ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
---------------------

TRẦN THỊ HẰNG

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG KHÁNG HÓA CHẤT DIỆT CÔN
TRÙNG CỦA MUỖI AEDES, MỐI TƢƠNG QUAN GIỮA MỘT SỐ
YẾU TỐ SINH THÁI VỚI CÁC CHỈ SỐ MUỖI VÀ BỌ GẬY
AEDES AEGYPTI (LINNAEUS) Ở HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội – Năm 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

---------------------

TRẦN THỊ HẰNG

NGHIÊN CỨU KHẢ NĂNG KHÁNG HÓA CHẤT DIỆT CÔN
TRÙNG CỦA MUỖI AEDES, MỐI TƢƠNG QUAN GIỮA MỘT SỐ
YẾU TỐ SINH THÁI VỚI CÁC CHỈ SỐ MUỖI VÀ BỌ GẬY
AEDES AEGYPTI (LINNAEUS) Ở HÀ NỘI
Chuyên ngành: Động vật học
Mã số: 60420103

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

quận/huyện đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện điều tra
tại cồng đồng cũng như quá trình thử nghiệm trong phòng thí nghiệm.
Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè và các anh chị em trong lớp cao học
K21 Sinh học đã động viên và giúp đỡ tôi trong những lúc tôi gặp khó khăn.
Xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, tháng 12 năm 2014
Học viên

Trần Thị Hằng

i


Luận văn thạc sỹ

Trần Thị Hằng

MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................. i
MỤC LỤC .................................................................................................................. ii
DANH MỤC BẢNG ................................................................................................. iv
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT................................................................................. vi
MỞ ĐẦU .....................................................................................................................1
CHƢƠNG I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU ......................................................................3
1.1. Bệnh SXHD và các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD trên thế giới ..................3
1.1.1. Tình hình sốt xuất huyết Dengue trên thế giới .............................. 3
1.1.2.Các nghiên cứu về muỗi truyền SXHD trên thế giới ...................... 4
1.1.3. Các nghiên cứu về tình hình sử dụng hóa chất, tính kháng của muỗi
với hóa chất diệt côn trùng trên thế giới ............................................................11
1.1.4.Các nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố tự nhiên và yếu

3.1.2.Khả năng kháng với chất diệt côn trùng của muỗi Ae.
albopictus tại các điểm nghiên cứu tại Hà Nội giai đoạn 2011-2012 .... 45
3.2. Mối tƣơng quan giữa một số yếu tố sinh thái với các chỉ số MĐM và BI
của muỗi Ae. aegypti tại Hà Nội .........................................................................54
3.2.1. Diễn biến nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm theo tháng tại Hà
Nội giai đoạn 2012 – 2013 .................................................................. 54
3.2.2. Kết quả điều tra các chỉ số muỗi và bọ gậy Ae. aegypti tại
các xã (phường) trọng điểm SXHD của Hà Nội giai đoạn 2012 -2013 ... 56
3.2.3. Mối tương quan giữa các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm và lượng
mưa với chỉ số MĐM và BI của muỗi Ae. aegypti ................................. 57
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ...................................................................................66
TÀI LIỆU THAM KHẢO .........................................................................................67

iii


Luận văn thạc sỹ

Trần Thị Hằng

DANH MỤC BẢNG
Bảng 2 1. Các loại hoá chất và nồng độ thử nghiệm ................................................29
Bảng 2 2. Giá trị của hệ số tƣơng quan và ý nghĩa ...................................................34
Bảng 3. 1. Kết quả thử nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae.
aegypti ở Hà Nội năm 2011 ..............................................................................36
Bảng 3. 2. Kết quả thử nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae.
aegypti ở Hà Nội năm 2012 ..............................................................................37
Bảng 3. 3. Kết quả thử nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae.
aegypti ở Hà Nội năm 2013 ..............................................................................38
Bảng 3. 4. Kết quả thử nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của muỗi Ae.

Hình 1. 2. Muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus trƣởng thành ....................................20
Hình 2. 1. Địa điểm nghiên cứu muỗi Aedes tại khu vực Hà Nội .............................27
Hình 3. 1. Tổng hợp kết quả thử nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của
muỗi Ae. aegypti ở Hà Nội giai đoạn 2011-2014 .............................................40
Hình 3. 2. Bản đồ nhạy cảm của muỗi Ae. aegypti với Deltamethrin ở Hà Nội
giai đoạn 2011-2014 .........................................................................................41
Hình 3. 3. Bản đồ nhạy cảm của muỗi Ae. aegypti với Permethrin ở Hà Nội
giai đoạn 2011-2014 .........................................................................................42
Hình 3. 4. Bản đồ nhạy cảm của muỗi Ae. aegypti với Malathion ở Hà Nội giai
đoạn 2011-2014 ................................................................................................43
Hình 3. 5. Tổng hợp kết quả thử nhạy cảm với hóa chất diệt côn trùng của
muỗi Ae. albopictus ở Hà Nội giai đoạn 2011-2012 ........................................48
Hình 3. 6. Bản đồ nhạy cảm của Ae. albopictus với Deltamethrin ở Hà Nội giai
đoạn 2011-2012 ................................................................................................50
Hình 3. 7. Bản đồ nhạy cảm của Ae. albopictus với Permethrin ở Hà Nội giai
đoạn 2011-2012 ................................................................................................51
Hình 3. 8. Bản đồ nhạy cảm của Ae. albopictus với Malathion ở Hà Nội giai
đoạn 2011-2012 ................................................................................................52
Hình 3. 9. Diễn biến nhiệt độ, độ ẩm và lƣợng mƣa tại Hà Nội năm 2012-2013 .....55
Hình 3. 10. Chỉ số MĐM và BI Ae. aegypti tại các xã (phƣờng) trọng điểm về
SXHD của Hà Nội năm 2012 -2013 .................................................................57
Hình 3. 11. Diễn biến nhiệt độ và chỉ số MĐM, BI của muỗi Ae. aegypti tại Hà
Nội năm 2012 (a) – 2013 (b) ............................................................................58
Hình 3.12. Diễn biến lƣợng mƣa và các chỉ số muỗi, bọ gậy Ae. aegypti tại Hà
Nội năm 2012 (a) – 2013 (b) ............................................................................60
Hình 3.13. Diễn biến độ ẩm và chỉ số MĐM, BI của muỗi Ae. aegypti tại Hà
Nội năm 2012 (a) - 2013 (b) .............................................................................63

v



TSCĐ

Tăng sức chịu đựng

WHO

Tổ chức Y tế thế giới

vi


Luận văn thạc sỹ

Trần Thị Hằng

MỞ ĐẦU
Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh nhiễm vi rút cấp tính do muỗi vằn
truyền. Bệnh thƣờng gặp ở các nƣớc nhiệt đới và cận nhiệt đới, nhiều ở khu vực đô
thị và bán đô thị. Muỗi Aedes aegypti là véc tơ chính, Aedes albopictus là véc tơ
phụ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue cho ngƣời [4, 38, 56].
Năm 2012 sốt xuất huyết Dengue đƣợc Tổ chức Y tế thế giới (WHO) coi là
bệnh nhiễm vi rút quan trọng nhất do muỗi truyền trên thế giới. Tỷ lệ mắc SXHD đã
tăng 30 lần trong 50 năm qua với sự gia tăng, mở rộng phạm vi lƣu hành địa lý tới
các quốc gia cũng nhƣ mở rộng từ thành thị đến các vùng nông thôn. Hiện nay,
SXHD là một trong những bệnh truyền nhiễm mới nổi có tốc độ gia tăng nhanh nhất
trên thế giới. Trên 40% dân số thế giới hiện có nguy cơ mắc sốt xuất huyết, 75%
dân số ở khu vực châu Á – Thái Bình Dƣơng phơi nhiễm với SXHD, ƣớc tính mỗi
năm có tới 50-100 triệu ngƣời bị mắc mới ở hơn 100 quốc gia, trong đó khoảng
250.000 trƣờng hợp có biểu hiện thể bệnh nặng và khoảng 20.000 trƣờng hợp tử

Những năm gần đây, tại Việt Nam bệnh SXHD vẫn diễn biến phức tạp. Hà
Nội luôn là trọng điểm SXHD của khu vực miền Bắc, mỗi năm có hàng nghìn đến
hàng chục nghìn trƣờng hợp mắc bệnh, gây ảnh hƣởng lớn tới sức khỏe cộng đồng
và an sinh xã hội của thành phố. Vì vậy để phòng chống bệnh SXHD, ngành y tế Hà
Nội đã tiến hành nhiều biện pháp, trong đó có các chiến dịch vệ sinh môi trƣờng
diệt bọ gậy kết hợp với các chiến dịch phun hóa chất chủ động diệt đàn muỗi trƣởng
thành tại những khu vực có nguy cơ cao và tại các ổ dịch SXHD. Do đó, thông tin
về tính nhạy cảm của 2 loài véc tơ truyền bệnh SXHD là Ae. aegypti và Ae.
albopictus đối với hóa chất diệt côn trùng; thông tin về những tác động của các yếu
tố sinh thái đến sự phát triển của quần thể muỗi truyền bệnh là rất cần thiết. Đó là
căn cứ để xây dựng kế hoạch và đánh giá hiệu quả của các hoạt động phòng chống
véc tơ, đảm bảo đƣa ra chiến lƣợc phòng chống phù hợp với thực tế địa phƣơng [11,
13]. Xuất phát từ thực tiễn đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:
“Nghiên cứu khả năng kháng hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes, mối
tƣơng quan giữa một số yếu tố sinh thái với các chỉ số muỗi và bọ gậy Aedes
aegypti Linnaeus ở Hà Nội” với các mục tiêu:
1. Đánh giá độ nhạy cảm và xây dựng bản đồ nhạy cảm của muỗi Aedes với một
số hóa chất diệt côn trùng đã và đang sử dụng trong công tác phòng chống
véc tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội.
2. Xác định mối tƣơng quan giữa một số yếu tố sinh thái nhƣ nhiệt độ, độ ẩm,
lƣợng mƣa với các chỉ số muỗi và bọ gậy Ae. aegypti Linnaeus, 1762 ở Hà
Nội.

2


Luận văn thạc sỹ

Trần Thị Hằng




Luận văn thạc sỹ

Trần Thị Hằng

10. Đặng Tuấn Đạt, Phan Duy Thanh và Đào Kim Nguyệt (1998), "Một số đặc
điểm sinh học, sinh thái học của muỗi Ae. aegypti và bệnh sốt Dengue, Sốt xuất
huyết Dengue tại Đắc Lắc", Tạp chí y học dự phòng, tập VIII(2), tr. 133.
11. Nguyễn Văn Dũng (2013), "Đánh giá độ nhạy cảm với một số hóa chất diệt côn
trùng của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus ở một số điểm nghiên cứu
thuộc Hà Nội và Quảng Ninh, năm 2012", Tạp chí phòng chống bệnh sốt rét và
các bệnh ký sinh trùng, Viện sốt rét – Viện SR - KST và CT TƯ (1), tr. 53-60.
12. Vũ Trọng Dƣợc, Trần Vũ Phong và Trần Nhƣ Dƣơng (2012), "Phân bố quần
thể hai loài muỗi Aedes aegypti và Aedes albopitus tại một số khu vực sinh thái
khác nhau ở Hà Nội, 2011", Tạp chí y học dự phòng, tập XXIII(6).
13. Trần Thanh Dƣơng, Nguyễn Văn Dũng và Vũ Trọng Dƣợc (2013), "Đánh giá
độ nhạy cảm với một số hóa chất diệt côn trùng của muỗi Aedes aegypti và
Aedes albopictus tại các tỉnh trọng điểm SXH khu vực miền Bắc, 2012", Tạp
chí y học dự phòng, tập XXIII(6), tr. 90-96.
14. Nguyễn Thị Duyên và Hồ Viết Hiếu (2012), Một số đặc điểm các loài véc tơ
truyền bệnh (thuộc họ muỗi culicidea), http://www.impe-qn.org.vn.
15. Nguyễn Minh Hải (2013), "Một số đặc điểm dịch tễ học bệnh SXHD ở Hà Nội
giai đoạn 2006-2011", Tạp chí y học dự phòng, tập XXIII(2), tr. 35-40.
16. Nguyễn Thúy Hoa (2013), Hóa chất diệt côn trùng và kháng hóa chất, Viện Vệ
sinh dịch tễ Trung ƣơng, Hà Nội.
17. Trƣơng Quang Học (2011), Đánh giá các tác động không mong muốn có thể
xảy ra khi phóng thả muỗi Aedes aegypti mang Wolbachia nhằm phòng chống
Sốt xuất huyết tại Việt Nam, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ƣơng, Hà Nội.
18. Nguyễn Thị Liên Hƣơng, Nguyễn Thị Thanh Tâm và Nguyễn Thúy Hoa

