ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------------

ĐỖ VĂN BIÊN

VAI TRÒ CỦA CHÍNH SÁCH ƢU ĐÃI VÀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI
ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA NGƢỜI DÂN QUA KHẢO SÁT TẠI
XÃ ĐỒNG VĂN HUYỆN THANH CHƢƠNG TỈNH NGHỆ AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2014

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------------

ĐỖ VĂN BIÊN

VAI TRÒ CỦA CHÍNH SÁCH ƢU ĐÃI VÀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI
ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA NGƢỜI DÂN QUA KHẢO SÁT TẠI
XÃ ĐỒNG VĂN HUYỆN THANH CHƢƠNG TỈNH NGHỆ AN

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 60 31 30 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

MỤC LỤC

2.3. Kết quả trong việc thực hiện chính sách ƣu đãi và trợ giúp xã hội chung
trong cả nƣớc ...........................................................Error! Bookmark not defined.
2.3.1. Kết quả đạt được.............................................Error! Bookmark not defined.
2.3.2. Hạn chế trong việc thực hiện chính sách ưu đãi và trợ giúp xã hội ... Error!
Bookmark not defined.
2.4. Thực tế thực hiện chính sách ƣu đãi và trợ giúp xã hội tại xã Đồng Văn
huyện Thanh Chƣơng tỉnh Nghệ An .....................Error! Bookmark not defined.
2.4.1. Thực tế thực hiện chính sách ưu đãi xã hội .Error! Bookmark not defined.
2.4.1.1. Quy trình triển khai chính sách ....................Error! Bookmark not defined.
2.4.1.2. Quy trình thực hiện chính sách ....................Error! Bookmark not defined.
2.4.2. Thực tế thực hiện chính sách trợ giúp xã hội..Error! Bookmark not defined.
Chƣơng 3. TÁC ĐỘNG CỦA CHÍNH SÁCH ƯU ĐÃI VÀ TRỢ GIÚP XÃ HỘI
ĐỐI VỚI ĐỜI SỐNG CỦA CÁC ĐỐI TƯỢNG THỤ HƯỞNG CHÍNH SÁCH
...................................................................................Error! Bookmark not defined.
3.1. Vai trò của chính sách ƣu đãi, trợ giúp xã hội trên toàn quốc nói chung
Error! Bookmark not defined.
3.1.1. Vai trò của chính sách ưu đãi xã hội trên toàn quốc . Error! Bookmark not
defined.
3.1.2. Vai trò của chính sách trợ giúp xã hội trên toàn quốcError! Bookmark not
defined.
3.2. Vai trò của chính sách ƣu đãi xã hội và trợ giúp xã hội đối với đời sống vật
chất của các đối tƣợng thụ hƣởng chính sách tại địa bàn nghiên cứu ....... Error!
Bookmark not defined.
3.2.1. Vai trò của chính sách ưu đãi tới đời sống vật chất của các đối tượng thụ
hưởng chính sách .....................................................Error! Bookmark not defined.
3.2.1.1. Tác động của chính sách ưu đãi xã hội tới nguồn thu nhập, chi tiêu .. Error!
Bookmark not defined.




3.3.2.2. Tác động của chính sách trợ giúp xã hội tới việc khám chữa bệnh..... Error!
Bookmark not defined.
3.3.2.3. Tác động của chính sách trợ giúp xã hội tới hoạt động giáo dục ....... Error!
Bookmark not defined.
3.4. Đánh giá chung của các đối tƣợng thụ hƣởng chính sách ƣu đãi và trợ giúp
xã hội.........................................................................Error! Bookmark not defined.
3.5. Kỳ vọng, đề xuất của các đối tƣợng thụ hƣởng chính sách ƣu đãi và trợ
giúp xã hội ................................................................Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ................................Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ...............................................................11
PHỤ LỤC


DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Tỷ lệ chi ngân sách Nhà nước cho trợ cấp thường xuyên ................ Error!
Bookmark not defined.
Bảng 2.2: Tỷ lệ đối tượng hưởng chính sách ưu đãi xã hội trên địa bàn xã Đồng Văn
................................................................................... Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.3: Tỷ lệ đối tượng được hưởng trợ cấp các loại trong 12 tháng năm 2012.... Error!
Bookmark not defined.
Bảng 2.4:Tỷ lệ vướng mắc, khó khăn khi nhận trợ cấp, ưu đãi của nhà nước .......... Error!
Bookmark not defined.
Bảng 2.5: Tỷ lệ người hưởng chính sách trợ giúp xã hội Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.1 : Mức thu nhập hàng tháng trong năm 2012 của gia đình các đối tượng hưởng ưu
đãi xã hội .................................................................... Error! Bookmark not defined.
Bảng 3.2: Mức độ đáp ứng của các khoản trợ cấp hàng tháng dành cho các đối tượng
................................................................................... Error! Bookmark not defined.

