TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - GIÁO DỤC CÔNG DÂN

TIỂU LUẬN
Đề tài: Vận dụng phương pháp dạy học bằng tình huống nhằm giáo dục pháp
luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường
THPT

Người hướng dẫn: TS. Phạm Việt Thắng
Học viên: Đặng Đình Hiếu
Lớp: Bồi dưỡng kiến thức pháp luật K2A

Hà Tĩnh, năm 2015


MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1.Trong xu thế phát triển của thế giới hiện nay, cả dân tộc ta đang nỗ lực thực
hiện một nhiệm vụ hết sức quan trọng là “phấn đấu đến năm 2020 nước ta cơ bản trở
thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại” . Để thực hiện được nhiệm vụ lớn lao
này, một trong những vấn đề vừa cấp bách vừa mang tính chiến lược hiện nay là cần
phải xây dựng một nền giáo dục có chất lượng ngày càng cao, góp phần nâng cao dân
trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá
đất nước và hội nhập quốc tế.
1.2. Qua khảo sát thực tế cho thấy phong trào đổi mới phương pháp dạy học
bước đầu đã thu được nhiều kết quả khả quan. Tuy nhiên, bên cạnh những giáo viên
nghiêm túc, tâm huyết với nghề, năng động, mạnh dạn tìm tòi, áp dụng các phương
pháp dạy học tích cực thì cũng còn một bộ phận không nhỏ giáo viên chưa chịu cải
tiến phương pháp dạy học: phương pháp chủ đạo trong dạy học vẫn là diễn giảng,
thuyết trình; vẫn còn hiện tượng “đọc - chép” trong các giờ dạy; giáo viên vẫn ôm
đồm kiến thức, làm việc quá nhiều mà chưa tạo điều kiện, chưa hướng dẫn và khích

Giáo dục công dân ở trường THPT” làm tiểu luận khoa học.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Tiểu luận làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp
tình huống. Trên cơ sở đó đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tình
huống nhằm giáo dục pháp luật cho học sinh THPT nâng cao chất lượng dạy học môn
GDCD góp phần hình thành và phát triển năng lực thực tiễn, thái độ, hành vi đúng
đắn cho học sinh.
3. ĐỐI TƯỢNG
- Phương pháp dạy học tình huống trong môn GDCD.
- Tiến hành ở trường THPT.
4. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
Nếu áp dụng PPNCTH vào giảng dạy mảng kiến thức pháp luật ở môn Giáo dục
công dân theo qui trình hợp lý, khoa học sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học
môn GDCD.
5. NHIỆM VỤ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
5.1 Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1.1.Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc sử dụng phương pháp tình
huống trong dạy học môn GDCD .
5.1.2. Đề xuất quy trình và điều kiện vận dụng phương pháp tình huống nhằm
giáo dục pháp luật trong dạy học môn GDCD nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy
học của bộ môn.
5.2 Phạm vi nghiên cứu
Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu về việc Vận dụng phương pháp dạy học bằng
tình huống nhằm Giáo dục pháp luật cho học sinh phổ thông trong dạy học môn Giáo
dục công dân ở trường THPT.
6. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
6.1. Các phương pháp nghiên cứu lý luận: đọc sách, nghiên cứu tài liệu và tổng
kết lý thuyết.

3

Bất cứ phương pháp nào cũng là hệ thống những hành động có mục đích của
giáo viên, là hoạt động nhận thức và thực hành có tổ chức của học sinh nhằm đảm bảo
cho trò lĩnh hội được nội dung trí dục.
Phương pháp dạy học đòi hỏi có sự tương tác tất yếu của thầy và trò, trong quá
trình đó thầy tổ chức sự tác động của trò đến đối tượng nghiên cứu, mà kết quả là trò
lĩnh hội được nội dung trí dục.
Những định nghĩa này đã nêu lên được một cách khái quát về phương pháp dạy
học. Qua quá trình nghiên cứu về phương pháp dạy học ta thấy rằng giữa dạy và học
có mối liên hệ mật thiết với nhau.
4


Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học, chúng là
hai hoạt động khác nhau về đối tượng, nhưng thống nhất với nhau về mục đích, tác
động qua lại với nhau và là hai mặt của một quá trình dạy học. Trong sự thống nhất
này phương pháp dạy giữ vai trò chỉ đạo, còn phương pháp học có tính độc lập tương
đối, chịu sự chi phối của phương pháp dạy, nhưng phương pháp học có ảnh hưởng trở
lại đối với phương pháp dạy.
Phương pháp dạy có hai chức năng là truyền đạt và chỉ đạo. Phương pháp học
cũng có hai chức năng là tiếp thu và tự chỉ đạo.
Thầy truyền đạt cho trò một nội dung nào đó, theo một lôgic hợp lý, và bằng
lôgic của nội dung đó mà chỉ đạo, ( định hướng, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra, đánh
giá) sự học tập của trò. Trong bản thân phương pháp dạy, hai chức năng này gắn bó
hữu cơ với nhau, chúng không thể thiếu nhau được. Trong thực tiễn, nhiều giáo viên
chỉ chăm lo việc truyền đạt mà coi nhẹ việc chỉ đạo. Người giáo viên phải kết hợp hai
chức năng trên đây bằng chính lôgic của bài giảng, với lôgic hợp lý của bài giảng, thầy
vừa giảng vừa truyền đạt ), vừa đồng thời điều khiển việc tiếp thu ban đầu và cả việc
tự học của trò. Vì vậy phương pháp dạy chính là mẫu, là mô hình cơ bản cho phương
pháp học trong tất cả các giai đoạn của sự học tập.
Còn về phía học sinh, khi học tập vừa phải tiếp thu bài thầy giảng, lại vừa phải

cả ba giai đoạn của quá trình học, quá trình dạy hợp lý thì quá trình học sẽ đạt kết quả
cao.
1.1.1.2. Quan niệm về tình huống và phương pháp dạy học bằng tình huống
* Quan niệm tình huống:
“Tình huống là một hoàn cảnh thực tế, trong đó chứa đựng những mâu thuẫn
xung đột. Người ta phải đưa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các phương án giải
quyết khác nhau. Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với câu chuyện có cốt
truyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp được viết ra để minh chứng
một vấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống thực tế. Tình huống dạy học là những
tình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huồng thực, được cấu trúc hóa nhằm mục
đích dạy học”.
Tình huống bao giờ cũng là tình huống có vấn đề.
“Tình huống có vấn đề là tình huống mà khi đó mâu thuẫn khách quan của bài
toán nhận thức được chấp nhận như một vấn đề học tập mà họ cần và có thể giải quyết
được, kết quả là họ nắm được tri thức mới. Trong đó, vấn đề học tập là những tình
huống về lý thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái (kiến
thức, kỹ năng, kỹ xảo) đã biết với cái phải tìm và mâu thuẫn này đòi hỏi phải được giải
quyết”.
“Tình huống có vấn đề, đó là trở ngại trí tuệ của con người, xuất hiện khi anh ta
chưa biết cách giải thích hiện tượng sự kiện, quá trình của thực tế, khi chưa thể đạt tới
mục đích bằng cách thức hành động quen thuộc. Tình huống này kích thích con người
tìm tòi cách giải thích hay hành động mới. Tình huống có vấn đề là quy luật của hoạt
động nhận thức sáng tạo, có hiệu quả. Nó quy định sự khởi đầu của tư duy, hành động
tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu ra và giải quyết vấn đề”.
Xét về khía cạnh tâm lý thì: “Tình huống là trạng thái tâm lý độc đáo của con
người gặp chướng ngạy nhận thức, xuất hiện mâu thuẫn nội tâm, có nhu cầu giải quyết
mâu thuẫn đó, không phải bằng tái hiện hay bắt chước, mà bằng tìm tòi sáng tạo tích

6


thiếu sót này có thể khắc phục nhờ một số nỗ lực của nhận thức.
Dạy học bằng tình huống có những đặc điểm sau:
Giáo viên phải tạo ra được mâu thuẫn nhận thức, có điều học sinh chưa biết cần
tìm hiểu, việc đi tìm lời giải đáp chính là đi tìm kiến thức, kỹ năng, phương pháp mới.
Giáo viên gây được sự chú ý ban đầu, từ đó kích thích sự hứng thú tạo nên nhu
cầu nhận thức, khởi động tiến trình nhận thức của học sinh. Học sinh chấp nhận mâu
thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan.

7


Tình huống và vấn đề nêu ra phải rõ ràng, phù hợp với khả năng của học sinh.
Từ những điều quen thuộc, bình thường đã biết phải đi đến cái mới (mục đích cần đạt
được) học sinh cảm thấy có khả năng giải quyết được vấn đề.
Dạy học bằng tình huống là một trong những yêu cầu quan trọng của đổi mới
nội dung, phương pháp dạy học, dạy học bằng tình huống là một trong những phương
pháp dạy học hiện đại, hay phương pháp dạy học tích cực.
Giảng dạy theo phương pháp này đòi hỏi giáo viên phải có kiến thức rộng cả về
lý luận và thực tiễn. Nếu chỉ có kiến thức lý luận lý thuyết thì giáo viên không đưa ra
được những tình huống, hoặc có đưa ra thì cũng không đúng với nội dung hoặc không
sát thực tế. Từ đó làm cho người học không định hướng được cách giải quyết tình
huống, hoặc giải quyết sai.
1.1.2. Ưu điểm và hạn chế của phương pháp dạy học bằng tình huống
1.1.2.1. Ưu điểm của phương pháp dạy học bằng tình huống
Với tư cách là một phương pháp giảng dạy tích cực, lấy người học làm trung
tâm, dạy học bằng tình huống có những ưu điểm sau đây:
Thứ nhất: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ
nhớ các vấn đề phức tạp’’. Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, người
học có thể tự rút ra những kiến thức lý luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thức này một
cách dễ dàng trong thời gian dài. Nếu học lý thuyết, người học có thể rơi vào tình

cả người học lẫn người dạy.
Thứ năm: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho người học có thể
rèn luyện một số kỹ năng cơ bản như kỹ năng làm việc nhóm, tranh luận và thuyết
trình”. Đây là những kỹ năng quan trọng giúp cho người học có thể thành công trong
tương lai. Học bằng tình huống giúp người học dễ dàng nhận ra những ưu điểm và hạn
chế của bản thân khi họ luôn có môi trường thuận lợi để so sánh với các học viên khác
trong quá trình giải quyết tình huống. Từ đó họ sẽ có cơ hội học hỏi kỹ năng làm việc
nhóm, tranh luận và thuyết trình từ những học viên khác. Phương pháp học bằng tình
huống cũng giúp người học phát triển các kỹ năng phát biểu trước đám đông một cách
khúc chiết, mạch lạc, dễ hiểu; phân tích vấn đề một cách lôgic; hiểu biết thực tế sâu
rộng, biết vận dụng linh hoạt lý thuyết để giải quyết các tình huống thực tế; biết phản
biện, bảo vệ quan điểm cá nhân, đồng thời có khả năng thương lượng và dễ dàng chấp
nhận các ý kiến khác biệt, biết lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác để làm
phong phú hơn vốn kiến thức của mình.
Nếu mục tiêu của giáo dục đào tạo trong giai đoạn hiện nay là dạy kiến thức, kỹ
năng và thái độ thì phương pháp dạy học bằng tình huống nếu được áp dụng tốt có thể
đạt được cả ba mục tiêu này.
Thứ sáu: “Phương pháp dạy học bằng tình huống giúp cho học sinh có khả năng
nghiên cứu và học tập suốt đời, tăng cường khả năng tự định hướng trong học tập của
học sinh, phù hợp với nhu cầu và sở thích của cá nhân người học”. Thông qua việc
phân tích và thảo luận vấn đề, học sinh học được cách tiếp cận và giải quyết các vấn
đề khác nảy sinh trong tương lai, biết cách tìm kiếm thông tin và trở thành người có
thể tự định hướng học tập và nghiên cứu sau khi đã tốt nghiệp.
Thứ bảy: “Phương pháp dạy học bằng tình huống làm tăng sự hứng thú của
phần lớn học sinh đối với môn học”. Trong phương pháp học bằng tình huống, học
sinh là người chủ động tìm kiếm tri thức và quyết định kiến thức nào cần được nghiên
cứu và học hỏi. Việc thảo luận cũng làm tăng hứng thú của học sinh đối với việc học
vì nó kích thích người học tham gia tích cực vào việc tìm hiểu vấn đề cần nghiên cứu,
9


sinh phải tự mình tìm kiếm và đọc tài liệu, xử lý thông tin nên sẽ tốn thời gian hơn gấp
nhiều lần so với phương pháp học truyền thống. Phương pháp dạy học bằng tình
huống đòi hỏi giảng viên phải là người tích cực, luôn đổi mới, cập nhật thông tin, kiến
thức và kỹ năng mới. Trong xã hội hiện đại, các điều kiện về kinh tế, chính trị, xã hội
và pháp luật thay đổi một cách nhanh chóng nên “tuổi thọ” của một tình huống rất
ngắn. Có khi giảng viên mới xây dựng xong một tình huống, giảng dạy được một lần
đã phải thay đổi cho phù hợp.

10


Có ý kiến cho rằng dạy học bằng tình huống là cách để thầy “nghỉ ngơi” vì
trong khi người học phải làm việc, người dạy không có việc gì để làm. Đây là một ý
kiến sai lầm vì phương pháp dạy học bằng tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp
hơn trong giảng dạy, như cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức
và khuyến khích người học thảo luận, dẫn dắt mạch thảo luận, nhận xét, phản biện…
Đây thật sự là những thách thức lớn đối với giáo viên trong quá trình ứng dụng
phương pháp này.
1.1.3. Các loại tình huống và cách thức xây dựng một tình huống
1.1.3.1. Các loại tình huống dạy học
Áp dụng phương pháp dạy học bằng tình huống cho phép giáo viên sử dụng
tình huống một cách rất linh hoạt. Tình huống có thể được dùng trong quá trình thuyết
giảng hay để phục vụ giờ thảo luận như là trọng tâm của bài học. Tùy thuộc vào từng
bối cảnh sử dụng, có thể chia tình huống theo mức độ phức tạp của nó thành những
loại như sau:
Loại 1 – Tình huống đơn giản: “Loại này bao gồm các tình huống dưới dạng
các ví dụ minh họa với tình tiết đơn giản. Độ dài của các tình huống này thường chỉ
khoảng 4 - 5 câu. Các tình huống đơn giản có thể dùng ngay trong bài thuyết giảng của
giáo viên nhằm hai mục đích: (1) minh họa cho kiến thức mà giáo viên vừa giảng và
(2) kích thích học sinh tư duy tại chỗ và dẫn dắt sang nội dung kiến thức tiếp theo”.

viên bổ sung thêm cho học sinh kiến thức nội dung.
1.1.3.2. Cách thức xây dựng một tình huống dạy học
Đối với giáo viên tình huống được xây dựng nên là đề giải quyết một vấn đề
nào đó và qua quá trình đó giúp học sinh tiếp thu kiến thức. Vì vậy, quy trình xây
dựng bài tập tình huống của giáo viên thường đi theo chiều ngược lại với quy trình giải
quyết bài tập tình huống của học sinh. Quy trình này có thể được mô tả bằng các bước
sau:
Bước 1 - Xác định kiến thức cần truyền đạt.
Bước 2 - Hình thành vấn đề.
Bước 3 – Hình thành tiểu vấn đề.
Bước 4 – Xây dựng tình tiết sự kiện của tình huống.
“Việc xây dựng tình huống luôn bắt đầu từ nội dung kiến thức cần truyền đạt
tới học sinh. Nội dung kiến thức này có thể là một khái niệm nào đó giáo viên muốn
học sinh nắm bắt được và phân biệt được với những khái niệm khác hay cũng có thể là
một nguyên tắc ứng xử nào đó mà giáo viên muốn học sinh hiểu và áp dụng được vào
thực tiễn. Dựa trên những kiến thức này, giáo viên xây dựng nên những vấn đề mà
thông thường chính là những câu hỏi xuất phát từ bản thân kiến thức cần học sinh tiếp
thu. Việc giải quyết vấn đề này có thể đòi hỏi trước tiên phải giải quyết một số vấn đề
nhỏ khác và nếu vậy những vấn đề nhỏ cũng phải được xác định. Trên cơ sở các vấn
đề và tiểu vấn đề, giáo viên sẽ xây dựng các tình tiết sự kiện để hình thành một tình
huống hoàn chỉnh. Ở bước cuối cùng này, giáo viên có thể có hai cách để xây dựng
tình tiết sự kiện. Thứ nhất, giáo viên có thể dựa trên những vụ việc đã xảy ra và đã
được giải quyết một cách sáng tạo. Nếu có những vụ việc liên quan tới những nội dung
kiến thức mà giáo viên đang muốn học sinh tìm hiểu thì giáo viên có thể lấy tình tiết
của vụ việc đó rồi điều chỉnh tình tiết sự kiện cho phù hợp với yêu cầu của mình. Thứ
hai, nếu không tìm được vụ việc thực tế thì giáo viên có thể tự xây dựng nên một tình
huống giả định. Trong trường hợp này các tiêu chuẩn của một tình huống tốt như phân
tích trên đây phải được tuân thủ”.
12


sau Đại học… để nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học. Hình thức dạy học thuyết
trình, thụ động, một chiều đang dần được thay thế bằng các phương pháp dạy học tích
cực, lấy HS làm trung tâm.
Bản thân tôi là một giáo viên bộ môn GDCD đã hơn 13 năm trực tiếp giảng dạy
tại trường THPT Hàm Nghi, tôi nhận thấy việc thực hiện chương trình thay SGK, đổi
mới phương pháp dạy học, phương pháp tình huống đã được vận dụng vào dạy học
môn GDCD, nhưng hiệu quả chưa cao. Giáo viên chưa thực sự đầu tư nghiên cứu các
tình huống pháp luật để đưa vào dạy học, chưa có sự chuẩn bị nghiêm túc và đầu tư để
13


hướng dẫn cho HS biết cách thể hiện các tình huống pháp luật diễn ra (và có thể diễn
ra) trong đời sống hàng ngày.
Nhiều giáo viên chưa thật sự quyết tâm thực hiện phương pháp dạy học tình
huống vì họ cho rằng HS chưa thích ứng với phương pháp dạy học mới. Phương pháp
tình huống vẫn còn là phương pháp mới lạ đối với giáo viên. Giáo viên vẫn bị chi phối
bởi các phương pháp dạy học chỉ thiên về thuyết trình, giảng giải, đàm thoại là chủ
yếu. Giáo viên chưa mạnh dạn, tự tin, vì vậy phương pháp tình huống chưa được sử
dụng nhiều trong thực tế dạy học. Họ cho rằng HS đã quen với phương pháp truyền
thống nên khi giáo viên đưa ra phương pháp mới thì phải mất nhiều công sức để
hướng dẫn, mà HS thì lúng túng không giải quyết được. Các tiết học vẫn đơn thuần
diễn ra với các hoạt động như thuyết trình, đàm thoại, giảng giải và rút ra kiến thức,
nội dung bài học. Do đó, các tiết học GDCD vẫn chưa thực sự gây hứng thú học tập
cho HS, HS tiếp thu bài một cách thụ động, không tích cực trong các hoạt động để chủ
động tìm hiểu kiến thức khiến cho hiệu quả các tiết dạy GDCD chưa cao.
Đối với HS, vốn lâu nay đã quen với lối học tập thụ động, ngại suy nghĩ, nhút
nhát, hay xấu hổ thì rất khó triển khai phương pháp nghiên cứu tình huống .
Như vậy, động lực đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên đặt ra chưa cao,
chưa có sự tác động trở lại từ phía đối tượng người học nên chưa thôi thúc giáo viên
môn GDCD nghiên cứu thêm tài liệu nâng cao kiến thức, chưa khuyến khích được

Tuy nhiên, cũng có GV cho rằng đây là một phương pháp dạy học khó, đòi hỏi
cao ở sự chuẩn bị của GV và sự đồng đều về nhận thức, sự chủ động của HS. Hầu hết
GV được hỏi cho biết khó khăn nhất để áp dụng phương pháp tình huống vào bài học
là thời gian: thời gian soạn giáo án, thời gian chuẩn bị các tình huống và cả thời gian
hướng dẫn, thời gian thực hiện trên lớp.
Thực trạng nhận thức của GV về vai trò của phương pháp tình huống nhằm giáo
dục pháp luật cho học sinh trong dạy học phần “Công dân với pháp luật” thể hiện qua
bảng số liệu sau:
Bảng 1. Phân chia các mức độ nhận thức của GV về vai trò của việc sử dụng phương
pháp tình huống trong dạy học môn GDCD
TT

Các mức độ, lý do

Số phiếu

Tỉ lệ %

Mức độ
1 Rất cần thiết
3
75
2 Cần thiết
1
25
3 Không cần thiết
0
0
Lý do
Rất cần thiết vì:

những mặt tích cực của phương pháp tình huống được GV khẳng định ở trên, sử dụng
phương pháp này cũng có những hạn chế nhất định. Nếu GV không biết cách tổ chức,
bố trí thời gian hợp lý sẽ không chú trọng phần suy nghĩ về tình huống để từ đó rút ra
nội dung cơ bản của bài học.
Rõ ràng sử dụng phương pháp tình huống là rất cần thiết trong dạy học môn
GDCD. Vấn đề quan trọng là phải tổ chức cho HS nghiên cứu tình huống như thế nào để
đạt hiệu quả?
Thực trạng về sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn GDCD ở
trường THPT Hàm Nghi được thể hiện qua bảng sau:
Bảng 2. Thống kê tình hình sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học môn
GDCD
TT
Mức độ sử dụng
Số phiếu Tỉ lệ %
1
Sử dụng thường xuyên
1
25
2
Sử dụng không thường xuyên
2
50
3
Không sử dụng
1
25
(Nguồn: Số liệu điều tra khi thực hiện tiểu luận, năm học 2014 – 2015)
Qua bảng (3) thống kê điều tra cho ta thấy, GV ít tổ chức cho HS nghiên cứu tình
huống trong dạy học môn GDCD .
Chỉ có 1/4 giáo viên của trường sử dụng thường xuyên phương pháp tình huống,

niềm vui, sự hứng thú và say mê học tập trong môn học GDCD thì sự tìm tòi, đổi mới
phương pháp dạy học là một vấn đề hết sức quan trọng. Phương pháp tình huống là
phương pháp chủ đạo trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học, phù hợp với đặc
thù môn GDCD .
Phương pháp tình huống bên cạnh những ưu điểm lớn là phát huy tính tích cực,
chủ động, sáng tạo của người học thì quá trình vận dụng còn nhiều vấn đề đặt ra.
Nếu giáo viên thực sự suy nghĩ, tìm tòi sử dụng phương pháp tình huống và đặt nó
trong mối liên hệ với các phương pháp dạy học khác thì hiệu quả bài học sẽ được
nâng lên rõ rệt. Việc sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học cũng phải luôn
phù hợp với nội dung bài học, phù hợp với đối tượng học sinh và phù hợp với điều
kiện dạy học của nhà trường.
Đối với giáo viên giảng dạy bộ môn GDCD ở trường THPT Hàm Nghi mặc dù
đã nhận thức được tầm quan trọng của việc sử dụng phương pháp tình huống, tuy
nhiên trong thực tế chưa được sử dụng nhiều và quá trình sử dụng còn nhiều lúng
túng nên hiệu quả chưa cao. Bởi vậy, nếu giáo viên thực sự đầu tư, tìm tòi và vận
dụng kết hợp nhiều phương pháp trong đó vận dụng phương pháp tình huống trong
dạy học bộ môn GDCD thì mục tiêu và hiệu quả giảng dạy sẽ được nâng cao.

Chương 2
QUY TRÌNH VÀ ĐIỀU KIỆN VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BẰNG
TÌNH HUỐNG NHẰM GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO HỌC SINH PHỔ
THÔNG TRONG DẠY HỌC MÔN GDCD Ở TRƯỜNG THPT
17


3.1. Quy trình sử dụng phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy học môn
GDCD ở trường THPT
3.1.1. Các nguyên tắc xây dựng quy trình
Quá trình tổ chức dạy học theo phương pháp dạy học bằng tình huống trong dạy
học chỉ đạt kết quả tối ưu khi được tổ chức theo một quy trình cụ thể. Khi xây dựng

điều kiện cụ thể của các trường THPT, có khả năng triển khai ứng dụng rộng rãi trong
thực tiễn dạy học ở trường THPT.
18


- Phù hợp với đặc điểm tâm lý, trình độ nhận thức của học sinh THPT, đảm bảo
tính vừa sức đối với các em.
- Có khả năng nâng cao chất lượng dạy học, có nhiều ưu điểm hơn hẳn so với các
phương pháp dạy học truyền thống.
Như vậy, sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học phần pháp luật ở
trường THPT theo quy trình đề xuất phải xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và phải có khả
năng ứng dụng rộng rãi trong quá trình dạy học môn GDCD ở bậc THPT hiện nay.
3.1.1.3. Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả
Quy trình sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học phần Công dân với
pháp luật không chỉ đảm bảo tính thực tiễn mà còn phải đảm bảo tính hiệu quả. Nó
vừa có thể ứng dụng rộng rãi đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả chất lượng dạy
học môn GDCD trong trường THPT hiện nay. Việc vận dụng phương pháp tình huống
phải đảm bảo cho HS lĩnh hội được tri thức cơ bản, đầy đủ đồng thời hình thành cho
HS kỹ năng nhận thức, giao tiếp và có thái độ đúng đắn trong cuộc sống.
Việc tổ chức cho học sinh nghiên cứu tình huống theo quy trình này phải tăng
cường được mức độ hoạt động của học sinh trong giờ học, làm cho các em tích cực
hơn, chủ động, hứng thú hơn và hoàn toàn phù hợp với tâm lý lứa tuổi học sinh THPT,
phù hợp với định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.
Như vậy, quy trình sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học phải tạo ra
được hiệu quả một cách toàn diện, giúp học sinh nắm vững tri thức cơ bản, đồng thời
hình thành kỹ năng nhận thức, kỹ năng học tập, kỹ năng ứng xử trong cuộc sống, qua
đó hình thành và phát triển cho các em những năng lực và phẩm chất cần thiết để các
em tiếp tục học tập lên cấp cao hơn, đặc biệt là trang bị hành trang để chuẩn bị bước
vào cuộc sống với tư cách là một công dân.
Quy trình thực hiện chung

