BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY NGUYÊN

NGUYỄN HOÀI BẢO

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC,
ĐÁNH GIÁ THIỆT HẠI VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP
PHÒNG BỆNH LỞ MỒM LONG MÓNG TRÊN ĐÀN BÒ
NUÔI TẠI TỈNH ĐĂK LĂK

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

ĐĂK LĂK, NĂM 2011


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÂY NGUYÊN

NGUYỄN HOÀI BẢO

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC,
ĐÁNH GIÁ THIỆT HẠI VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP
PHÒNG BỆNH LỞ MỒM LONG MÓNG TRÊN ĐÀN BÒ
NUÔI TẠI TỈNH ĐĂK LĂK

Chuyên ngành: Thú y
Mã số: 60.62.50

LUẬN VĂN THẠC SĨ NÔNG NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

Cơ sở thú y ñã tạo ñiều kiện giúp ñỡ tạo ñiều kiện thuận lợi nhất cho tôi thực
hiện ñề tài này.
Tôi xin bày tỏ lòng chân thành cảm ơn tới sự giúp ñỡ hướng dẫn tận tình
của thầy, Tiến sĩ Cao Văn Hồng, Tiến sĩ Nguyễn Tấn Vui ñã giúp ñỡ tôi trong
suốt quá trình thực hiện ñề tài.
Cuối cùng tôi xin cảm ơn gia ñình, người thân cùng bạn bè (Th.S Nguyễn
Như Trung, BSTY Nguyễn Văn Nho, BSTY Đào Xuân Quỳnh ,...) ñã giúp ñỡ
ñộng viên tôi trong suốt quá trình học và thực hiện ñề tài.
Xin trân trọng cảm ơn!

ii


MỤC LỤC
Đầu mục

Trang

LỜI CAM ĐOAN..................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................ii
MỤC LỤC ..............................................................................................................iii
MỘT SỐ PHỤ LỤC ..............................................................................................vii
DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT .................................................................. viii
DANH MỤC BẢNG BIỂU .................................................................................. ix
DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ ĐỒ THỊ ..................................................................... x
MỞ ĐẦU ................................................................................................................. 1
1. Đặt vấn ñề............................................................................................................ 1
2. Mục tiêu của ñề tài .............................................................................................. 1
3.Ý nghĩa khoa học và thực tiễn ............................................................................. 2
CHƯƠNG 1 ............................................................................................................. 3

1.6.2. Điều trị......................................................................................................... 23
CHƯƠNG 2 ........................................................................................................... 27
ĐỐI TƯỢNG – NỘI DUNG – PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ...................... 27
2.1. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU ...................... 27
2.1.1. Đối tượng..................................................................................................... 27
2.1.2. Thời gian ..................................................................................................... 27
2.1.3. Địa ñiểm nghiên cứu ................................................................................... 27
2.2. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU .......................................................................... 27
2.2.1. Một số ñặc ñiểm tự nhiên kinh tế xã hội ..................................................... 27
2.2.2. Nghiên cứu dịch tễ học bệnh LMLM tại ñịa ñiểm ñiều tra ........................ 27
2.2.2.1. Nghiên cứu ñàn gia súc mắc bệnh qua các chỉ tiêu ................................. 27
2.2.2.2. Nghiên cứu về bệnh LMLM theo thời gian ............................................. 27

iv


2.2.2.3. Nghiên cứu về bệnh LMLM theo không gian.......................................... 27
2.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .................................................................. 27
2.3.1. Nghiên cứu dịch tễ học................................................................................ 27
2.3.2. Phương pháp thu thập và sử dụng số liệu ................................................... 28
2.3.3. Phương pháp chọn mẫu ............................................................................... 28
2.3.4. Sơ lược về ñịa bàn chọn mẫu ñiều tra ......................................................... 28
2.3.5. Đánh giá thiệt hại do bệnh LMLM tại ñịa ñiểm ñiều tra ............................ 28
2.3.5.1. Thiệt hại trực tiếp .................................................................................... 28
2.3.5.2 Thiệt hại gián tiếp ..................................................................................... 29
2.3.6. Phương pháp tính toán số liệu ..................................................................... 29
2.3.6.1. Tính tỷ lệ ................................................................................................. 29
2.3.6.2. Tính hệ số ................................................................................................ 30
2.3.7. Phương pháp xử lý số liệu ........................................................................... 30
CHƯƠNG 3 ........................................................................................................... 31

