ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
===================

VŨ THỊ HỒNG DUNG

QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT VÀ ĐỊNH HƢỚNG
GIÁ TRỊ VĂN HÓA CHO NGƢỜI VIỆT HIỆN NAY
TRONG VẤN ĐỀ ỨNG XỬ VỚI CÁI CHẾT

LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
===================

VŨ THỊ HỒNG DUNG

QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT VÀ ĐỊNH HƢỚNG
GIÁ TRỊ VĂN HÓA CHO NGƢỜI VIỆT HIỆN NAY
TRONG VẤN ĐỀ ỨNG XỬ VỚI CÁI CHẾT
Chuyên ngành : Triết học
Mã số: 60.22.03.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH TRIẾT HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:TS. PHẠM QUỲNH


not

Bookmark

not

defined.
1.2.2. Quan niệm về cái chết trong đạo PhậtError!
defined.
1.2.3. Quan niệm về cái chết trong Hồi GiáoError!
defined.
Kết luận chƣơng 1 ......................................... Error! Bookmark not defined.

1


CHƢƠNG 2: ĐỀ XUẤT THẾ ỨNG XỬ CHO NGƢỜI VIỆT NAM
HIỆN NAY VỚI VẤN ĐỀ CÁI CHẾT THEO ĐỊNH HƢỚNG GIÁ TRỊ
VĂN HÓA ...................................................... Error! Bookmark not defined.
2.1. Thái độ và nghi lễ tang ma của ngƣời Việt hiện nay trong cách
ứng xử với cái chết .................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Thái độ của người Việt trong ứng xử với cái chết ................. Error!
Bookmark not defined.
2.1.2 Nghi lễ tang ma của người Việt ..... Error! Bookmark not defined.
2.2. Một số định hƣớng cho thế ứng xử của ngƣời Việt hiện nay với
vấn đề cái chết............................................ Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Cần nhìn nhận cái chết như một hiên tượng tự nhiên, một giai đoạn
tất yếu trong chu trình phát triển của đời người, do đó không nên né
tránh hay sợ hãi khi bàn luận về cái chết hay đối mặt với nó. ......... Error!

có ý nghĩa và hữu ích. Hãy nỗ lực làm những gì có ích cho mình và mọi
người, phục vụ và cống hiến, để đời sống dù có mong manh, ngắn ngủi cũng
trở nên có ý nghĩa và giá trị.
Quan niệm về sống và chết, quan niệm về mối liên hệ giữa những người
sống và người chết từ lâu đã trở thành đề tài không chỉ được đề cập trong các
tôn giáo, tín ngưỡng mà còn xuất hiện trong triết học và một số bộ môn khoa
học. Bởi suy cho cùng, điều mà tôn giáo, tín ngưỡng và các ngành khoa học
hướng đến cũng chỉ để giải quyết vấn đề sống và chết của con người. Đã là
con người, chắc chắn ai cũng quan tâm đến sự sống và chết của mình. Tuy
nhiên, trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta nhắc nhiều đến sự sống, sự tồn tại
của mỗi đời người, mỗi xã hội và thường né tránh không bàn đến cái chết,
những điều liên quan đến cái chết.
Vấn đề sự sống – cái chết đã được vô số học giả khắp thế giới, cả phương
Đông, phương Tây, từ xưa đến nay nghiên cứu và đưa ra nhiều kiến giải phong
phú. Trong văn học phương Tây, nhà soạn kịch thiên tài Shakespeare đã đưa ra
một mệnh đề bất hủ “sống hay chết đó mới là vấn đề”. Trong triết học phương
Tây cổ đại, Platon có tác phẩm nổi tiếng bàn về sự bất tử của linh hồn. Ở
phương Đông, các nhà tư tưởng thuộc các các tôn giáo như Nho giáo, Đạo giáo
cũng đưa ra những quan niệm luận bàn về vấn đề sống – chết. Một số tôn giáo
lớn như đạo Phật, đạo Kitô, đạo Hồi cũng góp tiếng nói của mình đưa ra những
kiến giải lý thú về sự kiện trọng đại này của con người.