trò trong truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue và khủng bố sinh học, Luận án tiến
sỹ Y học, Học viện Quân y, Hà Nội.
26. Phạm Văn Minh, Hà Tấn Dũng và Trần Lê Anh (2013), "Kết quả điều tra muỗi
Aedes aegypti và Aedes albopictus tại Hà Nội 2012", Tạp chí phòng chống bệnh
sốt rét và các bệnh ký sinh trùng, Viện Sốt rét – KST và CT TƯ, (1), tr. 68-75.
27. Vũ Sinh Nam (2012), Tác nhân sinh học Mesocyclops và ứng dụng trong phòng
chống sốt xuất huyết Dengue tại Việt Nam, NXB Y học, Hà Nội.
28. Vũ Sinh Nam (1995), Một số đặc điểm sinh học, sinh thái và biện pháp phòng
chống véc tơ truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue ở một số địa phương miền Bắc
Việt Nam, Luận án phó tiến sĩ Y dƣợc, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ƣơng, Hà
Nội.

69


Luận văn thạc sỹ

Trần Thị Hằng

29. Trần Vũ Phong (2013), Giám sát và phòng chống véc – tơ truyền bệnh, Viện Vệ
sinh dịch tễ Trung ƣơng, Hà Nội.
30. Trần Đắc Phu (2001), Đặc điểm chủ yếu của bệnh sốt Dengue/SXHD lưu hành
tại Hà Nam và nghiên cứu sử dụng Mesocyclops trong việc phòng trừ véc tơ
trên thực địa nhỏ, Luận án tiến sỹ Y học, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ƣơng, Hà
Nội.
31. Nguyễn Xuân Quang, Đỗ Văn Nguyên và Huỳnh Hồng Quang (2014), Cập
nhật về thông tin nhậy kháng hóa chất diệt côn trùng trên thế giới,
http://www.impe-qn.org.vn.
32. Nguyễn Xuân Quang, Đỗ Văn Nguyên và Huỳnh Hồng Quang (2014), Lịch sử
phát triển và ứng dụng của các hóa chất nhóm Pyrethroid, http://www.impeqn.org.vn.

lƣu của hóa chất trên màn và tƣờng, Hà Nội.
42. Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ƣơng (2012), Tài liệu tập huấn nâng cao kỹ năng
giám sát và phòng chống véc tơ truyền bệnh SXHD, Hà Nội.
Tiếng Anh:
43. CDC

(2012),

Dengue

and

Aedes

albopictus

mosquito,

http://www.cdc.gov/dengue/resources/30jan2012/albopictusfactsheet.pdf.
44. S.R. Christophers (1960), Aedes aegyti - the yellow fever mosquito, Its life
history, bionomics and structure, Cambridge University.
45. Laurent Guillaumot (2012), Distribution of Aedes albopictus

(Diptera,

Culicidae) in southwestern Pacific countries, with a first report from the
Kingdom of Tonga, http://www.parasitesandvectors.com/content/5/1/247.
46. Janet Hemingway and Hilary Ranson (2000), "Insecticide resistant in Insect
Vectors of Human Disease", Annual Review of Entomology (45), pp. 371-391.
47. Jorge R Jey and C Roxanne Connelly (2013), Floria container mosquitoes,

Vectors, bio-efficacy and persistence of insecticides on treated surfaces,
Document WHO/CDS/CPC/MAL/98.12, Geneva, Switzerland.
54. WHO (1999), Prevention and Control of Dengue and Dengue Haemorrhagic
Fever.
55. WHO (2006), Pesticides and their applications for the control of vector and
pests of public health importances.
56. WHO (2012), Global strategy for Dengue prevention and control 2012-2020.
57. WHO (2014), "Chikungunya".
58. WHO (2014), "Dengue and servere Dengue".
59. Catherine Zettel and Phillip Kaufman (2013),Yellow fever mosquito Aedes
aegypti (Linnaeus) (Insecta: Diptera: Culicidae), Entomology and Nematology
Department, University of Florida, http://edis.ifas.ufl.edu.

72