ĐỀ NGHỊ ............................................................................................................... 61
TÀI LIỆU THAM KHẢO .................................................................................... 62
Tài liệu tiếng việt .................................................................................................. 62
Tài liệu nước ngoài ............................................................................................... 64
Tài liệu website ..................................................................................................... 65

vi


MỘT SỐ PHỤ LỤC
- Mẫu phiếu ñiều tra
- Một số hình ảnh thực hiện ñề tài

vii


DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT
ARN

:

Acid ribonucleic

BHK-21

:

Baby Hamster Kidney line 21

CFR


:

Hệ số năm dịch

HSTD

:

Hệ số tháng dịch

KHBT

:

Kết hợp bổ thể

LMLM

:

Lở mồm long móng

NN&PT

:

Nông Nghiệp và Phát Triển

OIE


:

Tissue Culture Infectious Dose50

Tp.BMT

:

Thành Phố Buôn Ma Thuột

VP

:

Viral Protein

WRL

:

World Referrence Laboratory

viii


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 3.1. Tổng ñàn bò nuôi theo từng năm từ 2006 ñến nữa năm 2011.............. 34
Bảng 3.2. Mạng lưới thú y trên ñịa bàn ñiều tra ................................................... 35
Bảng 3.3. Kết quả tiêm phòng LMLM từ năm 2006 - 2011 .................................. 37


MỞ ĐẦU
1. Đặt vấn ñề
Bệnh lở mồm long móng (LMLM) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, lây
lan rất nhanh, rất mạnh, rất rộng, của các loài ñộng vật móng guốc chẻ ñôi: trâu,
bò, lợn, dê, cừu…và người cũng có thể mắc.
Bệnh gây ra do loài virut hướng thượng bì với ñặc ñiểm sốt cao và có mụn
nước ở miệng và kẽ chân. Bệnh thường gây ra hậu quả nghiêm trọng về kinh tế,
xã hội và bảo vệ môi trường nên ñã ñược xếp số một thuộc bảng A trong danh
mục các bệnh truyền nhiễm của gia súc, ñồng thời ñược ghi vào danh sách chính
thức trong bộ luật Quốc tế của Tổ chức Dịch tễ học Thế giới (OIE) về các bệnh
cấm buôn bán, vận chuyển ñộng vật và sản phẩm ñộng vật giữa các nước.
Bệnh gây thành dịch cho hàng loạt trâu, bò… trong cùng một thời gian,
làm tê liệt cày kéo. Do ñó, các vùng có bệnh xảy ra, nhiều vùng gặp rất nhiều
khó khăn trong chăn nuôi và gieo trồng.
Mặc dù bệnh xuất hiện như là bệnh nhẹ, thường gây tử vong thấp, ngoại trừ ở
con vật non hay suy nhược nhưng thiệt hại về mặt kinh tế, xã hội là rất quan trọng.
Xuất phát từ tình hình ñó chúng tôi tiến hành nghiên cứu ñề tài:
“Nghiên cứu một số ñặc ñiểm dịch tễ học, ñánh giá thiệt hại và ñề xuất biện
pháp phòng bệnh Lở mồm long móng trên ñàn bò nuôi tại tỉnh Đăk Lăk”
2. Mục tiêu của ñề tài
- Nghiên cứu một số ñặc ñiểm dịch tễ học của bệnh Lở mồm long móng
trên ñàn bò nuôi tại tỉnh Đăk Lăk
- Đánh giá thiệt hại về mặt kinh tế, xã hội do dịch bệnh gây ra.
- Đề xuất một số biện pháp phòng bệnh.
3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

1



và miền Nam Rhodesia, các type này mới chỉ ñược phát hiện ở lục ñịa châu Phi.
Bệnh LMLM có phần lắng dịu từ 1965 ñến các năm ñầu thập kỷ 90 của
thế kỷ XX, những năm cuối thập kỷ 90 dịch LMLM có xu thế phát triển mạnh ở
châu Á, nhất là vùng Đông Nam Á, gây nên những vụ dịch tại nhiều nước trong
khu vực.
Bệnh LMLM thường gặp nhất ở Nam Châu Mỹ, Châu Phi, Trung Đông và

3


Viễn Đông Châu Á. Các nước Canada, Trung Mỹ và Bắc Mỹ, Úc, Newzenlan,
Nhật, Na Uy, Ireland,Đa số các nước Châu Âu không có bệnh nhưng ñôi khi còn
xảy ra mặc dù có luật lệ quy ñịnh chặt chẽ và tiêm phòng bắt buộc.
Từ 1992, các biện pháp tiêm phòng chống bệnh LMLM không còn nữa ở
các nước EC (European Community).
Ở Đông Nam Á, Indonesia cũng xoá ñược bệnh sau gần 30 mươi năm tiêm
phòng nghiêm ngặt. Các type O, A, C phân bố rộng rãi nhất, ñặc biệt ở Nam Mỹ,
Trung Đông và Châu Á. Các type SAT1, 2, 3 thường gặp ở Châu Phi mặc dù ñôi
khi cũng gây ra ở Trung Đông. Type Asia1 thường gặp ở viễn ñông và An Độ,
ñôi khi gặp ở Trung Đông. Ơ Việt Nam, trâu bò thương gặp type O, A, ASIA1, ở
heo có type O (Cục thú y, 1995) [32].
Cũng trong năm 2000, phòng thí nghiệm giám ñịnh virus LMLM quốc tế
(WRL) ñã phân lập virus type O các mẫu gửi từ Campuchia, Philippines, Thái
Lan, Iran, Irac, Nepal, Sirilanka, Thổ Nhĩ Kỳ và Tiểu vương quốc Ả Rập thống
nhất. 3 chủng virus type O khác nhau ñã ñược phát hiện ở các mẫu từ ñông Nam
Á (Sasmuen và Knowles, năm 2000) [29].
Theo báo cáo của Tổ chức Dịch tễ học Thế giới (OIE), các nước Châu Á
khác có ổ dịch type O năm 2000 là Việt Nam, Kazakstan, Grudia, Tajiksatan,
Lebanon, Kuwait và Pakistan.
Tháng 11 năm 2000 Đài Loan báo cáo dịch LMLM ở lợn quận Taoyuan

Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Bình, Thanh Hóa, Quảng Nam, Cao Bằng, Lạng
Sơn, Lào Cai, Hà Giang... dọc Quốc lộ 1 và một số tỉnh biên giới gây nhiều thiệt
hại cho ñàn trâu, bò và lợn (Phạm Sỹ Lăng, 2002)[15].
Năm 1999, do có dịch lớn xảy ra ở các tỉnh phía nam Trung Quốc nên
bệnh ñã lây sang 6 tỉnh biên giới phía Bắc và một số tỉnh lân cận khác. Dịch xảy
ra ở cả trâu, bò và lợn [01], [17].
Ơ Miền Nam, do sự vận chuyển gia súc từ Campuchia sang Việt Nam tăng
lên nên ñã xảy ra một số ổ dịch ở các tỉnh biên giới Tây Nam. Một số ổ dịch cũ
tái phát ở các tỉnh Tây Nguyên và Duyên hải Miền Trung. Trước năm 1995,
bệnh LMLM ở Việt Nam chủ yếu ở trâu, bò ngoại trừ một số ổ dịch LMLM ở
lợn xảy ra ở gần biên giới Trung Quốc ñã ñược xác ñịnh từ năm 1992 trở về
trước. Năm 1995 một số lượng lớn trâu bò và cả lợn cũng mắc bệnh LMLM. Tuy
nhiên có 2 chủng virut có liên quan cả hai ñều là type O nhưng một type O chủ
yếu gây bệnh cho lợn rất gần gũi với type O gây bệnh LMLM ở Philippin và Đài
Loan. Theo kết quả chẩn ñoán phân lập có 3 chủng virut type O lưu hành ở Việt
Nam: Chủng O gây bệnh ở lợn cùng với chủng O Hông Kông, chủng O xác ñịnh
năm 1997, chủng O mới tấn công vào Đài Loan ñã phát tán ra khắp châu Á
(PAN ASIAN) [01], [17].
Năm 1992, OIE ñã thành lập nhóm phối hợp khống chế bệnh LMLM khu
vực Đông Nam Á. Vào năm 1994, ñã nâng lên thành Tiểu ban Phòng chống bệnh
LMLM khu vực trực thuộc IOE gồm 7 nước: Myanmar, Thailand, Lào,
Campuchia, Việt Nam, Malaysia, Philippin [18], ñến tháng 10 – 1996 thêm 2
nước tham gia là Singapo và Hồng Kông. Tiểu ban này ñưa ra Chương trình
phòng chống bệnh LMLM nhằm tạo ra vùng không có bệnh trong khu vực.
Năm 1998 – 2000, bệnh vẫn xảy ra ở một số tỉnh miềm Trung, Tây

6


Nguyên, Trung Tây Nguyên, miền Nam và miền Bắc gây thiệt hại cho ñàn trâu,

Nam (Phân viện Thú y Miền Trung, 1993 và Chi Cục Thú y Đăk Lăk, 1997), thì
bệnh LMLM có ở Đăk Lăk từ năm 1949 do vận chuyển trâu, bò từ ñồng bằng lên
và bệnh lưu hành cho ñến ngày nay và gây những thiệt hại về kinh tế nhất ñịnh.
Chỉ tính từ năm 1975 ñến 1979 ñã xảy ra liên tục ở nhiều huyện trong tỉnh, trong
ñó có huyện Krông Păk, bệnh LMLM ở ñây lây lan nhanh, có nơi 100% trâu, bò
mắc bệnh, xong tỷ lệ chết rất thấp, không quá 10%. Tháng 8 năm 1995, dịch
LMLM ñã xuất hiện ở ở các huyện: Buôn Đôn, Cư Jut và Krông Nô ñã có 8 ổ
dịch với số con ốm là 1.223 trâu, bò và chết 10 con. Dịch ñã xảy ra vào thời
ñiểm mưa nhiều nên khả năng lây lan rất lớn do việc chăn thả tập trung, chuồng
trại lầy lội, ẩm ướt, vệ sinh kém, ñiều trị lâu khỏi và con vật khỏi bệnh vẫn còn
mang trùng nên mầm bệnh cứ tồn tại và lây nhiễm.
Năm 1997, dịch LMLM xảy ra bởi type O trên diện rộng, với 9 ổ dịch trên
9 xã thuộc 7 huyện, tổng số con bệnh ốm là 1.373 trâu, bò, chết 1. Để chống dịch
trong năm 1997 Chi Cục Thu y ñã cấp và tiêm phòng 16.000 liều vacxin tại các
huyện M’Đrắk, Ea Kar, Krông Năng và Ea H’Leo.
Năm 1998 ñến 2004, năm nào ở Đăk Lăk cũng xảy ra dịch LMLM với
mức ñộ và quy mô ngày càng tăng (về số xã có dịch, và số con ốm). Năm 2010
dịch xảy ra tại 39 xã thuộc 12 Huyện với tổng gia súc mắc bệnh: 2.246 con trâu
bò, lợn 36 con, dê 11 con, số chết và xử lý 39 con lơn và 52 con trâu bò [04].
Theo Hà Khắc Trìu (2010)[23], từ 2005 - 2009 tại hai huyện Krông Ana
và Cư Kuin bệnh LMLM xảy ra, tỷ lệ mắc bệnh trung bình kỳ là 1,70%. Tỷ lệ
mắc bệnh chung là 0,34%. Tốc ñộ mới mắc trung bình năm 2009 là 0,035 gấp
2,98 lần tốc ñộ mới mắc năm 2006. Tỷ lệ gia súc chết trung bình là 0,01%, tỷ lệ
tử vong là 3,19%.
Tổng số tiền thiệt hai do bệnh LMLM trực tiếp gây ra cho kinh tế của hai

8