BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH
_______________________

Nguyễn Thị Thanh Hà

Chuyên ngành :

Lí luận và phương pháp dạy học môn hóa học

Mã số

60 14 10

:

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. PHAN THỊ HOÀNG OANH

Thành phố Hồ Chí Minh – 2009


LỜI CẢM ƠN
Để thực hiện được đề tài này, chúng tôi đã nhận được sự hướng dẫn tận
tình của TS. Phan Thị Hoàng Oanh cùng các thầy cô trong khoa Hoá truờng
ĐHSP TP. HCM, đặc biệt là thầy trưởng khoa – TS. Trịnh Văn Biều. Việc
hoàn thành đề tài cũng không thể thiếu sự giúp đỡ, ủng hộ tích cực của gia
đình, bạn bè đồng nghiệp và các em học sinh.
Chúng tôi xin trân trọng gửi đến quý thầy cô, bạn bè đồng nghiệp, các


ban tổ chức

CNH – HĐH

:

công nghiệp hóa – hiện đại hóa

CSVC

:

cơ sở vật chất

CTV

:

cộng tác viên

ĐHSP

:

Đại học sư phạm

GV

:


ngoài giờ lên lớp

NXB

:

nhà xuất bản

SGK

:

sách giáo khoa

THPT

:

trung học phổ thông

TB

:

trung bình

TN

:

dù không cũng gặp nhiều khó khăn. Nội dung giáo dục vẫn phần nào khô cứng và
mang nặng tính chất lí thuyết, hình thức tổ chức còn hạn chế, đơn điệu, khiến cho
HS khó tiếp nhận. Bản thân giáo viên (GV) còn rất lúng túng vì chương trình mới,
lại chưa có một khóa học nào hướng dẫn cách tổ chức cho thật hiệu quả cả. Vấn đề
đang được các ban ngành quan tâm hiện nay là làm thế nào để những hoạt động
giáo dục NGLL thực sự không chỉ là hoạt động sinh hoạt chính trị được tổ chức
khá hình thức, hay chỉ là những hoạt động thực hành mở rộng bài học trên lớp, mà


trở thành những hoạt động đa dạng nhằm giúp HS chiếm lĩnh các kỹ năng sống –
cụ thể là kỹ năng giao tiếp và làm việc theo nhóm – là những kỹ năng hết sức quan
trọng trong việc học tập và trong cuộc sống của bản thân HS?
Với mong muốn đưa nội dung hóa học vào hoạt động NGLL, nhằm giúp tiết
học thêm đa dạng, phong phú, giúp các em thấy được mối liên hệ giữa học chữ –
học làm người, thấy được sự gần gũi giữa hóa học và cuộc sống, qua đó tạo điều
kiện thuận lợi để giáo dục HS, chúng tôi quyết định chọn đề tài: “THIẾT KẾ VÀ TỔ
CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOÀI GIỜ LÊN LỚP CÓ NỘI DUNG HÓA HỌC CHO
HỌC SINH LỚP 10 VÀ 11 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG”.
2. Mục đích nghiên cứu
 Thiết kế các hoạt động NGLL có nội dung hóa học.
 Tổ chức và tìm ra các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động
NGLL, nhằm góp phần giáo dục toàn diện HS khối lớp 10 và 11.
3. Khách thể - đối tuợng nghiên cứu
 Khách thể: quá trình giáo dục toàn diện HS ở trường THPT.
 Đối tượng: việc thiết kế các hoạt động NGLL cho HS lớp 10 và 11 trường
THPT.
4. Nhiệm vụ của đề tài
 Hoàn thiện hệ thống cơ sở lí luận về hoạt động NGLL.
 Tìm hiểu, điều tra thực trạng các tiết học NGLL ở trường THPT.
 Xác định những nội dung của hóa học có thể kết hợp cùng với hoạt động

– Thiết kế được 50 hoạt động gắn kết nội dung hóa học và nội dung NGLL,
tạo nên sự phong phú, đa dạng cho hoạt động, góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục.
– Tổng kết các bài học kinh nghiệm giúp cho việc tổ chức các hoạt động có
hiệu quả hơn.


Chương 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Lịch sử vấn đề
HĐGD NGLL là một bộ phận của quá trình giáo dục ở nhà trường phổ thông
nói chung và trường THPT nói riêng. Đó là những hoạt động được tổ chức ngoài
giờ học các môn văn hóa trên lớp. Vì vậy, có thể nói hoạt động NGLL là một nội
dung mới, một tên gọi khác của các hoạt động ngoại khóa tại trường phổ thông. Có
thể chia hoạt động này thành hai giai đoạn:
1.1.1. Giai đoạn 1: Hoạt động được tổ chức một cách tự phát
Trước đây, hầu hết các trường THPT tổ chức hoạt động ngoại khóa một cách
tự phát chứ chưa đi vào hệ thống. GV tập trung vào việc lĩnh hội kiến thức chuyên
môn nhiều hơn việc rèn luyện những phẩm chất, kĩ năng, bồi dưỡng nhận thức cho
HS. Một số trường có tổ chức các buổi ngoại khóa bài bản thì lại tập trung chủ yếu
vào kiến thức chuyên môn, hoặc tạo nơi vui chơi, giải trí cho HS sau giờ học.
Trong thời gian này, chương trình giáo dục ở trường phổ thông không có
HĐGD NGLL. Việc tổ chức các hoạt động này cho HS được tiến hành qua văn bản
“Hướng dẫn giáo dục theo chủ điểm” mà Bộ Giáo dục & Đào tạo đã ban hành bằng
chỉ thị số 1960 CT/1983. Sau đó, hàng năm Bộ Giáo dục & Đào tạo lại có văn bản
hướng dẫn bổ sung. Với văn bản hướng dẫn này, các nhà trường đã tổ chức thực
hiện HĐGD cho HS tuỳ theo điều kiện và khả năng cho phép [30, tr.3].
Nói một cách đơn giản là hoạt động NGLL chưa được chú trọng đúng mức
như hiện nay. Đó cũng là lí do vì sao trước đây, tài liệu viết về hoạt động NGLL
không nhiều. Có thể kể ra một số tài liệu như:
+ HĐGD NGLL ở trường THCS, của Đặng Vũ Hoạt (1999).

 “Đổi mới nội dung, phương pháp HĐGD theo chủ đề cho HS ở các trường
trung học cơ sở và trung học phổ thông tỉnh Hải Dương”– Chủ nhiệm đề tài: Th.S
Hoàng Văn Đoạt, Phó Giám đốc Sở Giáo dục & Đào tạo Hải Dương (2004).
 “ Tìm hiểu tình hình triển khai thực hiện chương trình môn HĐGD NGLL ở
trường phổ thông trên địa bàn thị xã Thủ Dầu Một và huyện Thuận An” – Phạm
Phúc Tuy –Trần Thị Phượng (2005).
 “Thực trạng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng HĐGD NGLL”– đề tài


nghiên cứu khoa học cấp trường của GV Thái Thị Bi, Bộ môn Tâm lý, khoa Sư
phạm, trường Đại học An Giang (2006) [1].
 “Thực hành tổ chức các HĐGD NGLL” – tiểu môđun trong môđun Công tác
đội và thực hành tổ chức HĐGD NGLL, do nhóm tác giả trường Cao đẳng Sư phạm
TP. Hồ Chí Minh biên soạn (2007) [13].
 “Tổ chức hoạt động NGLL có nội dung hóa học góp phần giáo dục toàn
diện HS ở trường THPT”, Luận văn thạc sĩ giáo dục học của tác giả Lê Thị Kim
Dung (2008) [14]. Đây là công trình khoa học gần nhất với huớng nghiên cứu của
tác giả. Luận văn gồm 153 trang, nội dung nghiên cứu gồm 3 phần:
 Phần 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
 Đề tài đã xác định được vai trò quan trọng của hoạt động NGLL, đồng thời
làm sáng tỏ phương pháp thiết kế và tổ chức hoạt động NGLL.
 Kết hợp kiến thức hóa học với hoạt động NGLL, làm rõ nhiệm vụ, tác
dụng và nguyên tắc hoạt động của hoạt động NGLL có nội dung hóa học.
 Nêu rõ cách thức tổ chức và tiến hành hoạt động NGLL có nội dung hóa
học cụ thể cho từng loại hình: hoạt động NGLL theo chủ đề tháng và hoạt
động ngoại khóa hóa học.
 Điều tra thực tế nhằm rút ra một số vấn đề thực tiễn của hoạt động NGLL
hiện nay ở TP. Hồ Chí Minh.
 Phần 2. Thiết kế một số HĐGD NGLL có nội dung hóa học
 Tác giả đã sáng tạo, thiết kế được:

phổ thông, nhưng lại không gắn cụ thể vào hoạt động NGLL.
1.2. Hoạt động
1.2.1. Khái niệm chung về hoạt động
 Theo sách Tâm lý học đại cương [12, tr 35 – 38], hoạt động là mối quan hệ
tác động qua lại giữa con người (chủ thể) và thế giới (khách thể) để tạo ra sản phẩm
cả về phía thế giới, cả về phía con người. Trong mối quan hệ đó có hai quá trình
diễn ra đồng thời và bổ sung cho nhau, thống nhất với nhau:
 Quá trình thứ nhất là quá trình đối tượng hóa, trong đó chủ thể chuyển năng
lực của mình thành sản phẩm của hoạt động, có nghĩa là tâm lý của của con người


