ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN LIÊU

DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG TIẾP CẬN HỆ THỐNG
CHƢƠNG IV: SINH SẢN,
SINH HỌC 11 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN LIÊU

DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƢỚNG TIẾP CẬN HỆ THỐNG
CHƢƠNG IV: SINH SẢN,
SINH HỌC 11 – TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC
CHUYÊN NGÀNH LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60 14 01 11

Cán bộ hƣớng dẫn: PGS. TS. Mai Văn Hƣng

CHƢƠNG IV. SINH SẢN, SINH HỌC 11 - THPT ..... Error! Bookmark not
defined.

1


2.1. Phân tích cấu trúc, nội dung chƣơng trình và SGK Sinh học 11 ...... Error!
Bookmark not defined.
2.1.1. Cấu trúc chƣơng trình Sinh học THPT . Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Nội dung chƣơng trình và sách giáo khoa Sinh học 11 ................. Error!
Bookmark not defined.
2.1.3. Phân tích cấu trúc và nội dung chƣơng IV. Sinh sản, Sinh học 11 THPT ............................................................... Error! Bookmark not defined.
2.2. Tổ chức bài học sử dụng tiếp cận hệ thống chƣơng IV: Sinh sản .... Error!
Bookmark not defined.
2.2.1 Con đƣờng logic tổ chức dạy học theo định hƣớng TCHT ............ Error!
Bookmark not defined.
2.2.2. Quy trình dạy học theo định hƣớng TCHT .......... Error! Bookmark not
defined.
2.3.Thiết kế giáo án giảng dạy nội dung chƣơng IV theo định hƣớng TCHT
......................................................................... Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM .... Error! Bookmark not defined.
3.1. Mục đích thực nghiệm ............................. Error! Bookmark not defined.
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm ............................. Error! Bookmark not defined.
3.3. Nội dung thực nghiệm sƣ phạm ............... Error! Bookmark not defined.
3.4. Phƣơng pháp TNSP .................................. Error! Bookmark not defined.
3.4.1. Chọn trƣờng thực nghiệm ..................... Error! Bookmark not defined.
3.4.2. Chọn học sinh thực nghiệm................... Error! Bookmark not defined.
3.4.3. Chọn giáo viên dạy thực nghiệm .......... Error! Bookmark not defined.
3.4.4. Phƣơng án thực nghiệm ........................ Error! Bookmark not defined.
3.5. Kết quả thực nghiệm sƣ phạm ................. Error! Bookmark not defined.

khái niệm: thành phần và cấu tạo. Trong tổng hợp bao gồm hai khái niệm: hệ
thống và cấu trúc. Cấu trúc hệ thống là sự kết hợp phân tích và tổng hợp trong
nghiên cứu đối tƣợng, sự vật, xem đối tƣợng nghiên cứu là hệ phức tạp có sự
tƣợng tác với nhau và đặc biệt là hệ sống thì có sự tƣơng tác với môi trƣờng.
Xuất phát từ nội dung, chương trình sách giáo khoa Sinh học 11:
Chƣơng trình Sinh học lớp 11 đề cập tới các nguyên lí cơ bản ở cấp độ cơ thể
của cơ thể động vật và cơ thể thực vật: chuyển hóa vật chất và năng lƣợng,
cảm ứng, sinh trƣởng và phát triển, sinh sản. Tuy nhiên, những nội dung này
đƣợc trình bày trong sách giáo khoa lần lƣợt từ thực vật đến động vật. Điều
này dễ dẫn đến giáo viên soạn bài theo sách giáo khoa sẽ làm cho học sinh
khó khái quát đƣợc tính hệ thống của hệ thống sinh học.