3.1.3. Quy trình cụ thể
3.1.3.1. Giai đoạn 1: Chuẩn bị.
Mục đích của giai đoạn này là định hướng cho HS hoạt động nghiên cứu tình
huống. Vì vậy, GV cần phải tiến hành một loạt các hoạt động từ việc xác định mục
đích yêu cầu, nắm vững nội dung bài học đến việc lựa chọn nội dung, thiết kế các hoạt
động, chuẩn bị đồ dùng dạy học cần thiết cho nội dung bài dạy. Giai đoạn này có ý
nghĩa định hướng, vì vậy chất lượng hiệu quả của bài học tổ chức cho HS nghiên cứu
tình huống phụ thuộc rất lớn vào việc chuẩn bị của GV và HS.
* Công việc chuẩn bị của giáo viên
Bước 1: Xác định mục tiêu bài học.
Giáo viên phải xác định được mục tiêu bài dạy học. Mục tiêu bài dạy học là
những gì HS phải đạt được sau một tiết học, một bài học. Bao gồm: Nhận thức được
cái gì? Đạt được kỹ năng nào và sau tiết học có thái độ như thế nào trong đời sống
thực tiễn? Mục tiêu bài học phải được xác định cụ thể để từ đó làm cơ sở cho việc
đánh giá kết quả học tập của học sinh thông qua kiểm tra miệng, kiểm tra viết (thường
xuyên, định kỳ), bài viết và hành vi ứng xử trong cuộc sống… Với đặc thù của môn
GDCD, mục tiêu của bài dạy học còn bao gồm cả việc giáo dục cho HS điều gì qua
mỗi bài dạy học, hình thành cho các em thế giới quan, phương pháp luận khoa học như
thế nào?
Thông qua xác định mục tiêu bài dạy học, GV xác định được nội dung bài học
nào cần lựa chọn tình huống nhằm đạt được hiệu quả dạy học cao nhất. Nếu GV xác

20


định đúng mục tiêu bài dạy học thì việc tổ chức cho HS nghiên cứu tình huống mới
tiến hành đúng hướng, đạt hiệu quả tốt.
Bước 2: Xác định mục đích sử dụng tình huống
Đây là bước đầu tiên quan trọng có tính chất quyết định đến các bước khác, cũng
như toàn bộ quá trình sử dụng phương pháp tình huống. Từ việc xác định đúng đắn

Bài 4 (tiết 1), tìm hiểu nội dung kiến thức Bình đẳng về hôn nhân- gia đình,
chúng tôi lựa chọn tình huống : Người chồng do quan niệm vợ mình không đi làm, chỉ
21


ở nhà làm công việc nội trợ, không thể quyết định được việc lớn, nên khi bán xe ô tô
(tài sản chung của vợ và chồng đang sử dụng vào việc kinh doanh của gia đình) đa
không bàn bạc với vợ. Người vợ phản đối không đồng ý bán…
Bài 5: Tìm hiểu về nội dung Chính sách của Đảng và pháp luật của nhà nước
về quyền bình đẳng giữa các dân tộc, tôn giáo, chúng tôi lựa chọn tình huống sau:
Anh Nguyễn Văn T và chị Trần Thị H yêu nhau tha thiết đa gần hai năm nay. Hai
người quyết định kết hôn nhưng bố chị H không đồng ý vì anh T và chị H không cùng
một Đạo.
Bài 6 (tiết 3) tìm hiểu về quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở của công dân
Tình huống: Ông A mất một chiếc quạt điện. Do nghi ngờ con ông B là nhà hàng
xóm lấy trộm nên ông A yêu cầu ông B cho vào nhà khám xét. Ông B không đồng ý
nhưng ông A và con trai ông vẫn tự tiện xông vào nhà để khám.
Bài 8 (tiết 1): Đơn vị kiến thức Quyền sáng tạo của công dân
Tình huống: Trung ương Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tổ chức cuộc
thi “Tuổi trẻ với sáng tạo”, bạn Phong dự định đăng ký tham gia nhưng bố bạn ấy lại
phản đối còn mẹ bạn ấy lại ủng hộ và động viên Phong tham gia.
3.1.3.3. Giai đoạn 3: Kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh
Trong quá trình dạy học việc kiểm tra, đánh giá HS giúp GV tự giám sát mục tiêu
của quá trình dạy học. Việc tổ chức cho học sinh nghiên cứu tình huống trong dạy học
phần Công dân với pháp luật là phương pháp dạy học cần được kiểm tra, đánh giá,
thông qua đó để kịp thời điều chỉnh quá trình hoạt động của giáo viên và hoạt động
của học sinh đồng thời rút kinh nghiệm cho HS trong các quá trình sau. Kiểm tra đánh
giá là khâu cuối cùng của bất kỳ một quá trình dạy học nào nhằm xác định tính đúng
đắn của việc thực hiện quá trình cũng như kết quả của quá trình ấy. Kết quả học tập
cũng chính là nguồn động viên, khuyến khích HS say mê, tích cực hơn trong quá trình

Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy học là một phương pháp dạy học
tích cực, phát huy được tính độc lập, sáng tạo của học sinh trong quá trình học tập.
Tuy nhiên, để sử dụng các phương pháp này một cách có hiệu quả chúng ta cần lưu ý
một số vấn đề sau:
3.2.1. Đối với giáo viên
“Việc áp dụng phương pháp tích cực đòi hỏi một số điều kiện, trong đó quan
trọng là người giáo viên”. Như vậy, giáo viên là người đóng vai trò quyết định trong
việc nâng cao chất lượng dạy và học. Để sử dụng phương pháp tình huống trong dạy
học đạt hiệu quả cao, đội ngũ giáo viên cần phải đảm bảo các điều kiện cơ bản sau:
- Giáo viên dạy học môn GDCD phải đạt trình độ chuẩn theo qui định, phải được
đào tạo đúng chuyên môn.
Đây là yêu cầu tối thiểu và cơ bản nhất bởi vì giáo viên có đạt trình độ chuẩn theo
qui định, có được đào tạo đúng chuyên môn thì mới có những hiểu biết cơ bản, và
trước hết là đảm bảo chuẩn về kiến thức trong dạy học. Mặt khác, để đáp ứng yêu cầu
của đổi mới phương pháp dạy học đòi hỏi “GV phải có trình độ chuyên môn sâu, rộng,
có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập
của học sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài dự kiến của giáo viên” . Bởi vậy, GV
GDCD phải thực sự yêu nghề, yêu thích dạy học bộ môn, nắm vững các tri thức về
triết học, kinh tế chính trị, chủ nghĩa xã hội khoa học, các chủ trương chính sách của
Đảng, Nhà nước, các kiến thức về pháp luật và các vấn đề chính trị - xã hội trong thực
tiễn xây dựng đất nước.

23


- Giáo viên dạy học môn GDCD phải không ngừng học tập nâng cao trình độ, bổ
sung các kiến thức mới cũng như kinh nghiệm dạy học. Phải thường xuyên nắm bắt,
cập nhật các thông tin của đời sống xã hội, các vấn đề lý luận và thực tiễn của công
cuộc xây dựng và phát triển đất nước hiện nay, đặc biệt là kiến thức, thực tiễn của đời
sống và pháp luật.

không khí vui vẻ, thoải mái, nhẹ nhàng trong giờ học, học sinh cảm thấy tự tin, tạo đà
cho các bước hoạt động tiếp theo.
24


3.2.2. Đối với học sinh
Sử dụng phương pháp tình huống trong dạy , bên cạnh sự nỗ lực của mỗi GV thì
sự chuẩn bị, thái độ tự giác, tích cực, chủ động của HS là yếu tố không thể thiếu để
đảm bảo cho sự thành công của một tiết dạy.
“Tư tưởng nhấn mạnh vai trò tích cực, chủ động của người học, xem người học là
chủ thể của quá trình học tập đã có từ nhiều thế kỷ trước. Nhà giáo dục học
A.Kômenski đã viết: Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhận thức, phán đoán,
phát triển nhân cách… hãy tìm ra phương pháp cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh
đọc nhiều hơn” .Trong dạy học, HS là chủ thể của quá trình nhận thức, dưới sự chỉ đạo
của GV, HS là người thực hiện các hoạt động do GV thiết kế và hướng dẫn để từng
bước tiếp nhận các tri thức, có được những phẩm chất, năng lực, thói quen thích ứng
với các phương pháp dạy học mới. Theo chúng tôi, HS cần phải đảm bảo những yêu
cầu cơ bản sau:
- Học sinh cần phải có động cơ học tập đúng đắn. Tâm lý chung của học sinh
THPT là chỉ tập trung vào học những môn thi Đại học, những môn thi tốt nghiệp, vì
vậy, môn GDCD và một số môn học khác không nằm trong thi định hướng đều không
được học sinh chú ý, coi trọng. Đối với đa số HS và phụ huynh, việc học tốt hay không
tốt môn GDCD cũng không quan trọng bởi hầu như không ảnh hưởng tới con đường
vào đời. Vậy nên, GV phải xây dựng, xác định cho HS tầm quan trọng, ý nghĩa của bộ
môn ngay từ đầu năm học, làm cho mỗi HS nhận thức được vị trí, vai trò, chức năng
và nhiệm vụ của môn GDCD đối với sự phát triển tư duy cũng như ý nghĩa của việc
học tập môn GDCD trong việc hình thành nhân cách của mỗi con người. Từ đó tạo
nên nhu cầu, mong muốn được học tập để trang bị cho mình hệ thống tri thức toàn
diện.
- HS phải đổi mới phương pháp học tập để thay đổi cách tư duy truyền thống là