4


Cái chết của một thành viên trong cộng đồng thường gây nên một sự sợ
hãi, một nỗi kinh hoàng đối với những thành viên còn lại. Chết là một thực tại
bí hiểm bởi không ai còn sống mà có kinh nghiệm về nó được; những gì
người ta nói về cuộc sống sau cái chết đều chỉ là niềm tin. Khảo cứu quan
niệm về cái chết của người Việt và sự ảnh hưởng của nó đến đời sống văn hóa

Công trình củaThích Điền Tâm (2011), Phật giáo sinh tử kỳ thư, Nxb Thời
đại, Hà Nội, góp phần lý giải chân tướng của sự sống và cái chết, giúp độc giả
đối diện với cái chết với hơn 200 đồ hình miêu tả về quá trình trước và sau lúc
lâm chung. Công trình của Sogyal Rinpoche (2013), Tạng Thư Sống Chết,
Thích Nữ Trí Hải dịch, Nxb Hồng Đức– Sách Bàn Về Sự Sống Và Cái Chết,
trong tác phẩm này, Sogyal Rinpoche tập trung vào các vấn đề làm sao để
hiểu ý nghĩa thực thụ của sự sống, làm sao để chấp nhận cái chết, làm sao để
giúp đỡ người sắp chết, và người đã chết. Tác giả có khuynh hướng nghĩ đến
sự chết không phải là một cái gì đó hoàn toàn chấm dứt. Tuy vậy, cái chết
không thể biết trước vì ta không biết được khi nào cái chết đến, và mình sẽ
chết như thế nào. Bởi thế, tốt hơn cả là ta hãy dự phòng một số việc trước khi
cái chết thực sự xảy ra.
Ngoài ra còn có một số công trình cũng đề cập đến vấn đề cái chết của
các tác giả: Francoise Dastur (2013), Sao lại là cái chết, Đăng Ngọc dịch,
Nxb Tri thức, Hà Nội; K. Sri Dhammananda (2007), Chết có thật đáng sợ
không, Nxb Tổng hợp TP. Hồ Chí Minh; Emmanuelle Huisman – Perrin
(2013), Cái chết giải thích cho con, Đỗ Thị Minh Nguyệt dịch, Nxb Giáo dục
Việt Nam, Hà Nội. Đạt Lai Lạt Ma (Tây Tạng) (2004), Sống hạnh phúc chết
bình an, Nxb Tôn giáo, Hà Nội. Tống Đạo Nguyên (2011), Đạo giáo sinh tử
kỳ thư, Cổ Đồ Thư dịch, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội; Arthur
Schopenhauer (2006), Siêu hình tình yêu – siêu hình sự chết, Hoàng Thiên
Nguyễn dịch, Nxb Văn học, Hà Nội; Tulku Thondup (2010), Chết an bình tái
sinh hỷ lạc, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.

6


Như vậy, có thể thấy số lượng các công trình nghiên cứu về cái chết của
các học giả nước ngoài khá đồ sộ. Những công trình này đã bàn luận, lý giải
đề tài cái chết dưới rất nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau. Một số tác phẩm đi

Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (2011), Nxb Văn học, Hà Nội là
một công trình nghiên cứu nghiêm túc, có tinh thần phản biện về thuần phong
mỹ tục của Việt Nam. Trong tác phẩm này, tác giả cũng đề cập đến vấn đề
tang ma, cải táng và việc hiếu của người Việt, coi đó như một trong những
phong tục tập quán thể hiện được bản sắc văn hóa Việt Nam.
Bên cạnh những công trình văn hóa đề cập đến cái chết với tư cách là
một yếu tố văn hóa, khai thác đề tài cái chết ở khía cạnh phong tục tập quán ở
nước ta còn có các văn bản về những quy chế của nhà nước về nghi lễ tang
ma. Đó là các văn bản như Quyết định số 308/2005/QĐ-TTg ngày 25/11/2005
của Thủ tướng Chính phủ ban hành Quy chế thực hiện nếp sống văn minh
trong việc cưới, việc tang và lễ hội; Thông tư số 04/2011/TT-BVHTTDL ngày
21/01/2011 của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch quy định về thực hiện nếp
sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội; Nghị định 105/2012/NĐCPVề tổ chức lễ tang cán bộ, công chức, viên chức; Chỉ thị 27 –CT/TW của Bộ
chính trị về việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, lễ.
Như vậy, có thể thấy số lượng các công trình nghiên cứu về đề tài cái
chết ở Việt Nam còn ít ỏi. Những công trình nghiên cứu về đề tài này mới chỉ
khai thác khía cạnh bề mặt chẳng hạn như về nghi thức, tang lễ. Các công
trình nghiên cứu về đề tài cái chết đặt dưới góc độ triết học và định hướng giá
trị văn hóa hầu như chưa xuất hiện. (Và cũng do hạn chế về mặt nhận thức mà
bản thân tác giả chưa được tiếp cận với bất kỳ công trình nghiên cứu nào liên
quan trực tiếp đến đề tài mà tác giả đã chọn). Do đó, khảo cứu quan niệm về
cái chết và định hướng giá trị văn hóa cho người Việt Nam hiện nay trong vấn
đề ứng xử với cái chết thiết nghĩ là một việc làm cần thiết. Qua việc tìm hiểu
quan niệm về cái chết trong lịch sử tư tưởng nhân loại nói chung, ở Việt Nam

8


nói riêng để có thể khẳng định cái chết là một sự kiện, một hiện tượng tự
nhiên của đời sống con người và cũng là một thành tố không thể thiếu của văn

và logic…
1.6. Đóng góp mới của luận văn
Luận văn trình bày một cách có hệ thống và chi tiết quan niệm về cái
chết trong lịch sử tư tưởng nhân loại và đưa ra một số đề xuất về thế ứng xử
cho con người Việt Nam hiện nay đối với vấn đề cái chết.
1.7. Ý nghĩa của luận văn
Thông qua việc làm sáng tỏ những nội dung cơ bản trong quan niệm về
cái chết trong lịch sử triết học, tôn giáo và ở Việt Nam luận văn giúp chúng ta
có một cái nhìn đầy đủ, đa chiều hơn về vấn đề luôn đi liền với cuộc sống của
con người, đó là cái chết, đồng thời luận văn có thể dùng làm tài liệu tham
khảo cho những ai quan tâm tới vấn đề trên.
1.8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
có kết cấu gồm 2 chương, 5 tiết.

10


NỘI DUNG
CHƢƠNG 1: QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT TRONG LỊCH SỬ TƢ
TƢỞNG NHÂN LOẠI
1.1. Quan niệm về cái chết trong lịch sử triết học
1.1.1. Quan niệm về cái chết trong triết học phƣơng Tây
Socrates (469 Tr. CN – 399 Tr. CN) là một nhà triết học vĩ đại. Theo
ông triết học ra đời với mục đích chuẩn bị về mặt tinh thần để con người đón
nhận cái chết. Điều này đã được Socrates lý giải trong tác phẩm “Đối thoại
Phedon”, một đối thoại được học trò của ông là Platon ghi lại, trong đó kể lại
những thời khắc cuối đời của người thầy.
Socrates bị xử phải uống thuốc độc. Môn đệ của ông tìm cách cứu ông
một lần chót nhưng ông đã từ chối. Với các môn đệ đến ngục thất để tiễn

7. Doãn Chính (chủ biên) (2004), Đại cương lịch sử triết học Trung Quốc,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
8. Francoise Dastur (2013), Sao lại là cái chết, Đăng Ngọc dịch, Nxb Tri
thức, Hà Nội.
9. K. Sri Dhammananda (2007), Chết có thật đáng sợ không, Nxb Tổng
hợp TP. Hồ Chí Minh.
10. Will Durant (2008), Câu chuyện triết học, dịch giả Trí Hải, Bửu Đích,
Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
11. Nguyễn Hồng Dương (2001), Nghi lễ và lối sống công giáo trong văn
hóa Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội.

12


12. Phạm Đức Dương, (2003), Thế giới tâm linh, Tạp chí Nghiên cứu Tôn
giáo số 3/2003
13. Thích Như Điển, (2009), Sống và chết theo quan niệm Phật giáo
Nxb Phương Đông, TP Hồ Chí Minh.
14. Lê Quý Đức, Hoàng Chí Bảo (2007), Văn hóa đạo đức ở nước ta hiện nay:
vấn đề và giải pháp, Nxb Văn hóa - thông tin & Viện Văn hóa, Hà Nội.
15. Christian Ethics, Đạo đức kitô giáo, Thần Học Luân Lý dưới ánh sáng
Công Đồng vatican II, Thần học luân lý chuyên biệt 2, trang 304
16. Giáo lí Giáo hội Công giáo, (1996), Biên soạn cho giáo dân, sách lưu
hành nội bộ.
17. Phạm Minh Hạc, Nguyễn Khoa Điềm (chủ biên) (2003), Về phát triển
và xây dựng con người trong thời kỳ công nghiệp hoá và hiện đại hoá,
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
18. Lý Tường Hải (2005), Khổng Tử (bản dịch), Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
19. Mai Thanh Hải (2006), Từ điển tín ngưỡng, tôn giáo thế giới và Việt
Nam, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội.

gian ở Việt Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
33. Đạt Lai Lạt Ma (Tây Tạng) (2004), Sống hạnh phúc chết bình an, Nxb
Tôn giáo, Hà Nội.
34. Raymond A.Moody Jr (2008), Sự sống sau khi chết, Nxb Lao động, Hà
Nội, 2008.
35. Lương Ninh (2009), Một con đường sử học, Nxb ĐH Sư Phạm, Hà Nội.
36. Tống Đạo Nguyên (2011), Đạo giáo sinh tử kỳ thư, Cổ Đồ Thư dịch,
Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội.
37. Phạm Thị Thu Phương (2009), Vấn đề con người trong Triết học Hy
Lạp cổ đại, Luận văn thạc sĩ Triết học, ĐHQGHN, Hà Nội.
38. James Van Praagh (2011), Những việc cần làm trước lúc lâm chung,
Nxb Thời đại, Hà Nội.

14


39. Thích Chân Quang (2005) Nghiệp và kết quả, Nxb Tôn giáo, Hà Nội.
40. M. Rodentan, P. Iudin (1955): Từ điển triết học, Nxb Ngoại văn,
Matxcova, Bản dịch và in lần thứ 3 của Nxb Sự thật, Hà Nội, 1978.
41. Sogyal Rinpoche (2013), Tạng Thư Sống Chết, Thích Nữ Trí Hải dịch,
Nxb Hồng Đức.
42. Liên Hoa Sinh, Tề Hân, (2009), Tây Tạng sinh tử kỳ thư, Nxb Hà Nội.
43. Arthur Schopenhauer (2006), Siêu hình tình yêu – siêu hình sự chết,
Hoàng Thiên Nguyễn dịch, Nxb Văn học, Hà Nội.
44. Sách Giáo lý công giáo, Phần thứ nhất, chương 3, mục 11 “Tôi tin xác
loài người ngày sau sống lại”.
45. Thích Nguyên Tạng (soạn dịch) (2002), Chết và tái sinh, Tu viện Quảng
Đức ấn hành.
46. Thích Điền Tâm (2011), Phật giáo sinh tử kỳ thư, Nxb Thời đại, Hà
Nội.

Văn hoá dân tộc.
60. Visuddhacara (2004), Thương yêu và chết, Trần Văn Huân dịch, Nxb
Tôn giáo, Hà Nội.
61. Nguyễn Hữu Vui (chủ biên) (2007) Lịch sử triết học, Nxb Chính trị
Quốc gia, Hà Nội.
62. Hoàng Tâm Xuyên (chủ biên) (2012) 10 tôn giáo lớn trên thế giới, Nxb
Tôn giáo, Hà Nội.
63. Về nhà Cha – nghi thức thăm viếng và cầu hồn (dành cho Huynh đoàn
giáo dân Đa Minh).
64. />
16