4


Chính từ những lí do trên, chúng tôi đã chọn nghiên cứu đề tài: “Dạy
học theo định hướng tiếp cận hệ thống chương IV: Sinh sản, Sinh học 11 THPT”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc dạy học theo định hƣớng TCHT Sinh
học 11.
- Xác định thực trạng dạy học TCHT ở trƣờng THPT
- Xây dựng quy trình thiết kế giáo án dạy học theo định hƣớng TCHT
- Đánh giá hiệu quả của dạy học theo định hƣớng TCHT chƣơng IV:
Sinh sản, Sinh học 11 - THPT
3. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa các cơ sở lí luận của dạy học theo định hƣớng TCHT
- Khảo sát thực trạng dạy học theo đinh
̣ hƣớng TCHT Sinh học 11 ở
trƣờng THPT.
- Xây dựng quy trình và áp dụng vào thiết kế một số giáo án dạy học

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ
lục, luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng:
Chƣơng 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
Chƣơng 2. Dạy học theo định hƣớng tiếp cận hệ thống chƣơng IV: Sinh
sản, Sinh học 11 - THPT
Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm

6


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cƣ́u
1.1.1. Trên thế giới
K.Marx và S.Darwin là những ngƣời có công lao to lớn và thành công
trong việc vận dụng phƣơng pháp tiếp cận hệ thống vào nghiên cứu các đối
tƣợng phức tạp về xã hội và tự nhiên. Tập “Tƣ bản” của K.Marx đƣợc coi là
mẫu mực kinh điển nghiên cứu hệ thống xã hội tƣ bản nhƣ là một chỉnh thể
và các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội, thể hiện trong đó các nguyên
lý nghiên cứu sự toàn vẹn hữu cơ (bắt nguồn từ trừu tƣợng đến cụ thể, sự
thống nhất của phân tích và tổng hợp, làm sáng tỏ những mối liên hệ đa dạng
và sự tƣơng tác giữa chúng, sự tổng hợp những hiểu biết cấu trúc - chức
phận...). S.Darwin không chỉ là ngƣời đã sử dụng phƣơng pháp tiếp cận phát
triể n lịch sử nghiên cứu giới tự nhiên mà còn là ngƣời đầu tiên đƣa ra quan
niệm về sự tồn tại và biến đổi của “loài sinh học” - vừa là đơn vị tiến hóa SH,
vừa là một cấp độ tồn tại độc lập của hệ thống sinh giới. Điều đó có nghĩa là
chính Darwin đã sử dụng tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu khoa học, tạo
tiến đề cho sự hình thành lý thuyết hệ thống nhƣ một khoa học mà về sau
ngƣời có công đầu là nhà SH Mỹ Ludwig von Bertalanffy.
Lý thuyết hệ thống đƣợc đề xƣớng năm 1940 bởi Ludwig von

nhỏ đến các hệ lớn.
Một hƣớng nghiên cứu tiếp theo là căn cứ vào chƣơng trình, SGK đã
đƣợc xây dựng theo các tiếp cận nêu trên nghiên cứu tìm ra những giải pháp
để thể hiện các tiếp cận trên vào thực tiễn dạy học môn học.
Năm 1999, trong luận án tiến sĩ khoa học giáo dục “Giáo dục môi trƣờng
qua dạy học Sinh thái học lớp 11 phổ thông trung học”, tác giả Dƣơng Tiến
Sỹ đã vận dụng tiếp cận CT-HT vào việc phân tích nội dung, xây dựng các
nguyên tắc tích hợp giáo dục môi trƣờng qua dạy học Sinh thái học ở toàn
chƣơng trình và từng bài học, từng khái nhiệm cụ thể theo hƣớng phát huy
8


tính tích cực của HS, từ đó cho phép tích hợp hữu cơ giữa dạy học Sinh thái
học với giáo dục môi trƣờng [22].
Tác giả Dƣơng Tiến Sỹ trong bài viết “Quán triệt tƣ tƣởng cấu trúc - hệ
thống và tƣ tƣởng tiến hoá sinh giới trong dạy học sinh học ở trƣờng phổ
thông” (2006) đã cho rằng việc quán triệt đầy đủ và vận dụng đồng thời hai
tƣ tƣởng CT-HT và tƣ tƣởng tiến hoá sinh giới trong quá trình dạy học SH
cho phép dễ dàng phân tích nội dung SH về các CĐTCS, khắc phục đƣợc sự
tách rời giữa cấu trúc và chức năng, giữa cấu trúc - chức năng với môi
trƣờng. Từ đó giúp cho việc xác định các phƣơng pháp, phƣơng tiện dạy học
theo hƣớng tích cực hoá hoạt động của HS. Khi tổ chức cho HS nghiên cứu
mỗi CĐTCS dù đơn giản hay phức tạp đều phải tuân thủ theo các nguyên tắc
chính là nguyên tắc tổ chức, nguyên tắc hệ thống, nguyên tắc hoạt động. Quá
trình dạy học SH về các CĐTCS theo tƣ tƣởng CT-HT và tƣ tƣởng tiến hoá
đƣợc tiến hành theo hƣớng tổng - phân - hợp [23].
Trong luận án Tiến sĩ giáo dục học “Vận dụng tiếp cận hệ thống trong
dạy học sinh học cơ thể lớp 11 THPT phân ban” (2009) của tác giả Nguyễn
Thị Nghĩa đã vận dụng tiếp cận hệ thống định hƣớng tổ chức hoạt động nhận
thức của HS bằng gia công tài liệu SH chuyên khoa TV, ĐV theo logic tổng phân - hợp để cuối cùng khái quát hoá, trừu tƣợng hoá, hình thành các khái

vốn không có khi những yếu tố đứng riêng lẻ.”[3]
Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về hệ thống, những định nghĩa đó
đều có những điểm chung: "Hệ thống" là một tập hợp các phần tử có mối
quan hệ, tác động tƣơng hỗ theo những quy luật nhất định trở thành một
chỉnh thể, qua đó làm xuất hiện những thuộc tính mới của hệ thống vốn
không có khi những yếu tố đó đứng riêng lẻ.
Mỗi phần tử cấu thành hệ thống, có tính độc lập tƣơng đối. Một hệ
thống gồm nhiều phần tử, phần tử là đơn vị cấu trúc và đơn vị chức năng của
hệ thống. Ví dụ, nếu coi cơ thể động vật là một hệ thống thì các hệ cơ quan,
các cơ quan, các mô, các tế bào là phần tử của hệ thống cơ thể ở các cấp độ
khác nhau. Mỗi hệ thống có thể gồm nhiều hệ thống nhỏ hơn. Khi đó mỗi hệ
thống nhỏ là thành tố của hệ thống lớn hơn tƣơng ứng. Mỗi hệ thống vừa là
10


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Bá (2007), Hình thái học thực vật. Nxb Giáo dục
2. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1998), Lý luận dạy học Sinh
học(Phần đại cƣơng). Nxb Giáo dục.
3. Đinh Quang Báo, Nguyễn Thị Nghĩa (2011), Dạy học Sinh học theo
hƣớng tiếp cận hệ thống. Nxb Giáo dục Việt Nam.
4. Nguyễn Hải Châu, Ngô Văn Hƣng (2007), Những vấn đề đổi mới giáo
dục THPT môn Sinh học. Nxb Giáo dục.
5. Nguyễn Phúc Chỉnh (2013), Lí luận dạy học sinh học. Nxb Giáo du ̣c.
6. Vũ Cao Đàm (1998), Phƣơng pháp luận nghiên cứu khoa học. Nxb Khoa
học và Kỹ thuật.
7. Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao (2000), Phát triển các phương pháp
học tập tích cực trong bộ môn sinh học. Nxb Giáo dục.
8. Trƣơng Vũ Thu Hằng (2013), Vận dụng tiếp cận hệ thống để tích hợp
giáo dục bảo vệ môi trường trong dạy học Sinh thái học cấp độ trên cơ thể,

tưởng tiến hoá sinh giới trong dạy học sinh học ở trường phổ thông.
24. Vũ Văn Vụ (Chủ biên) (2009), Sinh lý học thực vật. Nxb Giáo dục Việt
Nam.
25. Vũ Văn Vụ (tổ ng chủ biên ), Vũ Đức Lƣu (đồ ng chủ biên ), Nguyễn
Nhƣ Hiền (đồ ng chủ biên), Trầ n Văn Kiên , Nguyễn Duy Minh , Nguyễn
Quang Minh (2008), Sinh học 11 nâng cao. Nxb Giáo du ̣c

12