GÓP PHẦN LÀM RÕ ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ LỊCH SỬ
CỦA CUỘC BIỂU TÌNH CHIẾM HUYỆN ĐƯỜNG ĐỨC PHỔ
NGÀY 8-10-1930
PGS, TS Trần Thị Thu Hương*
Trong lịch sử phong trào yêu nước và đấu tranh cách mạng của nhân
dân Quảng Ngãi, cuộc biểu tình chiếm huyện đường Đức Phổ ngày 8-10-1930
là một dấu mốc quan trọng, mở ra một thời kỳ mới cho nhân dân Quảng Ngãi
tiến lên giành thắng lợi to lớn hơn trong những các giai đoạn cách mạng về
sau. Với ý nghĩa quan trọng đó, bài viết đi vào tìm hiểu tính chất, đặc điểm và
quy mô của cuộc biểu tình này.
Một số đặc điểm của cuộc biểu tình chiếm huyện đường Đức Phổ
ngày 8-10-1930
Trước hết, có thể khẳng định rằng đây là cuộc biểu tình được Tỉnh ủy
Quảng Ngãi mà trực tiếp là Huyện ủy Đức Phổ chuẩn bị hết sức chu đáo về
mọi mặt
Có thể nói, kể từ khi Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Quảng
Ngãi ra đời và lãnh đạo phong trào cách mạng của nhân dân trong tỉnh, chưa
cuộc đấu tranh nào có được chuẩn bị chu đáo về mọi mặt đến như vậy. Thực
hiện chủ trương của Đảng về đẩy mạnh đấu tranh nhằm chia lửa cùng Xô viết
Nghệ - Tĩnh, Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi đã phát động một đợt đấu tranh rộng
lớn trong toàn tỉnh, trong đó huyện Đức Phổ là địa phương được Tỉnh ủy chọn
làm thí điểm.
Do tính chất quan trọng của cuộc đấu tranh này, ngay từ những giây
phút đầu tiên khi bắt tay vào triển khai Nghị quyết của Tỉnh ủy, tháng 101930, Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Đức Phổ mở hội nghị ở Tân Hội. Đồng
*

Phó Viện trưởng Viện Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh.

1



2


Trước khi tổ chức lực lượng vào chiếm huyện đường, để khích lệ tinh
thần đấu tranh cho quần chúng nhân dân, tối ngày 7-10-1930, quần chúng
nhân dân từ các làng, xã trong tỉnh tập trung tại gò Cây Thị gần trường Lộ Bàn
(Phổ Ninh) nghe đại diện Tỉnh ủy phân tích ý nghĩa cuộc đấu tranh, qua đó
nhân dân hiểu và tin tưởng vào đường lối lãnh đạo của Tỉnh ủy, Huyện ủy,
thấy được âm mưu thâm độc của kẻ thù, làm cho khí thế đấu tranh sục sôi hơn
bao giờ hết.
Nhờ làm tốt công tác chuẩn bị về mọi mặt, ngày 8-10-1930 cuộc biểu
tình chiếm huyện đường Đức Phổ đã diễn ra theo đúng kế hoạch và giành được
thắng lợi lớn.
Để đường lối đấu tranh nhanh chóng đến với quần chúng nhân dân,
Tỉnh ủy Quảng Ngãi đã thành lập Ban lãnh đạo đấu tranh (cả chính và dự bị)
ở các cấp, lập tiền đội và hậu đội để bảo vệ các cuộc đấu tranh, lập ban tuyên
truyền cổ động chịu trách nhiệm làm băng cờ, biểu ngữ, khẩu hiệu, truyền
đơn… Các ban chỉ huy được Tỉnh ủy tập hợp lại tại một địa điểm bí mật để
làm thử cho thuần thục. Bài Quốc Tế ca đã được phổ biến cho cán bộ, đảng
viên và quần chúng cách mạng học thuộc lòng để hát trong các cuộc đấu
tranh nhằm nêu cao tinh thần và ý chí cách mạng. Địa phương được vinh dự
chọn là thí điểm là Đức Phổ - nơi có phong trào cách mạng diễn ra khá mạnh
trước đó2.
Sau khi nhận được kế hoạch mà Tỉnh ủy triển khai, Đảng bộ huyện
Đức Phổ nhanh chóng phổ biến, tuyên truyền kế hoạch tới toàn thể nhân dân.
Trong điều kiện địch kiểm tra và theo dõi gắt gao, các đồng chí lãnh đạo trong
huyện trực tiếp đi đến các làng, xã phổ biến và vận động quần chúng sẵn sàng
tham gia biểu tình. Với đường lối lãnh đạo lấy dân làm gốc, dựa vào sức mạnh
của quần chúng nhân dân mà phát động thành phong trào, Đảng bộ huyện Đức
2