ra nhiều khó khăn trong việc thực hiện các chính sách an sinh xã hội, thực hiện công
bằng bình đẳng trong đời sống nhân dân.
Việc thực hiện các chính sách an sinh và phúc lợi xã hội là một vấn đề quan
trọng, có ảnh hưởng lớn tới đời sống nhân dân, công bằng xã hội. An sinh xã hội thể
hiện quyền cơ bản của con người và là công cụ để xây dựng một xã hội hài hòa, văn
minh và không có sự loại trừ. An sinh xã hội có nguyên tắc cơ bản là đảm bảo sự
đoàn kết, chia sẻ và tương trợ cộng đồng đối với các rủi ro trong đời sống, do vậy
có tác dụng thúc đẩy sự đồng thuận, bình đẳng và công bằng xã hội. Bên cạnh đó,
hệ thống an sinh xã hội thông qua tác động tích cực của các chính sách chăm sóc
sức khỏe, an toàn thu nhập và các dịch vụ xã hội, sẽ nâng cao năng suất lao động,
hỗ trợ chuyển đổi cơ cấu lao động nói riêng và toàn bộ quá trình phát triển kinh tế
nói chung.
Hệ thống an sinh xã hội hiện nay của Việt Nam gồm có nhiều bộ phận cấu
thành khác nhau với các hình thức chính là bảo hiểm xã hội, cứu trợ xã hội, ưu đãi
xã hội, trong đó nổi bật hơn cả là bảo hiểm xã hội và cứu trợ xã hội. Hiện nay, cùng

1


với sự tăng trưởng kinh tế xã hội, đời sống vật chất tinh thần của con người ngày
càng được nâng cao, vấn đề an sinh xã hội cũng ngày càng được quan tâm nhiều
hơn. Tuy nhiên, việc thực hiện an sinh xã hội cần được nghiên cứu một cách kỹ
lưỡng, sâu sắc hơn nữa trên cơ sở đặc điểm của vùng miền, để có những chính sách
an sinh xã hội phù hợp hơn và phát huy hơn nữa vai trò cũng như tác dụng của nó
trong đời sống nhân dân.
Nghiên cứu này được thực hiện tại địa bàn xã Đồng Văn, huyện Thanh
Chương, tỉnh Nghệ An, đây là một xã miền núi với số lượng đối tượng đang được
hưởng ưu đãi xã hội và cứu trợ xã hội nhiều thứ 3 ở huyện Thanh Chương, xã có
những đặc thù về điều kiện kinh tế, xã hội riêng nhưng cũng có những đặc điểm
chung giống với nhiều địa bàn khác ở Nghệ An nói riêng và trên cả nước nói chung

Gosta Esping-Andersen còn nhấn mạnh rằng cần xem xét hệ thống an sinh xã
hội dưới góc độ khả năng “phi hàng hóa hóa” các quyền xã hội. Ông gọi sự phi
hàng hóa hóa (de-commodification) là tình trạng trong đó sở dĩ người ta được
hưởng các dịch vụ phúc lợi là do người ta có quyền được hưởng và người ta có thể
duy trì cuộc sống của mình mà không cần dựa trên thị trường. Ông nói rõ rằng cho
dù có những chính sách trợ giúp xã hội hay bảo hiểm xã hội thì điều này không nhất
thiết dẫn đến một tình hình “phi hàng hóa hóa” thực thụ nếu chúng không thực sự
giải phóng các cá nhân ra khỏi sự phụ thuộc vào thị trường. “Tiêu chuẩn nổi bật của
các quyền xã hội phải là mức độ mà theo đó chúng cho phép con người có thể xác
lập được mức sống của mình mà không phụ thuộc vào các lực lượng của thị trường .
Chính là theo ý nghĩa này mà các quyền xã hội có thể làm giảm bớt tư cách “hàng
hóa” của các công dân”.
Hiểu theo nghĩa đó, có thể nói chính hệ thống an sinh xã hội, hiểu theo nghĩa
rộng, là một định chế quan trọng giúp cho người dân xác lập được tư thế con người
cũng như tư thế công dân của mình một cách đúng đắn trong một xã hội dân chủ và
văn minh.
2.2. Nghiên cứu về chính sách ưu đãi xã hội và an sinh xã hội trong nước:
Trong nhiều năm gần đây, công tác nghiên cứu về các chính sách ưu đãi xã
hội và trợ giúp xã hội đã có những bước phát triển mạnh tại Việt Nam như: Bài viết
“Phúc lợi xã hội trên thế giới: quan niệm và phân loại” của Trần Hữu Quang đăng
trên Tạp chí Khoa học Xã hội, số 4, 2009. Bài viết đề cập đến Sự phát triển của các
hệ thống phúc lợi xã hội là một trong những thành tựu lớn lao của nhiều quốc gia

3


trên thế giới trong thế kỷ XX. Phúc lợi xã hội được nhìn nhận như là một trong
những quyền căn bản của con người trong một quốc gia văn minh và hiện đại. Bài
viết này lược thuật lại một số quan niệm chính về phúc lợi xã hội, đồng thời đưa ra
những quan điểm cũng như những nhận định của nhiều tác giả trên thế giới về các

hành và thực hiện các chính sách đó tới các đối tượng được hưởng trong xã hội [13].
Nguyễn Hải Hữu (2007), Báo cáo chuyên đề “Thực trạng trợ giúp xã hội và
ưu đãi xã hội ở nước ta, năm 2001 – 2007 và khuyến nghị đến năm 2015” đưa ra
một bức tranh tổng thể về trợ giúp xã của Việt Nam trong cả một giai đoạn với
những thuận lợi và không ít thách thức khi đất nước bước vào quá trình công nghiệp
hóa – hiện đại hóa đất nước, từ đó đưa ra những khuyến nghị cụ thể để hoàn thiện
hệ thống chính sách trợ giúp xã và ưu đãi xã hội Việt Nam trong tổng thể hệ thống
an sinh xã hội nói chung [14].
Luận án Tiến sỹ Kinh tế về “an sinh xã hội đối với nông dân trong điều kiện
kinh tế thị trường ở Việt Nam” của Mai Ngọc Anh, Đại học kinh tế Quốc dân, năm
2009 đã trình bày và khái quát cơ sở lý luận về hệ thống an sinh xã hội đối với nông
dân trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam thời điểm đó và đánh giá thực
trạng hệ thống an sinh xã hội đối với nông dân Việt Nam, cuối cùng tác giả đưa ra
phương pháp và giải pháp xây dựng và hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội đối với
nông dân Việt Nam trong những năm tới [1].
Luận văn Thạc sỹ Kinh tế về "Ảnh hưởng của hệ thống an sinh xã hội tới vấn
đề nghèo đói của hộ nông dân huyện Văn Chấn - tỉnh Yên Bái" của Nguyễn Trường
Phát, Khoa Kinh tế Nông nghiệp, Đại học Thái Nguyên, 2009. Luận văn tập trung
nghiên cứu ảnh hưởng của trợ cấp giáo dục, trợ cấp y tế và chương trình135 đến vấn
đề nghèo đói hộ nông dân huyện Văn Chấn - tỉnh Yên Bái và được thực hiện tại các
cơ quan chức năng của tỉnhYên Bái, huyện Văn Chấn và các hộ nông dân tại 8 xã
và 1 thị trấn trong huyện. Sử dụng các số liệu về thực trạng của trợ cấp giáo dục, y
tế và chương trình 135 trong giai đoạn 2006 - 2008 và số liệu điều tra hộ gia đình
năm 2008. Đề tài gồm có 3 chương: Chương 1: Tổng quan tài liệu nghiên cứu và
phương pháp nghiên cứu; Chương 2: Thực trạng ảnh hưởng của hệ thống an sinh xã
hội tới thu nhập và nghèo đói của hộ nông dân huyện Văn chấn - tỉnh Yên Bái;
Chương 3: Một số giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng hệ thống an sinh xã hội toàn
diện bảo đảm giữa tăng trưởng kinh tế với xóa đói giảm nghèo. Đề tài nghiên cứu
đã chỉ ra được ảnh hưởng của trợ cấp giáo dục, y tế đến thu nhập, việc huy động trẻ


pháp để hoàn thiện lại bộ máy chính quyền địa phương cũng như việc thực hiện các
chính sách an sinh xã hội của Đảng và Nhà nước đối với các đối tượng này [18].

6


Đề tài cấp nhà nước về "Hoàn thiện chính sách trợ cấp xã hội trong hệ thống
an sinh xã hội Việt Nam giai đoạn 2006- 2010", Đề tài nghiên cứu và hệ thống hoá
các vấn đề lý luận về trợ cấp xã hội, hệ thống an sinh xã hội trong mối quan hệ biện
chứng với sự phát triển và ổn định xã hội. Phân tích thực trạng chính sách trợ cấp xã
hội ở nước ta giai đoạn vừa qua, từ đó rút ra những vấn đề cần phải hoàn thiện để
nâng cao chất lượng chính sách và mở rộng đối tượng thụ hưởng nhằm xây dựng hệ
thống an sinh xã hội hiện đại, phù hợp với quá trình phát triển kinh tế xã hội ở nước
ta. Luận văn tập chung nghiên cứu vấn đề lý luận, thực tiễn việc xác định cơ sở
khoa học, hình thành chính sách trợ cấp xã hội ở Việt Nam giai đoạn 2006 - 2010.
Phân tích thực trạng hình thành và tổ chức thực hiện chính sách trợ cấp xã hội ở
nước ta giai đoạn vừa qua và một số bài học kinh nghiệm nước ngoài có liên quan.
Đóng góp của đề tài: - Nghiên cứu hệ thống các vấn đề lý luận của việc lựa chọn
căn cứ khoa học cho các chính sách trợ cấp xã hội và hệ thống an sinh xã hội; Phân tích thực trạng thực hiện chính sách trợ cấp xã hội ở nước ta giai đoạn vừa qua
và một số kinh nghiệm của một số nước ngoài; - Đề xuất một số kiến nghị và giải
pháp nhằm hoàn thiện việc ban hành và thực hiện các chính sách trợ cấp xã hội giai
đoạn tới.
Luận án Tiến sỹ của Nguyễn Ngọc Toản “Chính sách trợ giúp xã hội thường
xuyên cộng đồng ở Việt Nam” Chuyên ngành Khoa học quản lý, Đại học kinh tế
Quốc dân, năm 2010. Luận án đã đánh giá về thực trạng thực hiện chính sách trợ
giúp xã hội thường xuyên cộng đồng ở Việt Nam với những thành tựu đạt được
trong thời gian qua cũng như những hạn chế còn tồn tại, từ đó đưa ra những giải
pháp như: Từng bước mở rộng đối tượng hưởng lợi nhằm bao phủ toàn bộ dân cư
khó khăn; Nghiên cứu mức chuẩn trợ và hệ số trợ giúp xã hội phù hợp; Đa dạng các
hình thức chăm sóc trong đó ưu tiên trợ giúp tại cộng cồng, gia đình; Chuyển đổi cơ

Nguyễn Hữu Dũng “Cơ sở lý luận và thực tiễn để xây dựng và thực hiện hệ
thống chính sách an sinh xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”, tạp chí Cộng sản, số 834 tháng 4-2012, đã đề cập
tới vấn đề mô hình cấu trúc hệ thống an sinh xã hội trong kinh tế thị trường, hệ
thống an sinh xã hội trong các nghị quyết của Đảng và chính sách của Nhà nước ta
trong thời gian qua, định hướng phát triển chính sách an sinh xã hội trong thời gian
tới [6].

8


Nguyễn Trọng Đàm “An sinh xã hội ở Việt Nam, những quan điểm và cách
tiếp cận thống nhất” tạp chí Cộng sản số 834, tháng 4-2012, trong bài viết này tác
giả đã đề cập tới thực trạng của hệ thống an sinh xã hội ở nước ta hiện nay, những
măt đã đạt được và một số hạn chế cần khắc phục, từ đó đưa ra các quan điểm, cách
tiếp cận an sinh xã hội trong giai đoạn 2012-2020. Đưa ra mục tiêu cơ bản và những
nhiệm vụ chủ yếu về an sinh xã hội, từ đó đưa ra một số nhóm giả pháp nhằm phát
triển hệ thống an sinh xã hội ở nước ta hiện nay [10].
Mai Ngọc Cường “An sinh xã hội 25 năm đổi mới: Thành tựu và vân đề đặt
ra”; tạp chí Cộng sản số 834, tháng 4-2012, đã khái quát lại hệ thống an sinh xã hội
trong hơn 25 năm đổi mới, từ đó nêu lên được những bất cập trong hệ thống an sinh
xã hội đòi hỏi cần được giải quyết và đưa ra hướng tổ chức hệ thống chính sách an
sinh xã hội tới năm 2020 mà Đảng và nhà nước ta cần quan tâm chú trọng [4].
3. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
3.1. Ý nghĩa lý luận
Đề tài vận dụng một số lý thuyết, phương pháp nghiên cứu xã hội học vào
phân tích vấn đề cho thấy được vai trò của các lý thuyết xã hội học ứng dụng vào
giải quyết các vấn đề thực tiễn tại Việt Nam, qua đó đóng góp vào hoàn thiện bổ
sung các yếu tố cần thiết để xã hội học ngày càng chứng tỏ được vị trí của mình với
tư cách là một ngành khoa học có tính thực tiễn cao chứ không dừng lại ở việc

* Phạm vi nội dung: Vai trò của chính sách ưu đãi và trợ giúp xã hội đối với
người dân tại địa bàn xã Đồng Văn nhằm phân tích:
Vai trò thiết chế của chính sách ưu đãi xã hội và trợ giúp xã hội chính là tập
hợp các quy định được ghi trong Luật của Nhà nước trên cơ sở đưa ra những tiêu
chí thực hiện rất rõ ràng.
Vai trò kì vọng của chính sách ưu đãi xã hội và trợ giúp xã hội chính là mức
sống kì vọng của các đối tượng hướng lợi được xác định trong chính sách. Việc
đánh giá quá trình thực hiện chính sách cần phải căn cứ vào mục tiêu kì vọng của
chính nó, chứ không căn cứ vào kì vọng của người được hưởng lợi. Tuy nhiên, kì
vọng của và nhu cầu của người được hưởng lợi vượt quá chính sách quy định cũng
là một cơ sở để xem xét điều chỉnh chính sách.
Vai trò khách quan của chính sách ưu đãi và trợ giúp xã hội chính là những
đánh giá khách quan của người được hưởng lợi chính sách ấy.
* Phạm vi không gian: địa bàn xã Đồng Văn huyện Thanh Chương tỉnh Nghệ An.

10


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.

Mai Ngọc Anh (2009), Luận án Tiến sĩ ề “an sinh xã hội đối với nông dân trong
điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam”, Đại học kinh tế Quốc dân.

2.

UBND xã Đồng Văn Báo cáo tình hình thực hiện kế hoạch Nhà nước năm
2012 và phương hướng nhiệm vụ năm 2013.

3.

Nxb: chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001.

9.

Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, Sđd, tr.74.

10. Nguyễn Trọng Đàm: “an sinh xã hội ở Việt Nam, những quan điểm và cách
tiếp cận thống nhất” tạp chí cộng sản số 834, tháng 4-2012.
11. Nguyễn Văn Định: giáo trình an sinh xã hội: nhà xuất bản ĐH Kinh tế quốc
dân năm 2008.
12. Nguyễn Hải Hữu (2008), “Đổi mới chính sách và cơ chế trợ giúp xã hội cho
phù hợp với bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”.
13. Nguyễn Hải Hữu (2007), Giáo trình nhập môn an sinh xã hội, nhà xuất bản
Lao động Xã hội.

11


14. Nguyễn Hải Hữu (2007), Báo cáo chuyên đề “Thực trạng trợ giúp xã hội và ưu
đãi xã hội ở nước ta, năm 2001 – 2007 và khuyến nghị đến năm 2015”.
15. Lê Bạch Hồng – Đặng Nguyên Anh – Khuất Thu Hồng – Lê Hoài Trung –
Robert Leroy Bach: Bảo trợ xã hội cho những nhóm thiệt thòi ở Việt Nam;
Nhà xuất bản Thế Giới, Hà Nội, 2005.
16. Lê Bạch Hồng – Khuất Thu Hồng; Di dân và bảo trợ xã hội ở Việt Nam trong
thời kỳ quá độ sang nền kinh tế thị trường; nhà xuất bản thế giới, Hà Nội, 2008.
17. Lê Ngọc Hùng: “Lịch sử và lý thuyết xã hội học; nhà xuất bản ĐHQGHN 2008”.
18. Khoa Công tác trường Đại học Lao Động 2010: Luận văn về “Tình hình thực
hiện ưu đãi người có công với cách mạng ở xã Nghi Sơn- Tĩnh Gia- Thanh Hóa”.
19. Kỷ yếu hội thảo “ổn định kinh tế vĩ mô, duy trì đà tăng trưởng: kinh tế Việt
Nam năm 2010 và đà tăng trưởng 2011.