được bộc lộ, được khách quan hóa trong quá trình làm ra sản phẩm.
 Quá trình thứ hai là quá trình chủ thể hóa: khi hoạt động con người chuyển
từ phía khách thể vào bản thân mình những qui luật, bản chất của thế giới tạo nên
tâm lý, ý thức, nhân cách của bản thân, bằng cách chiếm lĩnh thế giới đó.
1.2.2. Những đặc điểm của hoạt động
 Hoạt động bao giờ cũng là “hoạt động có đối tượng”: đối tượng của hoạt
động là cái con người cần làm ra, cần chiếm lĩnh (động cơ).
 Hoạt động bao giờ cũng có chủ thể.
– Hoạt động bao giờ cũng có tính mục đích: mục đích của hoạt động là làm
biến đổi thế giới (khách thể), biến đổi bản thân chủ thể.
– Hoạt động vận hành theo nguyên tắc gián tiếp: trong hoạt động con người
“gián tiếp” tác động đến khách thể qua hình ảnh tâm lý trong đầu, qua việc sử dụng
công cụ lao động và sử dụng phương tiện ngôn ngữ.
1.2.3. Các loại hoạt động
Có nhiều cách phân loại hoạt động:
1. Xét về phương diện cá thể: có 4 loại hoạt động là vui chơi, học tập, lao động và
hoạt động xã hội.
2. Xét về phương diện sản phẩm (vật chất hay tinh thần) có hai loại hoạt động:
– Hoạt động thực tiễn : tạo ra sản phẩm vật chất là chủ yếu.


Hành động

Mục đích

Thao tác

Phương tiện
Sản phẩm

1.2.5. Vận dụng lý thuyết hoạt động vào đề tài nghiên cứu
Dựa vào cấu trúc của hoạt động, chúng tôi có những vận dụng vào đề tài
nghiên cứu như sau:
■ Muốn tạo được một sản phẩm mới, đạt chất lượng – ở đây chính là sự lĩnh
hội tri thức, sự hình thành và phát triển kĩ năng, sự hoàn thiện dần về ý thức và tư
tưởng của HS, bản thân người thiết kế cần phải nắm rõ cấu trúc của hoạt động.
– Chủ thể của hoạt động ở đây là người tổ chức (có thể là GV hoặc chính HS),
người tham gia (HS); khách thể là các hoạt động NGLL có nội dung hóa học.
Cụ thể: giữa chủ thể và khách thể phải có sự tác động qua lại lẫn nhau. HS
tác động (thực hiện), làm cho hoạt động này phát huy, bộc lộ tác dụng của chúng.


Thông qua đó, HS lại thu về được kiến thức, kĩ năng, hình thành thái độ, nhận thức
mới.
■ Để làm được như vậy, khi thiết kế hoạt động, GV cần chú ý đến sự thống
nhất, xuyên suốt giữa động cơ, mục đích và phương tiện tiến hành. Hoạt động luôn
hướng vào động cơ. Do đó, các hoạt động NGLL thông qua các hình thức tổ chức
phải thu hút, hấp dẫn với người tham gia, và phải có tác dụng phát huy khả năng,
bồi dưỡng tư tưởng, nhận thức, tình cảm. Khi chủ thể tìm thấy mục đích của mình
trong đối tượng thì sẽ có nhiều nỗ lực hơn để giành được nó. Mặt khác, sự hấp dẫn,

nhân cách của người học được hình thành và phát triển.
1.3.2. Vai trò của giáo dục đối với sự hình thành và phát triển nhân cách HS
Quá trình xã hội hình thành cá nhân con người được thực hiện do sự tác động
của nhiều nhân tố bên ngoài, trong đó có giáo dục. Giáo dục là một bộ phận của các
quá trình xã hội đó, tuy không thể thay thế cho toàn bộ các nhân tố và ảnh hưởng
của các quá trình xã hội, không thể một mình quyết định toàn bộ tiến trình phát triển
của cá nhân, nhưng lại đóng vai trò “chủ đạo” là định hướng, dẫn dắt sự phát triển
nhân cách. Vai trò chủ đạo của giáo dục được thể hiện trong bốn phương diện sau:
 Giáo dục chủ động đề ra mục đích, qui định phương hướng, nội dung và
mức độ của sự phát triển. Giáo dục căn cứ vào mục tiêu đào tạo tổng quát để
qui định mức độ phát triển cá nhân, bằng cách xây dựng chương trình giáo
dục cho từng loại đối tượng thích ứng với lứa tuổi, cấp học, loại trường, thời
gian, loại hình và phương pháp đào tạo.
 Giáo dục can thiệp, điều chỉnh các yếu tố, tổ chức các hoạt động và giao
lưu nhằm tạo nên sự phát triển nhân cách thuận lợi.
 Giáo dục tạo ra tiền đề cho tự giáo dục và hoạt động cá nhân. Trình độ,
khả năng tự giáo dục của cá nhân phần lớn bắt nguồn từ sự định hướng đúng
đắn của giáo dục. Sự thống nhất giữa giáo dục và tự giáo dục còn tạo ra khả
năng tự đề kháng của cá nhân trước các tác động, ảnh hưởng tiêu cực của
hoàn cảnh xã hội.
 Giáo dục phải đi trước, đón đầu sự phát triển. Sự định hướng của giáo dục


không chỉ thích ứng với các yêu cầu của xã hội hiện tại mà còn phải đi trước
hiện thực, hướng về tương lai để chủ động đón đầu và thúc đẩy sự phát triển.
Để giáo dục giữ vai trò chủ đạo và có tác động thực sự đến sự hình thành và
phát triển nhân cách của HS, cần có sự kết hợp giữa giáo dục và tự giáo dục. Thành
công trong giáo dục chính là làm cho người được giáo dục nhận thức được và chấp
nhận những yêu cầu của nhà giáo dục và của tập thể, biến chúng thành của mình,
làm cho họ biết tự đề ra cho mình những mục tiêu phấn đấu trong cuộc sống, tự bồi

đầu tiết học bằng màn thuyết trình khô khan. Thay vào đó, nên để cho các em khuấy
động không khí lớp bằng một vài trò chơi nho nhỏ. Cũng như vậy, trong từng tình
huống của hoạt động, mỗi HS sẽ có một cách nhìn nhận, xử lý khác nhau, GV
không nên áp đặt như thế là sai hay đúng.

 Nguyên tắc 3: tiếp cận hệ thống và phát triển
Sự phát triển nhân cách của HS chịu sự tác động của các hệ thống: hệ thống
môi trường, hệ thống giáo dục, các nhân tố sinh học… Do đó việc xác định chức
năng và nhiệm vụ giáo dục cần phải xem xét đến tính hệ thống của hoạt động.
HĐGD là hoạt động luôn luôn biến động và phát triển không ngừng về nội dung,
phương pháp, hình thức tổ chức để phù hợp với đối tượng của nó là HS đang trưởng
thành và phát triển, trong điều kiện xã hội cũng đang biến đổi như vũ bão.
Để thực hiện được nguyên tắc này, các nhà giáo dục cần lưu ý các yêu cầu:
 Xác định rõ chức năng, vai trò từng nhân tố và đặt HĐGD trong điều kiện
xã hội cụ thể.
 Tổ chức HĐGD phải gắn bó hữu cơ với hoạt động dạy học nhằm hướng
tới mục tiêu giáo dục nhân cách toàn diện.
 Có sự thống nhất cao giữa mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp,
hình thức tổ chức giáo dục, tạo thành một chỉnh thể thống nhất.
 Luôn tạo động lực cho HS, luôn nhìn nhận các bản chất, xu hướng phát
triển của đối tượng giáo dục.
■ Khi thiết kế các HĐGD NGLL, GV cần lưu ý đảm bảo:
– Hoạt động có nội dung và mục đích gắn liền với mục đích giáo dục chung
sao cho HS thấy được sự liên hệ mật thiết giữa nội khóa và ngoại khóa, giữa các
môn học với nhau.
– Dựa vào mục tiêu cuối cùng cần đạt – giáo dục HS thành những con người


với đầy đủ phẩm chất chân – thiện – mĩ để đề ra hình thức hoạt động phù hợp.
Những mục tiêu này được qui định bởi mục tiêu giáo dục, nhu cầu xã hội, và tình

giờ học các môn học văn hóa trên lớp. HĐGD NGLL là sự tiếp nối hoạt động dạy
học trên lớp, là con đường gắn lý thuyết với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa
nhận thức và hành động, góp phần hình thành tình cảm, niềm tin đúng đắn ở HS.
HĐGD NGLL là con đường hoàn thiện nhân cách thế hệ trẻ.
1.4.2. Mục tiêu và vai trò
1.4.2.1. Mục tiêu
Như chúng ta đã biết, HĐGD NGLL là điều kiện tốt nhất để HS phát huy vai
trò chủ thể, tính tích cực, chủ động trong quá trình học tập, rèn luyện toàn diện. Với
ý nghĩa đó, mục tiêu của HĐGD NGLL được thể hiện ở những điểm sau:
■ Về nhận thức: góp phần củng cố, mở rộng và khắc sâu kiến thức đã học trên
lớp, nâng cao hiểu biết về các lĩnh vực của đời sống xã hội, về những giá trị truyền
thống của dân tộc, biết tiếp thu những giá trị tốt đẹp của nhân loại và của thời đại;
có ý thức trách nhiệm đối với bản thân và xã hội, có ý thức lựa chọn nghề nghiệp
cho bản thân.
■ Về kĩ năng: Củng cố vững chắc các kĩ năng cơ bản đã được rèn luyện từ
Trung học cơ sở để trên cơ sở đó tiếp tục phát triển các năng lực chủ yếu như : năng
lực tự hoàn thiện, năng lực giao tiếp ứng xử, năng lực thích ứng, năng lực hoạt động
chính trị – xã hội, năng lực tổ chức quản lý, năng lực hợp tác và cạnh tranh lành
mạnh; có lối sống phù hợp với các giá trị xã hội.
■ Về tư tưởng: Bồi dưỡng nhân sinh quan, thế giới quan khoa học để từ đó có
thái độ đúng đắn trước những vấn đề của cuộc sống, biết chịu trách nhiệm về hành
vi của bản thân và đấu tranh tích cực với những biểu hiện sai trái của người khác,
biết cảm thụ và đánh giá cái đẹp trong cuộc sống.
Như vậy, việc đổi mới phương pháp tổ chức HĐGD NGLL nhằm thỏa mãn
ba mục tiêu trên, sao cho HS thực sự trở thành chủ thể tích cực, sáng tạo nhằm phát
huy, phát triển tiềm năng của các em.
1.4.2.2. Vai trò
Makarenco – nhà sư phạm nổi tiếng của nước Nga đầu thế kỷ XX đã nói:




trình gắn bó, thống nhất nhằm thực hiện mục tiêu đào tạo của cấp học.
1.4.3. Sự phân bố thời lượng và nội dung chương trình HĐGD NGLL
1.4.3.1. Thời lượng
– Theo “Kế hoạch giáo dục của trường THPT”: trong một tháng, bên cạnh
các môn học cụ thể còn có các hoạt động khác, trong đó có 4 tiết HĐGD NGLL và
2 tiết hoạt động tập thể”.
– Theo tài liệu bồi dưỡng thường xuyên của tác giả Từ Đức Văn [45] thì
“HĐGD NGLL được qui định thực hiện vào tiết sinh hoạt dưới cờ đầu tuần, tiết
sinh hoạt lớp cuối tuần và 4 tiết hoạt động trong 1 tháng”.
1.4.3.2. Nội dung chương trình
HĐGD NGLL ở trường phổ thông tập trung vào 6 vấn đề lớn như sau:
– Lẽ sống của thanh niên trong giai đoạn CNH – HĐH đất nước.
– Tình bạn, tình yêu, hôn nhân và gia đình.
– Nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
– Truyền thống dân tộc và truyền thống cách mạng, bảo vệ di sản văn hóa.
– Thanh niên với vấn đề lập thân, lập nghiệp.
– Những vấn đề có tính nhân loại như: bệnh tật, đói nghèo, dân số, môi
trường, giáo dục, phát triển, hòa bình, hợp tác, hữu nghị giữa các dân tộc.
Nội dung của HĐGD NGLL được cấu trúc theo các chủ đề. Ở trường THPT,
mỗi tháng là một hoạt động. Tuy các chủ đề không gắn trực tiếp với các ngày lễ
nhưng vẫn mang tính kế thừa. Để phù hợp hoàn cảnh, điều kiện học tập, rèn luyện
của HS trong 9 tháng của năm học và 3 tháng hoạt động hè, nội dung HĐGD NGLL
được cụ thể hóa thành 10 chủ đề:
– Tháng 9: Thanh niên với học tập, rèn luyện vì sự nghiệp CNH–HĐH đất
nước.
– Tháng 10: Thanh niên với tình bạn, tình yêu và gia đình.
– Tháng 11: Thanh niên với truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo.
– Tháng 12: Thanh niên với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
– Tháng 1: Thanh niên với việc giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc.