hội nhất định và
mang trong mình nó những dấu vết của quan hệ ấy, phản ánh trực tiếp và trừu tượng
hóa một mặt hoạt động nào đấy của con người.” [1,tr.18]
1.1.1.2. Tài liệu lịch sử thành văn.
Từ định nghĩa về tư liệu lịch sử, ta có thể định nghĩa “Tài liệu thành văn là
những tư liệu cho ta những thông tin về các sự kiện đã xảy ra được ghi lại bằng chữ

14


viết qua các kênh thông tin khác nhau. Nguồn tài liệu này chiếm khối lượng lớn và đặc
biệt quan trọng đôi khi chiếm vị trí chủ yếu trong các nguồn sử liệu” [36, tr.4]
1.1.2. Phân loại tài liệu lịch sử thành văn .
Tài liệu thành văn: là loại tài liệu hết sức phong phú và có vị trí quan trọng đối
với các công trình nghiên cứu. Thông qua loại tài liệu này nhà sử học biết được toàn
diện về đời sống chính trị, kinh tế, xã hội của quá khứ. Các nhà sử học đã từng quan
niệm rằng chỉ có những tài liệu thành văn mới có thể được dùng làm tư liệu, còn những
tài liệu khác đều không đáng tin cậy.
Trên thực tế, tài liệu thành văn ra đời cùng với chữ viết. Sự xuất hiện chữ viết
cùng với ra đời của nghề in đã làm cho tài liệu thành văn ngày càng đa dạng, phong phú
Chữ viết cũng được sáng tạo trên cơ sở những yêu cầu ghi nhớ bức thiết của con người
mà các hình thức ghi nhớ khác không thỏa mãn được. Tuy nhiên ở những thời kỳ đầu
của lịch sử ghi nhớ được ghi chép, sử liệu thành văn chỉ được phản ánh một mặt hoạt
động nhất định của một bộ phận xã hội - chủ yếu của giai cấp thống trị và bộ phận tăng
lữ. Sử liệu viết về nhân dân ra đời muộn hơn nhưng đa dạng hơn và phản ánh đầy đủ
những hoạt động của nhân dân.Việc phân loại tài liệu thành văn tùy thuộc vào cơ sở
nhận thức vị trí tài liệu, cụ thể là các căn cứ sau:
1.1.2.1. Giáo sư Trương Hữu Quýnh trong “Nhập môn sử học” đã phân thành các loại
tài liệu thành văn sau:
- Tài liệu kinh điển: Trong tài liệu kinh điển gồm 2 loại:

+ Tài liệu của Mác, Ăng ghen, Lênin, Hồ Chí Minh, các nhà lãnh đạo Đảng
và Nhà nước ta.
+ Các văn kiện của Đảng và Nhà nước ta.
+Các bài nói, bài viết của các Đồng chí lãnh đạo Đảng và nhà nước ta.
+ Các công trình nghiên cứu đã xuất bản như giáo trình, sách chuyên khảo
về các vấn đề kinh tế, chính trị- xã hội, các tác phẩm sử học...
+ Tài liệu báo chí viết về những vấn đề lịch sử
+ Tài liệu từ nguồn internet như từ google, vi.wikipedia...
1.1.2.3. Trong cuốn “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm” do Nguyễn Thị Côi chủ
biên, tài liệu thành văn được phân chia như sau:
+ Tài liệu giáo khoa: Là tài liệu cơ bản dành cho HS và cả cho GV trong nhà
trường. Đây là loại tài liệu đã được biên soạn, chỉnh lí và qua nhiều lần cải cách giáo
dục. Do vậy, ngoài tài liệu giáo khoa hiện hành, GV còn có thể sử dụng các tài liệu giáo
khoa trước đó.
+ Tài liệu tham khảo: Gồm nhiều loại tư liệu khác nhau, trước hết là tài liệu
lịch sử như trích dẫn tài liệu gốc, sách báo, bài viết chuyên khảo về một sự kiện lịch sử
trong nước và thế giới. Đây là loại tài liệu quý giúp HS có thể hiểu được các hiện tượng

16


lịch sử một cách sinh động, chính xác. Tài liệu tham khảo gồm các tác phẩm văn học,
các văn bản văn nghệ dân gian, các trích đoạn từ tác phẩm khoa học khác có liên quan
đến sự kiện, hiện tượng lịch sử như tác phẩm của Mác, Ăngghen, Lênin, Hồ Chí Minh.
+ Các loại tài liệu thực tế sưu tầm trong đời sống xã hội thuộc các lĩnh vực tư tưởng,
triết học, nghệ thuật, đạo đức, tâm lí xã hội, xã hội học. Ngoài ra, còn có các loại sách
hướng dẫn giảng dạy, các sách lí giải hoặc một số giáo án mẫu của một số Sở giáo dục
biên soạn. Bên cạnh đó, còn phải kể đến các bài viết trao đổi kinh nghiệm về giảng dạy,
được đăng tải trên các sách báo, các chuyên san của ngành
1.1.3. Quan niệm về tính tích cực của học sinh trong học tập lịch sử

thời là kết quả của sự phát triển nhân cách và trí tuệ học sinh.
1.1.3.2. Phương pháp tích cực:
Bản chất của dạy học là đề cao chủ thể nhận thức, chính là phát huy tính tự giác
của người học. Tính tích cực trong dạy học lịch sử là yếu tố cơ bản có tính quyết định
và nâng cao hiệu quả học tập của học HS. Trong dạy học lịch sử tính tích cực trong
nhận thức, đặc biệt trong tư duy sẽ đảm bảo học sinh lĩnh hội sâu sắc nhớ sâu kiến thức
lịch sử, và phương tiện hình thành kiến thức, khơi dậy những cảm xúc lịch sử, đây
chính là cơ sở để giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức cho học sinh. Tính tích cực hóa
hoạt động nhận thức là một trong những phương hướng cơ bản của việc đổi mới
phương pháp dạy học lịch sử, người thầy không truyền đạt kiến thức có sẵn mà định
hướng cho HS khám phá kiến thức. Người giáo viên bằng mọi biện pháp hướng dẫn,
điều khiển tổ chức quá trình nhận thức của học sinh, học sinh được xem là nhiệm vụ
trung tâm của quá trình dạy học, các em phải chủ động, sáng tạo trong việc chiếm lĩnh
tri thức và vận chúng vào thực tiễn.
Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông việc phát huy tính tích cực học tập của
học sinh trở thành một nguyên tắc được quán triệt trong mọi hoạt động, mọi khâu của
quá trình dạy học. Từ trước đến nay việc tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh
trong dạy học thể hiện như sau:
Thứ nhất: Truyền đạt tri thức có sẵn trong sách giáo khoa
Thứ hai: Hình thành trí thức cho học sinh trên cơ sở hoạt động độc lập của học
sinh
Cả hai tố đó thì yếu tố thứ hai có thể giải quyết thông qua việc tích cực hóa hoạt
động nhận thức của học sinh trong quá trình dạy học, đồng thời phải được thực hiện
trên cơ sở kết hợp giữa việc phát huy tính tích cực của chủ thể nhận thức (học sinh) với
chủ thể giảng dạy (giáo viên) nhằm thực hiện việc dạy học là phát triển năng lực tư duy,
năng lực thực hành, kỹ năng kỹ xảo, học tập cho học sinh nói chung và rèn luyện các
thao tác cũng như chất lượng của tư duy nói riêng.

18


Phương pháp tích cực là phương pháp dạy mà trong đó mối quan hệ biện chứng
giữa thầy và trò được xác định như sau:

19


- Trò là chủ thể của hoạt động giáo dục, là trung tâm trong quá trình dạy học.
Trò không còn thụ động nghe thầy giảng mà phải tích cực chủ động trong việc học.
Trong khi giáo viên giảng bài luôn đặt ra các tình huống có vấn đề thì trò phải làm việc,
tìm cách giải quyết các vấn đề bằng tích cực tư duy (phân tích, tổng hợp, so sánh, đối
chiếu,..) để tiếp thu bài giảng một cách tốt nhất đạt hiệu quả cao nhất. Cho nên người
học phải tích cực, năng động, sáng tạo mới thật sự phát triển trí thông minh, phát triển
nhân cách toàn diện. Người đọc không chỉ tiếp thu những kiến thức có sẵn mà phải tự
đặt ra và đối chiếu với những tình huống có vấn đề và tự tìm cách giải quyết vấn đề.
Lớp học là nơi giao tiếp thường xuyên giữa trò với thầy.
- Thầy đóng vai trò chỉ đạo trong quá trình dạy học, tức là thầy không còn là
người truyền đạt kiến thức cho học sinh theo lối một chiều mà là người hướng dẫn, giúp
học sinh tự nhận thức các kiến thức, tự đi tìm các chân lý.
Tóm lại việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh ngày nay đã và đang
được ngành giáo dục đẩy mạnh toàn diện cả về nội dung và hình thức. Học sinh trở
thành trung tâm chiếm lĩnh kiến thức, giáo viên là người tổ chức hướng dẫn trong quá
trình dạy học. Nó góp phần rèn luyện cho học sinh năng lực tự chủ, năng động và sáng
tạo. Đó là một trong những mục tiêu mà nhà trường cần hướng tới.
1.1.4. Bộ môn lịch sử và việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh
Sử học là một môn khoa học, nếu không có sự hoạt động tích cực của tư duy thì
không nhận thức được lịch sử. Mặc khác, việc dạy học lịch sử có rất nhiều điều kiện
thuận lợi để rèn luyện tính tích cực cho học sinh. Muốn đào tạo con người phù hợp với
thời đại của chúng ta, cần phải không ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng dạy học
lịch sử. Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật, sự hứng thú, hấp dẫn ngày càng tăng đối
với hiện tại không hề làm giảm bớt sự chú ý của chúng ta đối với việc dạy học lịch sử.

Bài học lịch sử có thể phát huy tính tích cực của học sinh ở nhiều khía cạnh:
+ Có ý thức khám phá lịch sử đằng sau các sự kiện và hiện tượng lịch sử.
+ Hướng dẫn học sinh biết phân tích cụ thể dễ hiểu bản chất sự kiện.
+ Hướng dẫn học sinh biết xem xét vấn đề một cách cụ thể, đặt các sự kiện lịch
sử cụ thể trong bối cảnh của nó để hiểu đúng sự kiện.
+ Hướng dẫn học sinh nhìn nhận mối liên hệ hiện tại, tác động qua lại, ảnh
hưởng lẫn nhau giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử.
1.1.5. Ý nghĩa của việc sử tài liệu lịch sử thành văn theo hướng phát huy tính tích
cực của học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1965 đến 1975.
- Sử dụng tài liệu thành văn góp phần tạo biểu tượng lịch sử, giúp các em hình
dung quá khứ lịch sử phong phú, đa dạng, chính xác…
Trong học tập lịch sử, việc tạo biểu tượng có ý nghĩa rất quan trọng. Xuất phát từ
đặc điểm của nhận thức lịch sử, việc học tập lịch sử không bắt đầu từ trực quan sinh

21


động. Muốn học sinh khôi phục được bức tranh lịch sử quá khứ với đầy đủ tính cụ thể
và sinh động của nó, cần thiết phải sử dụng tài liệu thành văn.
Trước hết, tài liệu lịch sử thành văn góp phần tạo biểu tượng lịch sử, khôi phục
bức tranh lịch sử. Bởi vì: “một trong hai chức năng – nhiệm vụ chủ yếu của bài giảng
lịch sử là khôi phục bức tranh lịch sử và một trong những biện pháp chủ yếu để có thể
khôi phục bức tranh lịch sử là tạo biểu tượng lịch sử” [37, tr.12]. Với những cách khác
nhau (thông báo, miêu tả, tường thuật,…) giáo viên giúp học sinh tái hiện lại các biến
cố, hiện thực lịch sử với đầy đủ tính cụ thể và gợi cảm của nó để các em sống lại với
quá khứ.
Như vậy, trong dạy học lịch sử, trước hết phải tạo biểu tượng lịch sử. Không tạo biểu
tượng lịch sử cụ thể thì HS sẽ không hiểu được lịch sử.

Ví dụ: Khi dạy bài 22: “ Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc Mĩ

Nhận thức lịch sử bao giờ cũng phức tạp, vì con người là một bộ phận không thể
tách rời của đối tượng nghiên cứu. Tài liệu thành văn sử dụng trong dạy học lịch sử
không chỉ dừng ở việc tạo biểu tượng, mà còn giúp làm sáng tỏ bản chất của sự kiện
lịch sử. Qua đó, giúp học sinh hình thành khái niệm, nêu quy luật, rút bài học lịch sử.
Theo Phạm Hồng Việt “làm sáng tỏ bản chất của lịch sử có nghĩa là có cái nhìn đúng,
đánh giá đúng, phân tích đúng sự kiện, nhân vật lịch sử. Làm sáng tỏ bản chất của lịch
sử cũng có ý nghĩa làm sáng tỏ các thuật ngữ, khái niệm, quy luật, bài học lịch sử” [37,
tr.19].
Sử dụng tài liệu thành văn còn giúp HS hiểu sâu hơn bản chất và mối dây liên hệ
giữa các sự kiện, hiện tượng. Trên cơ sở giúp các em nhận thức rõ bản chất của sự kiện
hiện tượng lịch sử, nghĩa là giúp các em hiểu sử.
Ví dụ: Khi dạy bài 22: “ Nhân dân hai miền trực tiếp chiến đấu chống đế quốc
Mĩ xâm lược. Nhân dân miền Bắc vừa chiến đấu vừa sản xuất (1965 - 1973) ”, để giúp
HS hiểu rõ về âm mưu và thủ đoạn thâm độc của Mĩ trong việc thực hiện chiến lược
“Việt Nam hóa chiến tranh”, GV có thể sử dụng tài liệu thành văn sau đây:
Chiến lược" Việt Nam hóa chiến tranh” dự tính sẽ tiến hành qua 3 giai
đoạn:
Giai đoạn 1(từ năm 1969 đến tháng 6/1970): kiểm soát được những vùng đông
dân quan trọng nhất, quân ngụy được tăng cường để đủ sức đối phó với quân
giải phóng, rút được bộ phân quân Mỹ về nước, đồng thời đẩy mạnh chương
trình bình định nông thôn.
Giai đoạn 2 ( từ tháng 6/1970 đến tháng 6/1971): kiểm soát hầu hết những
vùng đông dân, rút đại bộ phận quân Mỹ về nước cùng với việc quân ngụy
đảm trách được phần lớn nhiệm vụ chiến đấu trên bộ.
Giai đoạn 3 ( từ tháng 6/1971 đến tháng 6/1972):cơ bản hoàn thành “Việt
Nam hóa chiến tranh”, phục vụ Níchxơn thắng cử trong cuộc bầu cử tổng
thống tháng 11/1972.
Biện pháp thực hiện:
23


Ví dụ: Khi dạy bài 22, mục III.2.Chiến đấu chống chiến lược " Việt Nam hóa
chiến tranh" và " Đông Dương hóa chiến tranh của Mĩ", khi nói đến nội dung của sự
kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh qua đời ngày 2-9- 1969, GV có thể sử dụng đoạn tư liệu sau
để có thể góp phần giáo dục cho học sinh lòng tiếc thương và kính yêu đối với Bác Hồlãnh tụ vĩ đại của cách mạng của nhân dân Việt Nam, người cha già dân tộc:
Sáu giờ sáng ngày 4/9/1969 trên làn sóng của đài phát thanh tiếng nói
Việt Nam truyền đi bản thông báo đặc biệt của bộ chính trị trung ương
Đảng lao động Việt Nam, Quốc hội, Hội đồng chính phủ và ủy ban trung

25