VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẶNG ÁNH TUYẾT

TƢ TRƢỞNG TRIẾT HỌC ĐỜI TRẦN VÀ
GIÁ TRỊ CỦA NÓ ĐỐI VỚI XÃ HỘI ĐƢƠNG THỜI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI, 2016


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẶNG ÁNH TUYẾT

TƢ TRƢỞNG TRIẾT HỌC ĐỜI TRẦN VÀ
GIÁ TRỊ CỦA NÓ ĐỐI VỚI XÃ HỘI ĐƢƠNG THỜI
Chuyên ngành: Lịch sử triết học
Mã số: 62 22 80 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS NGUYỄN HÙNG HẬU

HÀ NỘI, 2016


2.1. Điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội cho sự ra đời tư tưởng Thiền học đời Trần ......33
2.2. Tiền đề tư tưởng cho sự ra đời tư tưởng Thiền học đời Trần ...................................45
2.3. Cơ sở từ nhân tố chủ quan - các nhà Thiền học đời Trần .........................................55
Tiểu kết chƣơng 2 .............................................................................................................60
Chƣơng 3: TƢ TƢỞNG THIỀN HỌC ĐỜI TRẦN ........................................................63
3.1. Phạm trù tâm trong tư tưởng Thiền học đời Trần .....................................................67
3.2. Tư tưởng giải thoát tâm...............................................................................................96
3.3. Tư tưởng về con đường giải thoát tâm.....................................................................105
Tiểu kết chƣơng 3 ...........................................................................................................118
Chƣơng 4: GIÁ TRỊ CỦA TƢ TƢỞNG THIỀN HỌC ĐỜI TRẦN ĐỐI VỚI XÃ HỘI
ĐƢƠNG THỜI .................................................................................................................122

4.1. Giá trị tư tưởng về Tâm trong quản lý xã hội ..........................................................123
4.2. Giá trị của tư tưởng giải thoát tâm trong xây dựng nền đạo đức xã hội ...............131
4.3. Giá trị tư tưởng về con đường giải thoát tâm trong công cuộc đấu tranh chống giặc
ngoại xâm ..........................................................................................................................139
Tiểu kết chƣơng 4 ...........................................................................................................143
KẾT LUẬN .......................................................................................................................145
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................148


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Phật giáo Việt Nam là một tôn giáo có bề dày lịch sử, đồng hành cùng dân
tộc hơn 20 thế kỷ. Sự hòa quyện giữa Phật giáo và dân tộc, từ khi du nhập cho đến
nay sâu sắc và bền vững đến mức mà nhiều nhà nghiên cứu về Phật giáo ví như
nước hòa với sữa. Nói như vậy để khẳng định rằng, kể từ khi Phật giáo du nhập vào
Việt Nam đã có sự đóng góp to lớn trên các lĩnh vực chính trị, tư tưởng, văn hóa,

ra đời của hệ thống các thiền viện Trúc Lâm trên phạm vi cả nước. Phong trào
nghiên cứu học thuật diễn ra không chỉ trong nội bộ Phật giáo mà còn thu hút nhiều
nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Số lượng Phật tử ngày
càng tăng lên, số lượng các tín đồ tin theo và thực hành thiền hiện nay đang trở
thành một hiện tượng phổ biến…
Thiền học đời Trần đã trở thành một hiện tượng đặc sắc trong lịch sử tư
tưởng Việt Nam, có nhiều đóng góp vào quá trình đoàn kết toàn dân, quản lý xã
hội, chống giặc ngoại xâm, xây dựng đời sống tinh thần lành mạnh trong xã hội
đời Trần. Vì vậy, Phật giáo đời Trần nói chung, Thiền học đời Trần nói riêng đã
trở thành một trong những nội dung được rất nhiều nhà khoa học, Phật học quan
tâm nghiên cứu. Các tác giả đã đưa ra những kết luận có giá trị và cũng đồng
thời đặt ra các vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu ở các nội dung:
Thứ nhất, về tư tưởng triết học, tư tưởng thiền học của Phật giáo đời Trần.
Nội dung này được các nhà khoa học nghiên cứu ở các mặt thế giới quan, nhân sinh
quan, bản thể luận, nhận thức luận, giải thoát luận… Nghiên cứu các vấn đề này,
phần lớn các tác giả đã chỉ ra các đặc điểm của Phật giáo hay Thiền học đời Trần là:
thế giới quan duy vật, vô thần, biện chứng, hướng nội, biện tâm, phá chấp, nhập thế,
bình đẳng, yêu nước, nhân bản… Đây là những khẳng định về giá trị tư tưởng, giá
trị triết học, giá trị tinh thần của Phật giáo đời Trần được thừa nhận rộng rãi trong
giới nghiên cứu.
Tuy nhiên, cùng nghiên cứu vấn đề này, một số tác giả lại có những nhận
định khác với quan điểm trên, có quan điểm cho rằng Phật giáo, Thiền học đời Trần
là duy tâm thần bí, bi quan, yếm thế, không có bất cứ mối liên hệ nào với tư tưởng
yêu nước, triết lý nhập thế là để xuất thế. Những nhận định trái chiều trên đây đặt ra
vấn đề cần có những nghiên cứu để tiếp tục lý giải về tư tưởng Thiền học đời Trần.


3

Thứ hai, về vấn đề ảnh hưởng của Phật giáo đời Trần và tư tưởng Thiền học


4

Với mong mỏi được tham gia vào lĩnh vực nghiên cứu này và có thể tham
gia được một vài ý kiến nhỏ trong lý giải hiện tượng Phật giáo đời Trần, Thiền học
đời Trần trong lịch sử tư tưởng Việt Nam, tác giả luận án lựa chọn đề tài: “Tư
tưởng Thiền học đời Trần và giá trị của nó đối với xã hội đương thời” làm nội
dung luận án tiến sĩ Triết học của mình.
2. Mục đích, nhiệm vụ của luận án
- Mục đích: Trên cơ sở lý luận của Thiền học nói chung, nghiên cứu

làm rõ những cơ sở cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của tư tưởng thiền học
đời Trần; nội dung tư tưởng Thiền học đời Trần; giá trị của tư tưởng thiền học
đời Trần đối với xã hội đương thời.
- Nhiệm vụ: trên cơ sở mục đích được xác định nêu trên, nhiệm vụ của
luận án là:

+ Phân tích những sự tác động của các điều kiện kinh tế, chính trị, xã
hội, cơ sở tư tưởng và cơ sở từ các nhân tố chủ quan cho sự ra đời, tồn tại và
phát triển của tư tưởng thiền học đời Trần.
+ Làm rõ nội dung những tư tưởng cơ bản của Thiền học đời Trần.
+ Làm rõ giá trị của tư tưởng Thiền học đời Trần đối với xã hội đương thời.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án
- Đối tƣợng nghiên cứu: Tư tưởng Thiền học đời Trần là một nội dung rất
rộng, tuy nhiên do thiền học đời Trần thuộc phái Thiền tông và Thiền tông còn được
gọi là Phật Tâm tông, tông phái lấy nghiên cứu bản nguyên tâm tính của chúng sinh
làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu. Vì vậy, để tìm hiểu về thiền học đời Trần, trong
luận án này tác giả tập trung nghiên cứu các nội dung: Tư tưởng về Tâm; Tư tưởng
giải thoát tâm; Tư tưởng về con đường giải thoát Tâm.
- Phạm vi nghiên cứu: Luận án nghiên cứu tư tưởng thiền học của các nhà

lịch sử.
+ Phương pháp thống kê: đảm bảo việc tổng quan tài liệu nghiên cứu được
thu thập đầy đủ, đúng nội dung cần thiết, sắp xếp khoa học theo trình tự không gian,
thời gian, lôgic… làm cơ sở dữ liệu đáng tin cậy cho việc triển khai đề tài luận án.
+ Phương pháp thu thập thông tin: từ hệ thống tài liệu, nghiên cứu lựa chọn
thông tin, sắp xếp các vấn đề đã được nghiên cứu theo logic, đảm bảo thông tin
đúng với nội dung liên quan đến vấn đề luận án nghiên cứu.


6

+ Phương pháp chuyên gia: tham khảo ý kiến của các chuyên gia trong lĩnh
vực nghiên cứu; sắp xếp, chỉ ra được chuỗi các vấn đề đã được nghiên cứu; phân
tích, đánh giá được những thành tựu đạt được trong kết quả nghiên cứu của các tác
giả; tìm ra được hướng nghiên cứu của tác giả luận án.
+ Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể: bắt đầu từ việc xây dựng hệ
thống khái niệm, phạm trù, thuật ngữ cơ bản của thiền học; hệ thống lý luận chung
của thiền học về các nội dung cơ bản của Thiền học; nghiên cứu, phân tích quan
điểm của các nhà Thiền học đời Trần.
+ Phương pháp phân tích và tổng hợp: các quan điểm của các thiền sư đời
Trần được trình bày theo nội dung của từng luận điểm qua từng tác giả và được
tổng hợp lại để đưa ra các kết luận nghiên cứu.
+ Phương pháp liên nghành: Sử dụng các kết quả nghiên cứu của các nghành
Văn, Sử làm tư liệu cho việc triển khai nội dung nghiên cứu của luận án.
5. Đóng góp mới của luận án
- Luận án hệ thống hóa tư tưởng Thiền học đời Trần theo trục logic: tư tưởng
về tâm, giải thoát tâm và con đường giải thoát tâm.
- Luận án hệ thống hóa tư tưởng của các nhà Thiền học đời Trần qua năm tác
giả Trần Thái Tông, Tuệ Trung Thượng sĩ, Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền
Quang. Có sự phân tích những đặc điểm chung, những đặc điểm khác biệt trong tư



8

Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
Phật giáo đời Trần là một nội dung được nhiều nhà khoa học quan tâm
nghiên cứu sâu, rộng với nhiều cách tiếp cận như: lịch sử, tư tưởng triết học, tư
tưởng thiền học… Các tác giả đã phân tích, luận giải những tư tưởng cơ bản nhất
của Phật giáo đời Trần, chỉ ra mối liên hệ giữa tư tưởng của các nhà thiền học
với bản thân đời sống của các tác giả, ảnh hưởng của những tư tưởng này tới các
hoạt động xã hội, đóng góp của Phật giáo đời Trần với công cuộc dựng nước và
giữ nước…
Nghiên cứu về tư tưởng của Thiền học đời Trần đã được các nhà khoa học tập
trung nghiên cứu ở các góc độ: lịch sử hình thành và phát triển các tư tưởng Thiền học;
nghiên cứu các tác phẩm, tư tưởng Thiền học, tư tưởng triết học của từng tác giả đồng
thời chỉ ra sự gắn kết giữa tư tưởng và hành động của các nhà Thiền học đời Trần;
nghiên cứu về ảnh hưởng của tư tưởng Thiền học đời Trần đối với các lĩnh vực của đời
sống xã hội đương thời và giá trị của nó đối với xã hội hiện nay.
1.1. Những nghiên cứu về cơ sở hình thành tƣ tƣởng Thiền học đời Trần
Phật giáo Việt Nam, tiếp cận dưới góc độ lịch sử đã được các nhà khoa học
nghiên cứu khá đầy đủ, chi tiết, có căn cứ khoa học và căn cứ thực tiễn từ các cứ
liệu lịch sử. Ở góc độ tiếp cận này các tác giả đã đi sâu phân tích quá trình du nhập,
tồn tại và phát triển của Phật giáo ở Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử; chỉ ra các
hình thức tồn tại của các tông phái Phật giáo; các nhân vật tiêu biểu của Phật giáo
Việt Nam. Đây là những cứ liệu rất cần thiết cho việc triển khai nội dung đề tài luận
án. Các tác phẩm tiêu biểu của khuynh hướng này gồm có:
Năm 1992, cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận, gồm 3 tập của Nguyễn Lang
được tái bản lần thứ ba do nhà xuất bản Văn học Hà Nội ấn hành. Trong tác phẩm

đời Trần, tác giả tập trung nghiên cứu Trần Thái Tông về cuộc đời, sự nghiệp. Phân
tích vai trò của một ông vua gắn với vai trò của một nhà thiền sư để chỉ ra ảnh
hưởng của tư tưởng Phật giáo trong quản lý xã hội của Trần Thái Tông.
Cuốn Lịch sử đạo Phật Việt Nam của tác giả Nguyễn Duy Hinh, do nhà xuất
bản Tôn giáo ấn hành năm 2009. Trong cuốn sách này, tác giả đã trình bày những
nghiên cứu về lịch sử Đạo Phật Việt Nam từ thời kỳ truyền nhập vào thế kỷ thứ II


10

đến thời kỳ chấn hưng và canh tân Phật giáo vào thế kỷ XX. Tác giả đã đưa ra
những lập luận sắc bén, lý giải về quá trình du nhập Phật giáo vào Việt Nam. Tác
giả khẳng định, Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ hai nguồn được chia thành hai
giai đoạn: giai đoạn thứ nhất, Phật giáo được truyền trực tiếp từ các nhà sư Ấn Độ
“đặt nền cơ tầng Phật giáo Ấn- Việt” [53; tr 52]; giai đoạn thứ hai, bắt đầu từ thế kỷ
thứ VI do ảnh hưởng của Phật giáo Trung Quốc được truyền vào Việt Nam hình
thành “thượng tầng Việt – Trung trong Phật giáo nước nhà” [53; tr 52]. Về Phật
giáo đời Trần, tác giả đã trình bày chi tiết lịch sử về quá trình hoạt động của Phật
giáo đời Trần trong từng năm, gắn với các sự kiện cụ thể của xã hội trong giai đoạn
từ năm 1226 đến năm 1414. Tác giả cũng đã trình bày sơ đồ về quá trình truyền
thừa từ Thiền tông Huệ Năng đến Thiền Trúc Lâm, trình bày rõ về tiểu sử, tác phẩm
và tư tưởng của từng thiền sư dòng Trúc Lâm đời Trần.
Kết hợp với các công trình nghiên cứu về lịch sử Việt Nam của các tác giả
Đào Duy Anh, Trương Hữu Quýnh, Trần Trọng Kim, Phan Huy Lê, các cuốn sách
về lịch sử Phật giáo Việt Nam trên đây là cơ sở đáng tin cậy để các nhà nghiên cứu
sử dụng làm tư liệu trong nghiên cứu về Phật giáo nói chung và Phật giáo đời Trần
nói riêng.
Kết quả nghiên cứu về cơ sở hình thành tư tưởng Thiền học đời Trần, các tác
giả đã có những luận giải và nhận định sau:
Cuốn Mấy vấn đề về Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam do Nguyễn Tài

nhà Trần phải có một hệ tư tưởng thống nhất để xây dựng khối đại đoàn kết
dân tộc. Nhiệm vụ lịch sử đó là một trong những tiền đề để thời Trần xây
dựng được một nền Phật giáo thống nhất với những đặc trưng riêng của nó.
Tư tưởng triết học Phật giáo thời Trần không chỉ là sự phản ánh điều
kiện kinh tế- xã hội thời kỳ này, mà còn là kết quả sự kế thừa những tư tưởng
trước đó như: chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, tam giáo (Nho- Phật- Lão) và
ba thiền phái tồn tại đến cuối thời Lý (Vinitaruci, Vô Ngôn Thông, Thảo
Đường).
Hoàn cảnh xuất thân, hoàn cảnh sống và tư chất của những đại diện
tiêu biểu cho triết học Phật giáo thời Trần cũng là điều kiện quan trọng quyết
định nội dung, khuynh hướng và những đặc điểm cơ bản của tư tưởng triết
học Phật giáo thời kỳ này [32; tr 59-60].


12

Với các nhận định trên đây, tác giả Đỗ Hương Giang đã cho rằng chống giặc
ngoại xâm, chủ nghĩa yêu nước, tam giáo và ba phái thiền thời Lý cùng tư chất của
các đại biểu tiêu biểu của Phật giáo đời Trần là cơ sở cho sự ra đời của tư tưởng
triết học Phật giáo đời Trần.
Tác giả Đỗ Ngây trong luận án tiến sĩ Tôn giáo học (2012), Triết lý nhập thế
của Phật giáo Việt Nam thời Lý-Trần đã khẳng định Phật giáo thời Lý-Trần đã đóng
góp rất nhiều công sức trong phát triển dân tộc: “Điều này được minh chứng qua
các vị Quốc sư, những vị Thiền sư không chỉ trong lịch sử Phật giáo mà trong quốc
sử cũng khẳng định. Họ đã cố vấn cho các vua quan trong vấn đề sách lược, đường
lối xây dựng đất nước thông qua các khuynh hướng triết lý nhập thế Phật giáo.
Chính vì, triết lý nhập thế Phật giáo tác động đến mọi tầng lớp xã hội của triều LýTrần đánh dấu một kỷ nguyên mới trong lòng dân tộc Việt Nam thời bấy giờ. Điều
đó thể hiện không những đời sống tinh thần mà qua tốc độ phát triển nông nghiệp,
thương nghiệp và hàng loạt ngành nghề khác, đời sống nhân dân ngày càng ổn
định” [73; tr. 71].

Trong bài này, tôi đề cao pháp môn tu Thiền hướng nội, biện tâm của
Trần Thái Tông, như là dòng chủ lưu của Phật giáo đời Trần, bởi vì hoàn
cảnh xã hội chính trị đời Trần đòi hỏi phải có một hình thức Phật giáo chủ
lưu như thế, mới hy vọng trong một thời gian dài, liên tiếp đánh bại ba đợt
xâm lăng của quân đội Nguyên Mông thiện chiến và hung hãn, tạo một võ
công thần kỳ, có một không hai trong lịch sử quân sự thế giới, thời bấy giờ,
Phật giáo Thiền, hướng nội và biện tâm đã tạo ra và vũ trang tư tưởng hệ cho
một lớp người lãnh đạo, tự cường, bất khuất, sáng suốt và không cố chấp,
biết dựa vào sức toàn dân để đánh giặc, biết nuôi sức dân để đánh lâu dài và
đánh thắng [136; 39-40].
Cuốn sách có những nhận định và lập luận sâu sắc về tư tưởng thiền của từng
nhà thiền học qua sự phân tích các tác phẩm thiền của họ. Tuy vậy, do là tập hợp
các bài viết nên tính khái quát chưa cao.
Cuốn Mấy vấn đề về Phật giáo và lịch sử tư tưởng Việt Nam do Nguyễn
Tài Thư chủ biên năm 1986, cuốn sách tập hợp các bài viết trong cuộc hội thảo


14

do Viện Triết học tổ chức để thảo luận về chủ đề Mối quan hệ giữa Phật giáo
với lịch sử tư tưởng Việt Nam. Hội thảo đã thu hút được nhiều các chuyên gia
nghiên cứu về Phật giáo tham gia như Trần Văn Giàu, Nguyễn Duy Hinh,
Nguyễn Tài Thư, Tống Hồ Cầm, Hà Thúc Minh… Tác giả Nguyễn Duy Hinh
trong bài Mấy suy nghĩ về nội dung tư tưởng của Tông Trúc Lâm đã tìm hiểu tư
tưởng của thiền Trúc Lâm ở hai nội dung cơ bản là lý luận về bản thể và lý luận
về giải thoát:
Trong đó lý luận về bản thể được tác giả phân tích: “Bản thể của tông Trúc
Lâm là một sự nhào nặn của Huyền học với Nam tông của Thiền tông mà lại có ưu
điểm không tiêu cực. Sự không tiêu cực đó thể hiện trong quan niệm về cái chết.
Tuệ Trung, Trần Nhân Tôn cũng như Trần Anh Tôn đều không có thái độ sợ chết cố

Phật pháp, trình bày quan điểm về Phật, về Tâm liên quan đến các vấn đề Không,
Bất nhị, Bát bất. Bài Phóng cuồng ngâm (ca) tiêu biểu cho vấn đề đạo (marga) lý
giải con đường tu hành để ngộ của bản thân” [49; tr 587]. Tác giả cho rằng, về cơ
bản Tuệ Trung theo khuynh hướng Duy thức, lấy nội dung Tâm làm căn bản trong
nội dung tư tưởng Thiền học.
Về Trần Khâm, tác giả cho rằng tư tưởng thiền học tập trung chủ yếu trong
các tác phẩm Cư trần lạc đạo phú, Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca và 09 câu sư đệ
vấn đáp. Nội dung tư tưởng chủ yếu bàn đến Tâm, tức Tâm tức Phật, con đường tu
Tâm, Phật tại Tâm:
“Trần Khâm nói về Tâm, duy nhất chỉ có Tâm không có pháp nào khác. Từ
Tâm mà giải thích Tính, Vọng, Niệm, Nhân, Ngã, Thực tướng. Chỉ cần tu tâm là đủ
không truy cầu Cực lạc, quả báo. Tu Tâm diệt được Tam nghiệp.
Như vậy đây là tư tưởng Tâm tông tức Thiền tông” [49; tr 625].
Tác giả kết luận chung về tư tưởng Thiền học đời Trần là: “Tư tưởng thiền
tông kết hợp với tư tưởng Bát Nhã ngay từ Trung Quốc chiếm chủ đạo trong tông
Trúc Lâm” [49; tr 645].
Qua những nhận định trên đây tác giả Nguyễn Duy Hinh đã khẳng định tư
tưởng thiền học đời Trần là tư tưởng của Thiền tông được truyền từ Trung Quốc
sang nhưng các nhà thiền học đời Trần đã không kế thừa nguyên xi mà có sự Việt
hóa. Phản ánh tư duy độc lập trong sự kế thừa và phát triển thiền học phù hợp với
điều kiện xã hội, tư duy của người Việt trong xã hội đương thời.


16

Tác giả Nguyễn Hùng Hậu trong các tác phẩm: Góp phần tìm hiểu tư tưởng
triết học Phật giáo của Trần Thái Tông, Lược khảo tư tưởng thiền Trúc Lâm Việt
Nam, Tinh thần nhập thế của Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần đã nghiên cứu tư
tưởng Thiền học đời Trần một cách có hệ thống gồm các vấn đề: Bản thể luận, nhận
thức luận, giải thoát luận. Tác giả khẳng định về cơ bản, tư tưởng Thiền học đời

Tác giả Nguyễn Đức Diện trong cuốn Tư tưởng triết học thiền của Tuệ
Trung Thượng sĩ đã nghiên cứu toàn diện các vấn đề về hoàn cảnh kinh tế, chính trị,
xã hội, hoàn cảnh tư tưởng, văn hóa thời Trần và cuộc đời, sự nghiệp, tác phẩm của
Tuệ Trung Thượng sĩ. Tiếp cận từ góc độ triết học, tư tưởng thiền của Tuệ Trung
Thượng sĩ được nghiên cứu ở các nội dung quan niệm về bản thể, quan niệm về thế
giới hiện tượng, mối quan hệ giữa bản thể và thế giới hiện tượng, nhận thức luận
trong triết học thiền…Tác giả đưa ra kết luận xác đáng khi nhận định về tư tưởng
thiền của Tuệ Trung: “ Tuệ Trung là người đầu tiên trong lịch sử tư tưởng dân tộc
đã đưa ra và sử dụng khái niệm bản thể” [ 26, tr 183], “Chính triết lý đạo và đời
không tách rời nhau, Tuệ Trung đã góp phần vào việc khắc phục sự xa lánh của con
người (giới tăng ni phật tử) với hiện thực đất nước. Triết lý ấy còn góp phần làm rõ
nét hơn bản sắc và tâm hồn dân tộc” [26; tr 84].
Trong cuốn Tư tưởng Việt Nam thời Lý - Trần của Trương Văn Chung và
Doãn Chính, tác giả Diệu Minh trong bài viết Bước đầu tìm hiểu triết học Tuệ
Trung Thượng sĩ đã nhận định: “điểm xuất phát, cội nguồn và cũng là đầu mối
quy về cho tất cả các quan điểm khác ở Tuệ Trung đó là cái tâm. Cái tâm được
ông đề cập đến chính là cái tâm siêu việt, là bản thể bao trùm của vũ tụ và vạn
pháp. Nó là cái thường hằng, muôn đời chẳng khác, cao diệu, ẩn tàng mà không
pháp nào không chứa đựng” [22; 122]. Diệu Minh đã nghiên cứu Thiền học đời
Trần xuất phát từ phạm trù tâm và đây là cơ sở để tác giả đưa ra các nhận định
về giá trị của Thiền học đời Trần. Tác giả viết: “Nét nổi bật nhất của thiền ở
Tuệ Trung là thiền hành động nhập thế tích cực. Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn
giữa chủ nghĩa yêu nước Việt Nam với triết lý hành động nhập thế của Thiền
tông” [22; 138].
Cuốn Tam tổ Trúc Lâm giảng giải do Hòa thượng Thích Thanh Từ viết, nhà
xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh ấn hành năm1997. Tác giả nghiên cứu tư tưởng
thiền của tam tổ Trúc Lâm đựa trên các tác phẩm chính Tam tổ thực lục, Tam tổ


18


19

Hai là, Phật giáo góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận chính trị, thể hiện
qua việc trị nước mà tiêu biểu là lý thuyết trị nước của thiền sư Pháp Thuận
trong bài Vận nước… Trần Nhân Tông đưa ra quan điểm lý luận chính trị
trong bài “Cư trần lạc đạo”, nghĩa là muốn nhân dân đoàn kết đánh giặc, xây
dựng xã hội ổn định thì cơm ăn, áo mặc đầy đủ, đời sống tinh thần nhân dân
hòa khí.
Ba là, Phật giáo góp phần khẳng định ý thức tự chủ của dân tộc. Đây
là yếu tố quyết định trong việc xây dựng nền độc lập dân tộc. Quan niệm từ
“đức Phật cho ta” đến “đức Phật tự ta” đã nâng cao nhận thức về sự tự chủ
của mỗi cá nhân, qua đó, cũng khẳng định dân tộc tính [73; tr. 156- 157].
Tóm lại, về tư tưởng thiền học đời Trần các tác giả đã có những nghiên cứu
và nhận định sau:
Phần lớn các tác giả đều thống nhất rằng tư tưởng Thiền học đời Trần là
tư tưởng thuộc tông phái Thiền tông có nguồn gốc từ thiền tông Trung Hoa
nhưng có những điểm khác biệt, độc lập, có sự sáng tạo phù hợp với điều kiện
của xã hội Việt Nam.
Tư tưởng cơ bản của Thiền học đời Trần là tư tưởng về Tâm với các luận
điểm có tính chất tiền đề: tức tâm tức Phật, Phật tại Tâm, Tâm không, Nhất thiết
duy tâm tạo, Vạn pháp duy thức. Tư tưởng thiền học là sự kết hợp giữa tư tưởng Bát
nhã và Thiền tông theo khuynh hướng Duy thức và Trung quán.
Tư tưởng thiền của Phật giáo đời Trần được tiếp cận từ nhiều góc độ: triết
học, sử học, thiền học với nhiều lát cắt khác nhau. Trong đó tiếp cận từ góc độ triết
học nghiên cứu tư tưởng thiền của Phật giáo đời Trần theo các vấn đề thế giới quan,
nhân sinh quan, bản thể luận, nhận thức luận, đạo đức học, giải thoát luận… Tiếp
cận từ góc độ sử học, tư tưởng Thiền học đời Trần được nghiên cứu ở các nội dung
tác giả, tác phẩm, quá trình truyền thừa, xác định tính chất thiền, tông phái thiền
trong tư tưởng của từng tác giả. Tiếp cận từ góc độ thiền học nghiên cứu các vấn đề

chính sự và có những cống hiến đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ nền độc lập
dân tộc của Tổ quốc [115; tr.53].
Tác giả Nguyễn Hữu Vui trong bài Mấy ý kiến góp phần tìm hiểu về vai trò
của đạo Phật Việt Nam đã đánh giá về mối quan hệ giữa Phật giáo với tư tưởng yêu


21

nước như sau: “Đặc biệt bằng những hoạt động nhằm góp phần củng cố sự đoàn kết
dân tộc trong cuộc đấu tranh chống xâm lược, nghĩa là bằng mối quan hệ với những
cuộc vận động độc lập của đất nước, mà các nhà chùa của đạo Phật Việt Nam đã trở
thành một trong những cơ sở quan trọng của tư tưởng dân tộc, đặc biệt là của tư
tưởng yêu nước - tư tưởng truyền thống của nhân dân ta” [115; tr.72].
Cũng về vấn đề này, tác giả Tống Hồ Cầm trong bài viết Phật giáo Việt Nam
với tư tưởng yêu nước đã đưa ra nhận định: “Bởi thế, học thuyết Phật giáo từ
phương xa đến Việt Nam đã đương nhiên trở thành Phật giáo Việt Nam gắn liền với
tư tưởng yêu nước là chủ yếu” [115; tr. 77].
Như vậy qua ý kiến của các tác giả trên đây về vấn đề Phật giáo đời Trần với
tư tưởng yêu nước đã có những khuynh hướng nhận định trái chiều. Đây là một
thực tế mà cho đến hiện nay vẫn còn tồn tại tình trạng này trong giới nghiên cứu.
Trong luận án tiến sĩ Triết học Phật giáo thời Trần tác giả Đỗ Hương Giang
đã cho rằng, nhà Trần đã phát động được chiến tranh nhân dân vì đã thực hiện được
sự đoàn kết toàn dân, tập hợp được sức mạnh của cả nước để cùng kháng chiến
chống giặc ngoại xâm. Tác giả nhấn mạnh vấn đề nhà Trần đã nêu cao tinh thần
“lấy dân làm gốc”, thông qua các chủ trương, chính sách mang đậm tính nhân văn
đã khơi dậy được tinh thần yêu nước trong nhân dân. Mặt khác tác giả cũng chỉ ra
rằng tinh thần đoàn kết ấy không chỉ xuất phát từ dân chúng mà còn được xây dựng
trong cả hoàng tộc, trong bộ máy nhà nước. Tư tưởng yêu nước, thân dân trở thành
nền tảng cho sự ổn định xã hội, xây dựng vương triều và phát huy nội lực để ba lần
đánh bại quân Nguyên Mông. Nhìn chung, tác giả đã khẳng định vai trò của Phật