ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ VÀ QUẢN TRỊ KINH DOANH
---------------------------------------------------
---------------------------------------------------
PHẠM THỊ VÂN KHÁNH
PHẠM THỊ VÂN KHÁNH
THỰC TRANG VÀ GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU ĐẤT
NÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ TRÊN ĐỊA
BÀN THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
THỰC TRANG VÀ GIẢI PHÁP CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU ĐẤT
NÔNG NGHIỆP TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HOÁ TRÊN ĐỊA
BÀN THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: Kinh tế Nông nghiệp
Mã số: 60.31.10
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
Thái nguyên, năm 2010
Thái nguyên, năm 2010
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
2. Mục tiêu nghiên cứu
4
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
5
4. Những đóng góp mới của luận văn
6
5. Bố cục của luận văn
7
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
8
Diện tích gieo trồng
Đô thị hóa
Khoa học kỹ thuật
1.1. Cơ sở khoa học về chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp trong quá
trình đô thị hoá
8
31
1.1.3.1. Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp
31
1.1.3.2. Chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp trong quá trình đô
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
thị hóa phát triển
31
1.2. Phương pháp nghiên cứu
33
1.2.1. Các vấn đề cần nghiên cứu
33
1.2.2. Chọn điểm nghiên cứu
33
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
37
1.2.7. Phương pháp đánh giá sự tác động của đô thị hoá tới chuyên
dịch cơ cấu đất nông nghiệp đến thu nhập của người dân
2.1.3. Đặc điểm về văn hoá - xã hội
37
1.2.8. Phương pháp phân tích các nguyên nhân của sự tác động của
quá trình đô thị hoá tới sự chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp
1.2.9. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
38
38
1.2.9.2.Các chỉ tiêu phản ánh về hiệu quả sản xuất ý nghĩa của
các chỉ tiêu và cách tính các chỉ tiêu đó
39
66
2.1.3.1. Dân số và nguồn lao động
66
phố Thái Nguyên
69
40
PHỐ THÁI NGUYÊN
2.1. Đặc điểm của thành phố Thái Nguyên
40
2.1.1. Đặc điểm tự nhiên
62
2.1.3.2. Đánh giá về điều kiện tự nhiên kinh tế - xã hội Thành
38
1.2.9.1. Yêu cầu của các chỉ tiêu đánh giá
2.1.2.6. Hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ phát triển kinh tế-xã hội
40
75
nghiệp trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
77
2.2.2.1. Tình hình chuyển dịch cơ cấu đất trồng cây hàng năm
47
Thành phố Thái Nguyên
84
2.2.4. Đánh giá tác động của đô thị hóa tới chuyển dịch cơ cấu đất
85
nông nghiệp
2.1.1.5. Đánh giá chung về diều kiện tự nhiên của đến sự phát
82
48
2.3. Đánh giá tác động của đô thị hóa tới quá trình chuyển dịch cơ cấu
49
đất nông nghiệp của các hộ nông dân trên địa bàn
87
2.1.2.1. Thực trạng phát triển kinh tế
49
2.3.1. Đặc điểm của các hộ nông đân điều tra
2.3.2. Tình hình đất đai của các hộ nông dân
91
2.3.2.1. Tình hình đất đai bình quân của các hộ nông dân trước và
sau quá trình thu hồi đất nông nghiệp
2.3.2.2. Tình hình chuyển dịch cơ cấu Đất trồng cây hàng năm
2.3.2.3.Tình hình chuyển dịch cơ cấu đất trồng cây lâu năm của
2.3.2.4 .Tình hình chuyển dịch cơ cấu chăn nuôi của các hộ nông
2.3.3. Hiệu quả sản xuất của các hộ nông dân trước và sau quá trình
105
2.3.3.1. Tình hình sản xuất theo loại hình hộ
106
2.3.3.2. Tình hính sản xuất theo mức thu nhập của hộ
109
2.3.4. Đánh giá của các hộ nông dân về các mặt của đời sống trong
sự thay đổi cơ cấu đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hóa
111
2.3.5. Phân tích phương sai một nhân tố về sự nhận thức của về sự
tác động của đô thị hóa tới cơ cấu đất nông nghiệp trước và sau quá
trình thu hồi đất
3.1.3. Chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp nhằm phát triển bền
91
của các hộ nông dân trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
3.1.1. Chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp phải phù hợp với chủ
112
120
3.2. Phương hướng, mục tiêu phát triển nông nghiệp của thành phố
121
Thái Nguyên từ nay đến năm 2020
3.3. Các giải pháp chủ yếu nhằm chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp
trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
122
3.4. Giải pháp cụ thể
125
3.4.1. Đối với hộ khá
125
3.4.2. