ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------

TRẦN THỊ MINH HƯƠNG

SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI
QUA HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH
TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM
ĐẦU THỜI KỲ ĐỔI MỚI

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lí luận văn học

Hà Nội – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

---------------------

TRẦN THỊ MINH HƯƠNG

SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI
QUA HÌNH TƯỢNG NGƯỜI LÍNH
TRONG MỘT SỐ TIỂU THUYẾT VIỆT NAM
ĐẦU THỜI KỲ ĐỔI MỚI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lí luận văn học
Mã số: 60220120

Quan niệm về con người của mỗi dân tộc qua từng thời kỳ đều thể hiện qua một
hình tượng nhân vật văn học cụ thể, tiêu biểu. Với văn học Việt Nam, một nền
văn học đã trải qua những năm tháng đấu tranh dựng nước và giữ nước, những
năm tháng mà mưa bom, bão lửa trải rộng trên mọi vùng miền, hình tượng người
lính trở thành một hình tượng tiêu biểu, điển hình, quy tụ những phẩm chất của
thời đại và cũng thể hiện được những đặc điểm trong quan niệm của dân tộc về
con người, nhất là trong và sau khi chiến tranh vừa kết thúc. Bước ra từ chiến
tranh, vẫn xuất hiện trong văn học với cây súng trên vai, nhưng sau năm 1975,
nhất là từ mốc đổi mới văn học năm 1986, sự thể hiện hình tượng người lính đã
có nhiều thay đổi, chuyển biến. Những thay đổi, chuyển biến này cho thấy ở tầm
khái quát hơn sự chuyển biến về quan niệm con người, vì đây là hình tượng
xuyên suốt cả một thời kỳ chiến đấu và duy trì tới thời kỳ đổi mới. Nhìn người
lính ở các khía cạnh mới, các hoàn cảnh mới, đặt người lính vào những vai trò
mới, đánh giá lại cả những huy hoàng và những mất mát của họ, văn học Việt
Nam thời kỳ đổi mới đã nhìn lại, đánh giá lại và thay đổi quan niệm một chiều
về con người.
Trong các thể loại văn học, tiểu thuyết là thể loại có sự linh hoạt và những ưu
điểm nổi trội trong việc khắc họa cái nhìn cuộc sống so với các thể loại khác.
Nếu như truyện ngắn chỉ đem tới cái nhìn về con người trong khoảnh khắc, trong
một lát cắt, thì tiểu thuyết đem tới cái nhìn xuyên suốt mọi số phận, mọi cuộc
đời, đưa con người vào một thế giới đa chiều rộng lớn, soi chiếu con người ở
mọi góc nhìn, để thấy được cả những khoảng tối âm u nhất. Tìm hiểu sự thay đổi
quan niệm về con người qua các tiểu thuyết tiêu biểu của một thời kỳ sẽ đem tới
cái nhìn khái quát hơn các thể loại khác, cũng như có thể đánh giá một cách cụ
thể và sâu sắc hơn sự thay đổi ấy ở các khía cạnh khác nhau, các bước thăng

2


trầm cũng như so sánh được sự thay đổi ấy giữa các nhân vật một cách phong

văn học thể hiện rõ rệt nhất ở sự thay đổi trong quan niệm về con người – đặc
biệt là qua một hình tượng đã xuyên suốt cả giai đoạn lịch sử đau thương trước
đó – người lính cụ Hồ. Hàng loạt các tiểu thuyết ra đời, nhất là sau năm 1986,
gây tiếng vang lớn khi nhìn lại cuộc chiến, nhìn lại quá khứ, khi đặt người lính
vào hòa bình cũng như soi chiếu những góc khuất trong chiến tranh. Sự chuyển
mình của văn học trong quan niệm về con người trở thành một đề tài được bàn
luận sôi nổi qua các công trình nghiên cứu, các bài viết, các chuyên đề cũng như
được giảng dạy và phân tích trong các chương trình phổ thông và đại học.
Trong “Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới” in ở
Tạp chí văn học số 9/2001, Tôn Phương Lan đã so sánh sự thể hiện con người
trong các tác phẩm văn học thời kỳ đổi mới với văn học giai đoạn trước đó
(trước năm 1975) và khẳng định những đặc điểm mới và nổi bật trong sự thể
hiện con người. Tác giả đánh giá con người đang được thông hiểu và nhìn nhận
từ nhiều phía để được hiện lên như những gì vốn có.
Tác giả Nguyễn Văn Long trong nhiều bài viết đã khẳng định sự thay đổi của
văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới thể hiện rõ rệt qua sự đổi mới về quan niệm
con người. Trong bài “Về cách tiếp cận để đánh giá văn học Việt Nam sau
Cách mạng tháng Tám”, Nguyễn Văn Long đã nhận định những thay đổi to lớn
của đời sống xã hội sau năm 1975, nhất là sau Đại hội Đảng năm 1986 đã dẫn tới
sự thay đổi các thang chuẩn quan trọng khi nhìn nhận các giá trị cuộc sống. Con
người thay vì một chiều như trước đây đã được mô tả trong “tất cả tính đa dạng,
đa chiều của nó”. Trong một số bài viết khác, ông đã đề cập đến sự đa dạng của
văn học thời kỳ đổi mới về đề tài, thể loại, các phong cách và khuynh hướng
thẩm mỹ,… Ông cũng khái quát lên các đặc điểm quan trọng của văn xuôi thời
kỳ đổi mới và khẳng định văn xuôi đã “mở rộng quan niệm về hiện thực đi liền
với đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người”. Ở một tầm khái quát hơn, trong

4



tộc. Bên cạnh đó, PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện ở nửa cuối tham luận cũng tập
trung vào khái quát đặc điểm thể hiện hình ảnh con người qua các nhân vật công,
nông, binh, trí thức mới và doanh nhân trong văn xuôi thời kỳ đổi mới. Phần này
cho thấy những đánh giá về khuynh hướng đi sâu tìm tòi, thể hiện hình ảnh con
người chân thực và gần với đời sống.
Trong hội thảo 50 năm Văn học Việt Nam sau cách mạng Tháng Tám do khoa
Ngữ Văn - Đại học Sư phạm, khoa Ngữ Văn - Đại học Tổng hợp cùng với
trường viết văn Nguyễn Du và tạp chí Văn nghệ Quân đội phối hợp tổ chức tại
Hà Nội ngày 3-6-1995 đã có 44 báo cáo, tham luận của các nhà văn, nhà phê
bình, nhà nghiên cứu văn học có tên tuổi như: Chu Lai, Xuân Thiều, Đinh Xuân
Dũng, Lã Nguyên, Nguyễn Văn Long, Vương Trí Nhàn… Các tham luận này
trình bày nhiều vấn đề về văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, khá nhiều tham
luận tập trung nghiên cứu các tiểu thuyết chiến tranh hay các tiểu thuyết viết về
người lính như tham luận “Mấy suy nghĩ về mảng văn học chiến tranh cách
mạng” của tác giả Xuân Thiều. Phần lớn các tham luận đều có chung nhận định
về sự thay đổi trong việc thể hiện hình tượng cũng như khắc họa số phận người
chiến sĩ, qua đó thể hiện được sự thay đổi trong các thang chuẩn đánh giá con
người. Chất sử thi, lãng mạn đã bị xóa nhòa, nhường chỗ cho cái nhìn thế sự đa
chiều, đa màu sắc và giàu nhân sinh. Người lính vừa là một hình tượng khái quát
vừa mang những đặc điểm cá nhân riêng biệt.
Tác giả Nguyễn Thị Kim Tiến trong bài viết “Con người trong tiểu thuyết thời
hậu chiến viết về chiến tranh” đã nhận định: “Việc đổi mới quan niệm về con
người là yếu tố căn bản quyết định xu hướng dân chủ hóa của văn học, giúp cho
văn học vừa linh hoạt biến hóa hơn về hình thức lại vừa chân thực hơn trong nội
dung khái quát đời sống.” [50, tr. 18]. Trong bài viết này, tác giả đã khảo sát một
số tiểu thuyết tiêu biểu của thời kỳ đổi mới để làm rõ hai khía cạnh khắc họa con