đứng lên đấu tranh với địch. Từ tháng 2 đến đầu tháng 10-1930, ở Quảng Ngãi
nói chung và Đức Phổ nói riêng đã xuất hiện nhiều cuộc biểu tình, thị uy với
địch chống sưu cao, thuế nặng, chống bắt phu, bắt lính… nhưng nó chỉ dừng
lại ở một mức độ và có phạm vi ảnh hưởng nhất định. Do vậy, cuộc biểu tình
4


chiếm huyện đường Đức Phổ ngày 8-10-1930 được coi là cuộc biểu tình nổi
bật nhất của nhân dân Đức Phổ và Quảng Ngãi kể từ khi Đảng Cộng sản Việt
Nam ra đời, là một nét đậm trong lịch sử phong trào yêu nước ở Quảng Ngãi
những năm đầu thế kỷ XX.
Ba là, sự kết hợp chặt chẽ giữa lực lượng chính trị của quần chúng với
lực lượng tự vệ trong cuộc biểu tình
Nói đến cuộc biểu tình ngày 8-10-1930, chúng ta thấy được tính nhân
dân sâu rộng của phong trào này. Dù trong điều kiện còn muôn vàn khó khăn,
sự cách trở về đường sá giao thông, địch kiểm tra gắt gao, nhưng với lòng yêu
nước và ý chí căm thù giặc, khi chủ trương biểu tình được triển khai trong
huyện, nhân dân đã nhanh chóng nắm bắt chủ trương và tìm cách phổ biến cho
nhau. Hình ảnh nhân dân nô nức kéo nhau tham gia đoàn biểu tình kéo vào
chiếm huyện đường chúng ta thấy rõ được tinh thần đoàn kết của nhân dân
Đức Phổ nói riêng và Quảng Ngãi nói chung.
Không những vậy, trong cuộc biểu tỉnh này đã xuất hiện sự kết hợp
giữa phong trào đấu tranh chính trị của quần chúng với các đội tự vệ địa
phương. Đoàn biểu tình đi đến đâu, các đội tự vệ làm nhiệm vụ giữ gìn trật tự,
bảo vệ trị an, ngăn chặn những hành động phá hoại của địch, góp phần làm
nên thắng lợi của cuộc biểu tình. Từ cuộc biểu tình này cộng với những kinh
nghiệm của các cuộc biểu tình khác trên đất nước ta lúc bấy giờ đã góp phần
quan trọng cho Đảng ta hoạch định đường lối đấu tranh cách mạng sau này, đó
là sự kết hợp chặt chẽ giữa đấu tranh chính trị và đấu tranh quân sự.
Bốn là, cuộc biểu tình của nhân dân Đức Phổ không chỉ thể hiện tinh

đinh) và giảm thuế điền thổ.

3

Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng toàn tập, tập 2 (1930), Nxb CTQG, Hà Nội.1998, tr.64.
Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Đức Phổ: Lịch sử Đảng bộ huyện Đức Phổ (1930-1975), Nxb CTQG, Hà
Nội.1995, tr.24.
4

6


- Vạch trần sự tàn ác, lừa bịp của bọn đế quốc và bè lũ phong kiến tay
sai, buộc chúng phải xóa nợ lãi, giảm tô tức, nâng tiền công cày, công cấy,
công gặt…
Những khẩu hiệu chính của cuộc đấu tranh được Hội nghị nêu ra là:
- Đả đảo đế quốc Pháp và Nam triều phong kiến!
- Việt Nam độc lập, chính quyền về tay công nông binh!
- Giao nhà máy cho thợ thuyền, ruộng đất về tay dân cày!
- Thực hiện nam nữ bình quyền!
- Miễn thuế đinh, thuế đò, thuế chợ… giảm thuế điền thổ!
- Hoàn nợ, hoãn xâu!
- Ủng hộ Nghệ An, chống khủng bố Nghệ - Tĩnh!
- Ủng hộ Liên bang Xô viết!”5
Với mục tiêu đấu tranh đã được xác định, cuộc biểu tình của nhân dân
Đức Phổ không chỉ mang tính chất của một cuộc khởi nghĩa của địa phương
mà còn là một trong những phong trào đấu tranh nổi dậy đã bùng nổ ngay sau
khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời, có Cương lĩnh cách mạng soi rọi, góp
phần thổi bùng ngọn lửa của cao trào cách mạng 1930-1931, đặc biệt là tiếng
nói đồng lòng, ủng hộ với phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh.

