HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

ẢNH HUỬNG CẠNH TRANH CHIẾN LUỌTC
MỸ - TRUNG TẠI ĐÔNG NAM Á ĐẾN ĐỘC
LẬP DÂN TỘC CUA CÁC NUỚC TRONG KHU
VỤC TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2015

LUẬN ÁN TIẾN SỸ LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2016


NGUYỄN THỊ HẢI YẾN

ẢNH HUỬNG CẠNH TRANH CHIẾN LUỌTC
MỸ - TRUNG TẠI ĐÔNG NAM Á ĐẾN ĐỘC
LẬP DÂN TỘC CUA CÁC NUỚC TRONG KHU
VỤC TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2015

LUẬN ÁN TIẾN SỸ LỊCH SỬ

C huyên ngà nh : Lịch sử Phong trào cộng sản, công nhân
quôc tê và giải phóng dân tộc
Mã sô

: 62 22 03 12

Người hướng dẫn khoa học : PGS.TS Nguyễn Hoàng Giáp
LỜI CAM ĐOAN

ĐÔNG NAM Á TRONG CẠNH TRANH CHIẾN LƯỢC MỸ - TRUNG 06
TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2015
3.1. Diễn biến cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung tại Đông Nam Á
3.2. Ảnh hưởng đến độc lập dân tộc của các nước Đông Nam Á
3.3. Ảnh hưởng đến độc lập dân tộc của Việt Nam
4.1. C hương 4 : NHẬN XÉT VỀ ẢNH HƯỞNG CẠNH TRANH
CHIẾN LƯỢC MỸ - TRUNG TẠI ĐÔNG NAM Á TỪ NĂM 2001
ĐẾN NĂM 2015 VÀ ĐỐI SÁCH CỦA CÁC NƯỚC KHU VựC
NHẰM BẢO VỆ ĐỘC LẬP DÂN TỘCNhận xét về ảnh hưởng cạnh
tranh chiến lược Mỹ - Trung đối với độc lập dân tộc của các nước Đông
Nam Á
4.2. Đối sách của ASEAN và các nước Đông Nam Á trước ảnh hưởng
cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung đến độc lập dân tộc của các nước trong
khu vực
4.3. Kinh nghiệm về đối sách của các nước Đông Nam Á và đề xuất đối
sách với Việt Nam trước ảnh hưởng từ cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung
tại Đông Nam Á nhằm bảo vệ độc lập dân tộc hiện nay
KẾT LUẬN
DA Chữ viết
NH
tắt
MỤ AEC
1.

Nghĩa Tiếng Anh

ASEAN Economic Community

9
19

9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.

APEC

Asia-Pacific
Economic
Cooperation
APSC
ASEAN
Political-Security
Community
ARF
ASEAN Regional Forum
A SC
ASEAN Security Community
A SEAN Association of Southeast Asian
Nations
A SCC ASEAN


ODA

26.

UNCLOS

Declaration on Conduct of the
Parties in the South China Sea
South east asia
National independence
East Asia Summit
European Union
Foreign Direct Investment
Free Trade Agreement
Free Trade Area of the Asia Pacific
International Relations
Regional
Comprehensive
Economic Partnership
Treaty of Amity and Cooperation
in Southeast Asia
Globalization
Trans-Pacific Partnership

Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á Thái Bình Dương
Cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN
Diễn đàn khu vực ASEAN
Cộng đồng an ninh ASEAN
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

Law of the Sea
biển


6

MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Bước sang thế kỷ XXI, tình hình khu vực và thế giới có những thay đổi to lớn
và nhanh chóng. Châu Á - Thái Bình Dương (CA-TBD) trong đó có khu vực Đông
Nam Á (ĐNA) đang trở thành trung tâm phát triển năng động của thế giới, là địa bàn
cạnh tranh chiến lược của các nước lớn, trong đó có Mỹ và Trung Quốc. Sau gần bốn
thập niên tiến hành cải cách, Trung Quốc nổi lên trở thành một cường quốc ở khu vực
đe dọa vị trí bá chủ thế giới của Mỹ. Sự kiện 11/9/2001 cùng với những mâu thuẫn,
xung đột tại khu vực và hành động ngang nhiên độc chiếm Biển Đông và biển Hoa
Đông của Trung Quốc, Mỹ nhận ra sự lơ là của mình ở CA-TBD đặc biệt là ở ĐNA.
Do đó, Mỹ đã quyết định thực hiện chiến lược “xoay trục” từ châu Âu - Đại Tây
Dương sang CA- TBD nhằm duy trì việc kiểm soát tốt hơn lợi ích của mình trước sự
vươn lên mạnh mẽ của Trung Quốc. Những thay đổi lớn này kéo theo các nước lớn,
các thực thể khác cũng thay đổi chính sách đối ngoại, can dự nhiều hơn vào ĐNA,
điều này tác động không nhỏ đến nhận thức và hành động chiến lược của các nước
trong khu vực xây dựng và bảo vệ đất nước.
ĐNA có vị trí quan trọng trong chiến lược của các cường quốc trên thế giới.
Khu vực này không chỉ là nơi có nền kinh tế năng động, phát triển với tốc độ cao mà
còn có các tuyến hàng hải huyết mạch của thế giới, có nguồn tài nguyên phong phú,
quý hiếm, và đặc biệt là nơi Trung Quốc dễ dàng hơn trong việc xác lập quyền lực
đối với Tây Thái Bình Dương. Đây là một trong những nhân tố hàng đầu thúc đẩy các
nước lớn, trong đó có Mỹ và Trung Quốc ngày càng gia tăng cạnh tranh chiến lược
nhằm mở rộng ảnh hưởng tại ĐNA hiện nay. Trong 15 năm qua, cạnh tranh chiến
lược giữa Mỹ - Trung tại ĐNA khá phức tạp, tác động đa chiều đến tương quan ảnh

những ảnh hưởng cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung tại ĐNA; những quan điểm
đường lối, chính sách đối ngoại, các chủ trương chính sách trong cương lĩnh, văn
kiện, nghị quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam để đề
xuất những biện pháp bảo vệ ĐLDT ở khu vực trước ảnh hưởng cạnh tranh chiến lược Mỹ
- Trung.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp lịch sử: luận án đặt trong tiến trình lịch sử cụ thể, không gian,
thời gian là bối cảnh chung của quan hệ Mỹ - Trung, tình hình thế giới, khu vực từ


9

năm 2001 đến năm 2015; theo giai đoạn phát triển nhất định; phù hợp với logic lịch
sử...
- Phương pháp phân tích địa- chính trị: luận án được xem xét trước hết dưới
góc độ cạnh tranh địa- chính trị, cạnh tranh quyền lực trong không gian địa lý tự
nhiên và địa lý nhân văn của khu vực, từ đây thấy rõ lợi ích, mục tiêu chính trị chiến
lược của Mỹ - Trung tranh giành ảnh hưởng đối với khu vực.
- Phương pháp lôgic, nghiên cứu tình huống, so sánh hệ thống: Các nghiên
cứu sẽ phải từ những thay đổi chính sách của Mỹ và Trung Quốc tại ĐNA, diễn biến,
sự kiện đã và đang xảy ra để phân tích được tầm ảnh hưởng của cạnh tranh này đối
với khu vực và từ đó rút ra được những kinh nghiệm, những đối sách thích hợp cho
các nước trong khu vực trong công cuộc xây dựng và củng cố ĐLDT.
- Phương pháp phân tích và tổng hợp: được sử dụng để thu thập và đánh giá
các nguồn tài liệu liên quan đến đề tài, bao gồm văn kiện của Đảng các khóa gần đây,
nhất là khóa XI và XII, chủ trương chính sách của Nhà nước, các công trình nghiên
cứu trong và ngoài nước về các chủ đề liên quan đến đề tài.
Ngoài ra tác giả luận án còn sử dụng phương pháp sưu tầm tư liệu, hệ thống,
đính chính, phân loại, thống kê, phương pháp liên ngành lịch sử, quan hệ quốc tế,
chính trị quốc tế được sử dụng làm phương pháp bổ trợ.

ngoài nước quan tâm. Tuy nhiên, nghiên cứu về đề tài này không có nhiều mà chủ
yếu nghiên cứu về cạnh tranh chiến lược của Mỹ - Trung ở Đông Á, CA-TBD hoặc
cạnh tranh chiến lược của các nước lớn ở ĐNA. Vì vậy, cho đến nay, đề tài của luận
án ở trong cũng như ngoài nước chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính hệ
thống, chuyên sâu, tổng hợp, phân tích và đánh giá một cách toàn diện về ảnh hưởng
của cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ - Trung ở ĐNA đối với ĐLDT của các nước ở khu
vực trong 15 năm đầu của thế kỷ XXI.
Các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án hiện nay chủ yếu tập trung
theo 3 hướng: thứ nhất, ĐNA trong chiến lược của Mỹ và Trung Quốc; thứ hai, ảnh
hưởng cạnh tranh chiến lược Mỹ -Trung tại ĐNA đến khu vực; thứ ba, đối sách của
các nước ĐNA trước ảnh hưởng của sự cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung.
1.1. CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐÉN ĐÔNG NAM Á TRONG
CHIÉN LƯỢC CỦA MỸ VÀ TRUNG QUỐC
1.1.1. Các nghiên cứu trong nước
Trước hết phải kể đến công trình nghiên cứu như: sách “Những vấn đề chính
trị, kinh tế Đông Nam Á thập niên đầu thế kỷ XXT" của Trần Khánh (2006) [89] đã
tập trung xem xét ĐNA trong các vòng xoáy chiến lược tạo nên bởi xu thế toàn cầu
hóa và sự thay đổi địa chính trị khu vực; chuyển động phức tạp của ASEAN hiện nay;
cơ hội và thách thức đối với khu vực, từng quốc gia để từ đó cải cách và đẩy mạnh
hội nhập sâu rộng hơn tạo cho ĐNA hòa bình ổn định và năng động có tính cạnh
tranh cao. Những dữ liệu này giúp tác giả trong việc phân tích tình hình chính trị,
kinh tế của ĐNA hiện nay.

Cuốn sách “Biển Đông: Địa chính trị, lợi ích, chính sách và hoạt động của


các bên liên quan”, của Đặng Đình Quý và Nguyễn Minh Ngọc (2013) [155], đã
khẳng định tầm quan trọng địa chính trị của Biển Đông và chỉ ra những tính toán
phức tạp của các nước liên quan và ngoài khu vực. Theo các tác giả thì chính những
mâu thuẫn lợi ích và cạnh tranh chiến lược này đang tác động trực tiếp đến những


sắc hơn” (Chinese - Vietnamese Joint Ideology and Deeper Trade Relation) và bài
“Trung - Việt đã giải quyết 2/3 tranh chấp lãnh thổ” (China - Vietnam have Resolved
2/3 of Territorial Disputes) [235]. Các tác giả đều nhận định ĐNA là trọng điểm bố trí
chiến lược của Trung Quốc cũng là nơi được các nước lớn bên ngoài khu vực quan
tâm “chăm sóc” vì lợi ích của chính họ khiến tình hình nơi này thiếu ổn định. Tác giả
cũng phân tích vai trò địa kinh tế và chính trị của Việt Nam từ đó đề xuất Trung Quốc
cần coi trọng ý nghĩa của ĐNA trong địa chính trị toàn cầu. Việt Nam nên trở thành
một trong những quốc gia trọng điểm được coi trọng của Trung Quốc và hợp tác kinh
tế toàn diện với Việt Nam; nên là một trong những trọng điểm để tăng cường ngoại
giao xung quanh với ĐNA của Trung Quốc.
Nhìn chung, những công trình trên đã phân tích khá toàn diện toàn cảnh về
tình hình chính trị, an ninh, kinh tế tại khu vực và vai trò địa - chính trị của ĐNA đối
với các cường quốc, đặc biệt là Mỹ và Trung Quốc. Đây là những nghiên cứu quan
trọng giúp tác giả khái quát bối cảnh quốc tế, khu vực CA-TBD và ĐNA hiện nay, từ
đó phân tích sâu sắc hơn lý do nào đã khiến Mỹ và Trung Quốc điều chỉnh chiến lược
ở ĐNA tạo nên những ảnh hưởng đến hòa bình và ổn định của các quốc gia trong khu
vực. Tuy nhiên, do hướng nghiên cứu khác với luận án nên các công trình trên chưa
thể hiện một cách đầy đủ bối cảnh quốc tế và khu vực, cũng như vai trò địa chiến
lược của ĐNA ảnh hưởng đến ĐLDT của các quốc gia ĐNA.
1.2. CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐÉN ẢNH HƯỞNG CẠNH
TRANH CHIÉN LƯỢC MỸ - TRUNG TẠI ĐÔNG NAM Á TỚI CÁC NƯỚC
TRONG KHU VựC
1.2.1. Các nghiên cứu tron g nước
Những công trình nghiên cứu có tính hệ thống, chuyên sâu mang tầm chiến
lược về cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung ở ĐNA và Việt Nam phải kể đến đề tài

“Cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ở khu vực Đông Nam Á trong hai thập
niên đầu thế kỷ XXI và tác động đến Việt Nam ” của Nguyễn Hoàng Giáp (2010)



ích của mình Mỹ và Trung Quốc đều coi trọng việc lôi kéo, tập hợp lực lượng trong
khu vực, tăng cường ảnh hưởng tạo lợi thế chiến lược nhằm chi phối khống chế các
quan hệ quốc tế ở ĐNA, CA - TBD. Đây là những tư liệu hữu ích để tác giả hiểu rõ
hơn bản chất trong quan hệ Mỹ - Trung trước những biến đổi chính trị của thế giới
hiện nay.
Ngoài ra, còn có một số bài báo viết về vấn đề này như: Bài “Xu hướng và bản
chất của quan hệ Mỹ - Trung thời kỳ sau Chiến tranh lạnh" của tác giả Trần Khánh
(2014) [96], nhận định rằng: trong hai thập niên đầu sau Chiến tranh lạnh, mối quan
hệ Mỹ - Trung tiếp tục thiếu ổn định và tính cạnh tranh ngày càng lớn trên tất cả các
mặt, trong đó tính chất tranh thủ, lợi dụng lẫn nhau giảm đi, tính kiềm chế, xung đột
lợi ích nhất là về kinh tế, an ninh quân sự và địa chính trị tăng lên chứa đựng nhiều
nguy cơ bất ổn không chỉ cho họ mà còn cho cả ĐNA và nhân loại.
Bài “Tìm hiểu về khuôn khổ “mối quan hệ nước lớn kiểu mới” Trung - Mỹ”
của Linh Tú và Dương Đăng (2014) [206], đã nêu lên quan điểm của hai nước Trung
Quốc và Mỹ về mối quan hệ nước lớn kiểu mới. Tác giả nhận định mối quan hệ hai
bên sẽ vẫn dựa trên cơ sở duy trì hiện trạng để phát triển, nhưng tránh xung đột, đối
kháng và cạnh tranh trong hợp tác thì đó là những bước mở đầu cho mối quan hệ
nước lớn kiểu mới Trung - Mỹ trong tương lai.
Các công trình đề cập đến vấn đề chiến lược của Mỹ và Trung Quốc phải kể
đến sách tham khảo “Tìm hiểu những thay đổi lớn trong chiến lược quân sự của Mỹ"
của Trần Bá Khoa (2000) [99], sách “Nhân tố địa - chính trị trong chiến lược toàn
cầu mới của Mỹ đối với khu vực Đông Nam Á" của tác giả Nguyễn Văn Lan (2007)
[101], công trình “Chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ với Đông Nam Á sau chiến
tranh lạnh”, của các tác giả Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế và Nguyễn Thị Lệ
(2007) [49], sách “Chiến lược đối ngoại của các nước lớn và quan hệ với Việt Nam
trong hai thập niên đầu thế kỷXXT" của Nguyễn Xuân Sơn và Nguyễn Văn Du [160];
sách “Chính sách đối ngoại của các nước lớh" của Phạm Minh Sơn (2010) [161] đã
phân tích các giai đoạn chuyển biến và sự điều chỉnh chiến lược và quá trình triển
khai của Mỹ và Trung Quốc sau chiến tranh lạnh trong đó có khu vực ĐNA và Việt

những tình huống không dễ xử lý đối với các nước trong khu vực và làm gia tăng tính
phức tạp trong QHQT.
Sách tham khảo “Chiến lược và chính sách ngoại giao của Trung Quốc”
(Chinese Diplomatic Strategy and Policy) của tác giả Sở Thụ Long và Kim Uy (chủ
biên), (2008) [109], đây là công trình nghiên cứu chuyên sâu về chiến lược và chính
sách ngoại giao của Trung Quốc đối với tất cả các khu vực trên thế giới, trong đó có
ĐNA. Cuốn sách được chia thành bốn phần, trong đó phần III, cung cấp cho bạn đọc
những thông tin về chiến lược và chính sách của Trung Quốc đối với Châu lục và và
một số nước lớn, đi sâu phân tích mối quan hệ và chính sách của Trung Quốc đối với
khu vực Đông Nam Á, Nam Á, Trung Á, Bán đảo Triều Tiên, Trung Đông.. .Cuốn
sách đã cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho tác giả luận án tham khảo khi đưa ra


những đề xuất đối sách trước ảnh hưởng cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung đến
ĐLDT của Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, trong cuốn sách này có một số luận chứng
tác giả nêu trên quan điểm lập trường của mình và của Trung Quốc khác với Việt
Nam và không phù hợp với luật pháp quốc tế.
Sách “Obama and China ’s Rise in America ’s Asian Atrategy” (Obama và sự
trỗi dậy của Trung Quốc trong chiến lược châu Á của Mỹ), của Jeffrey A.Bader
(2015) [87], đã phân tích chính sách đối ngoại của chính quyền Obama không những
phát triển quan hệ với Trung Quốc, mà còn duy trì quan hệ tốt đẹp với các đối tác đồng minh chủ chốt khác ở châu Á như Nhật Bản và Hàn Quốc; đồng thời tập trung
nhiều hơn vào Đông Nam Á - ASEAN. Tuy nhiên, tác giả mới chỉ phân tích khía
cạnh một số nước ĐNA mong muốn sự hiện diện của Mỹ tại khu vực mà chưa đề cập
đến chiến lược này phục vụ chính bản thân nước Mỹ trước những nguy cơ tiềm tàng
của sự “trỗi dậy” của Trung Quốc đe dọa vị trí số 1 của Mỹ trên trường quốc tế.
Trên báo và tạp chí quốc tế có rất nhiều bài viết về vấn đề này như: Tác giả
David Capie và Paul Evans trong bài “The Asia - Facific Securities Lexicon” (Từ
điển an ninh Châu Á - Thái Bình Dương), (2002) [238] và bài viết “Seeking Security
in Dragon ’s shadow: China and Southeast Asia in the Emerging Asian Order” (Tìm
kiếm an ninh dưới bóng con rồng: Trung Quốc và Đông Nam Á trong trật tự Châu Á

(Chiến lược “xây dựng đảo” và tham vọng bá quyền khu vực của Trung Quốc), của
Patrick M.Cronin (2015) [254] đã điểm lại các hành vi hung hăng và mang tính
cưỡng ép của Trung Quốc. Theo tác giả thì những hành động này nhằm giảm ảnh
hưởng của Mỹ và gia tăng sự thống trị của Trung Quốc đối với khu vực CA- TBD.
Trong bài “Phân tích con đường xây dựng sức mạnh mềm văn hóa quốc gia
của Mỹ" (An Analysis of America’s Path of Building National Soft Cultural Power),
tác giả Lý Bách Linh (2015) [248] đã phân tích sức mạnh mềm văn hóa đã trở thành
nguyên nhân chủ yếu và nguồn tài nguyên quan trọng của Mỹ đối với năng lực lãnh
đạo, sức ảnh hưởng, sức hấp dẫn của sản xuất toàn cầu hóa.
Các công trình nghiên cứu trên là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho việc
luận giải các tác động từ sự trỗi dậy của Trung Quốc và cạnh tranh chiến lược Mỹ Trung đến ổn định và phát triển của ĐNA nói chung và độc lâọ chủ quyền của các
nước trong khu vực nói riêng.
1.3. CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐÉN ĐỐI SÁCH CỦA CÁC


NƯỚC ĐÔNG NAM Á TRƯỚC ẢNH HƯỞNG CẠNH TRANH CHIÉN LƯỢC
MỸ - TRUNG
1.3.1. Các nghiên cứu trong nước
Trước hết phải kể đến cuốn “Độc lập dân tộc của các nước đang phát triển
trong xu thế toàn cầu hóa” của tác giả Thái Văn Long (2006) [110], đã phân tích rất
chi tiết về những nội dung cơ bản về đấu tranh vì ĐLDT của các nước đang phát triển
hiện nay. Chương 4, tác giả đã phân tích nội dung Việt Nam đấu tranh bảo vệ và củng
cố ĐLDT trong TCH, qua đó tác giả đã phân tích đóng góp của Việt Nam vào cuộc
đấu tranh chung của các nước đang phát triển hiện nay và nêu một số bài học kinh
nghiệm rút ra từ cuộc đấu tranh này.
Cùng đề cập vấn đề trên còn có cuốn sách “Chủ quyền quốc gia dân tộc trong
xu thế toàn cầu hóa và vấn đề đặt ra với Việt Nam’" do tác giả Phan Văn Rân và
Nguyễn Hoàng Giáp (2010) đồng chủ biên [157]. Đây là công trình chuyên sâu
nghiên cứu về bảo vệ ĐLDT của các nước đang phát triển. Các tác giả đã phân tích
đối sách của một số nước nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia trước xu thế toàn cầu hóa;