6



trên một chặng đường mới của lịch sử, cố gắng khám phá cái thế giới bí ẩn,
khuất lấp đầy bất trắc và bất thường bên trong mỗi con người, bên trong bản thể
con người.” [1, tr.14].
Ngoài ra, còn khá nhiều các bài viết riêng lẻ in trong sách, đăng trên báo bàn về
sự cách tân, thay đổi của tiểu thuyết viết về chiến tranh sau 1975, trong đó có đề
cập tới hình ảnh người lính nói riêng và con người nói chung như bài viết “Tiểu
thuyết về chiến tranh viết sau năm 1975” đăng trên Tạp chí Văn học số 5/1980,
“Một cách nhìn về đổi mới tiểu thuyết chiến tranh” đăng trên website của Viện
Văn học (PGS. TS Tôn Phương Lan); “Tiểu thuyết về đề tài chiến tranh sau
năm 1975 và những thành tựu nghệ thuật bị bỏ lỡ” (TS Nguyễn Phượng), “Ý
thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975” (PGS. TS Nguyễn Bích
Thu) in trong Văn học Việt Nam sau 1975 – Những vấn đề nghiên cứu và
giảng dạy.
Vấn đề quan niệm con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới là một đề tài khá
quen thuộc của các luận văn, luận án văn học qua các đề tài khái quát như đề tài
chiến tranh, đề tài số phận con người, hay rộng hơn là quan niệm về con người.
Trong luận án Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi mới, Nguyễn
Thị Kim Tiến đã khái quát những cách tân, đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam
thời kỳ đổi mới trong việc thể hiện con người. Cụ thể hơn, ở chương 2: Hình
tượng con người trong tiểu thuyết thời kỳ đổi mới, tác giả đã phân chia sự thể
hiện ấy qua các hình tượng như con người dưới góc nhìn bản chất xã hội, con
người dưới góc nhìn loại hình văn học,… Tác giả đã soi chiếu nhân vật người
lính trong nhiều chiều không gian, nhiều hoàn cảnh, cả thế giới tâm linh để thấy
sự phức tạp, phong phú cũng như sự méo mó, bi kịch của tính cách và số phận.
Trong luận án Tiểu thuyết về chiến tranh trong văn học Việt Nam sau 1975 –
Những khuynh hướng và sự đổi mới nghệ thuật, tác giả Nguyễn Thị Thanh đã
xác định những khuynh hướng chính của tiểu thuyết có đề tài chiến tranh sau
8




Trung

Đỉnh,

“Thật

thà

như

Nguyễn

Trí

Huân”,

/>14. Anh Đức (2013), Hòn Đất, Nxb Văn học, Hà Nội.
15. Hà Minh Đức (2008), Lý luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
16. Nguyễn Tiến Đức, “Cái nhìn mới về người lính và sự thay đổi quan niệm
về đề tài tiểu thuyết Việt Nam sau 1975”,
17. Nguyễn Hương Giang (2001), “Người lính sau hòa bình trong tiểu thuyết
chiến tranh thời kỳ đổi mới”, Tạp chí Văn nghệ Quân đội (4), tr. 108-113.
18. Thị Đặng Hà (2014), Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân,
Luận văn thạc sỹ Ngôn ngữ và Văn hóa Việt Nam, Đại học Sư phạm 2.
19. Đào Duy Hiệp (2008), Phê bình văn học từ lý thuyết đến hiện đại, Nxb
Giáo dục, Hà Nội.
20. Đỗ Đức Hiểu (2000), Thi pháp hiện đại, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.
21. Nguyễn Trí Huân (1979), Năm 1975 họ đã sống như thế, Nxb Văn học,
Hà Nội.

.
28. Chu Lai (2004), Ăn mày dĩ vãng, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội.

10


29. Tôn Phương Lan (2001), “Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi
thời kỳ đổi mới”, Tạp chí văn học (9), tr43-48.
30. Thái

Bá

Lợi

(1977),

“Hai

người

trở

lại

trung

đoàn”,

.
31. Nguyễn Văn Long (2003), Tiếp cận và đánh giá văn học Việt nam sau

46. Nguyễn Ngọc Thiện (2014), “Phác họa con người thời đại và nhân vật
trong văn xuôi Việt Nam hiện đại”, Hội thảo khoa học Con người Việt
Nam hôm nay và trách nhiệm của văn học nghệ thuật, Liên hiệp các Hội
Văn học nghệ thuật Việt Nam, Hà Nội
47. Nguyễn Huy Thiệp (2005), Giăng lưới bắt chim, Nxb Hội nhà văn, Hà
Nội.
48. Khuất Quang Thụy (2006), Những bức tường lửa, Nxb Hội Nhà văn, Hà
Nội
49. Nguyễn Thị Kim Tiến (2012), Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời
kỳ đổi mới, Luận án tiến sĩ Lý luận văn học, Đại học Khoa học Xã hội và
Nhân văn.
50. Nguyễn Thị Kim Tiến (2010), Con người trong tiểu thuyết thời hậu chiến
viết về chiến tranh, Tạp chí Khoa học, Đại học Sư phạm Hồ Chí Minh,
(23).
51. Phạm Văn Tình (2008), “Chủ đề chiến tranh, tình yêu, nghệ thuật trong
Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh”, Tạp chí Khoa học (2B), tr55-59.
52. Lưu Thị Thanh Trà (2003), Chiến tranh chống Mỹ trong truyện ngắn Bảo
Ninh, Luận văn thạc sỹ Ngữ văn, Đại học Vinh.
53. Phạm Thị Trang (2010), Đặc điểm tiểu thuyết Nguyễn Trí Huân, Luận văn
thạc sỹ Ngữ văn, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.
54. Nguyễn Thanh Tú, “Sống để yêu thương”, />55. Phan Tứ (1972), Mẫn và tôi, Nxb Thanh niên, Hà Nội.

12