vậy nó được coi là một trong những phong trào cách mạng tiêu biểu ở Quảng
Ngãi8 nói riêng và Trung Kỳ nói chung trong năm 1930. Đây là cuộc nổi dậy
đồng loạt của nhân dân Đức Phổ có sự kết hợp của các huyện xung quanh.
Trong lịch sử phong trào yêu nước của nhân dân Đức Phổ những năm
đầu thế kỷ XX, chưa có cuộc đấu tranh nào lại thu hút sự tham gia của đông
đảo quần chúng nhân dân như trong cuộc biểu tình ngày 8-10-1930. Số lượng
có lúc lên tới 5.000 người. Ngày từ khi tiến hành những công tác chuẩn bị cho
cuộc biểu tình, từ khắp những xã, làng, thôn, xóm trong huyện, nhân dân đã
nô nức ủng hộ phong trào. Tất cả những dụng cụ có thể sử dụng được, kể cả
66

Đinh Xuân Lâm (chủ biên): Đại cương Lịch sử Việt Nam tập 2, Nxb Giáo Dục, H.1998, tr.310.
Mục đích chính của cuộc biểu tình ngày 8-10-1930 là lật đổ ách thống trị của thực dân, phong kiến ở huyện
Đức Phổ, trong đó vào huyện đường là nhiệm vụ chủ yếu.
8
Cũng trong năm này, ngoài Đức Phổ, các cuộc biểu tình ở Mộ Đức, Sơn Tịnh (Quảng Ngãi) cũng gây được tiếng
vang lớn.
7

8


những vật dụng quý giá trong gia đình cũng được nhân dân mang theo trang bị
cho cuộc biểu tình.
Tối ngày 7-10, khi Tỉnh ủy tổ chức cuộc mít tinh tại gò Cây Thị (Phổ
Ninh) thì nhân dân khắp nơi trong huyện theo các ngả đường đã ùn ùn kéo về
tham gia. Sự có mặt của đông đảo quần chúng làm cho khí thế của cuộc mít
tinh diễn ra vô cùng sôi nổi. Sang rạng sáng ngày 8-10, khi đoàn biểu tình
chiếm huyện đường, nhân dân lại nô nức tham gia đoàn biểu tình, tạo thành
một làn sóng cách mạng rất mạnh, khiếp địch phải bỏ chạy khỏi huyện đường

Tính chung hai tháng 9 và 10-1930, cả nước có 362 cuộc đấu tranh:
Bắc Kỳ 29 cuộc, Trung Kỳ 316 cuộc, Nam Kỳ 17 cuộc. Trong đó hơn 20 cuộc
của công nhân, hơn 300 cuộc của nông dân, hơn 10 cuộc của các tầng lớp
khác.
Không chỉ trong nước, cao trào cách mạng 1930-1931 cũng được đánh
giá cao trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế. Quốc tế Cộng sản
khẳng định: “Phong trào cách mạng bồng bột trong cả xứ Đông Dương đã góp
phần tăng thêm ảnh hưởng cộng sản trong cái xứ thuộc địa, nhất là các nước
phương Đông”9.
Mở ra một trang sử mới cho phong trào đấu tranh của nhân dân Đức
phổ nói riêng và Quảng Ngãi nói chung
Lịch sử phong trào yêu nước và đấu tranh cách mạng ở Quảng Ngãi cho
đến trước cuộc biểu tình ngày 8-10-1930 ở Đức Phổ đã ghi dấu nhiều cuộc
đấu tranh, nhiều tấm gương tiêu biểu, nhưng do hạn chế của hoàn cảnh lúc bấy
giờ, những cuộc đấy tranh này không đi đến được đích cuối cùng là lật đổ hay
làm tan rã bộ máy cai trị của địch và bè lũ tay sai bán nước. Do vậy, với việc
chiếm được huyện đường Đức Phổ và làm chủ trong một thời gian, cuộc biểu

9

Văn kiện Đảng 1930-1945, tập 1, H.1997, tr.289.

10


tình ngày 8-10-1930 đã mở ra một trang sử mới cho phong trào đấu tranh của
nhân dân Đức Phổ nói riêng và Quảng Ngãi nói chung.
Từ sau phong trào này, nhân dân Đức Phổ và Quảng Ngãi đã liên tục
đứng lên đấu tranh chông các thế lực xâm lược. Cùng với cả nước, khi thời cơ
khởi nghĩa chín muồi, nhân dân Đức Phổ và Quảng Ngãi đã nhanh chóng

có ánh sáng của Đảng soi đường. Nhưng giá trị, ý nghĩa của cuộc biểu tình
này cần tiếp tục được nghiên cứu, làm rõ nhằm khơi dậy trong lòng yêu nước,
giáo dục truyền thống cách mạng cho nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ Quảng
Ngãi nói riêng và cả nước nói chung.

12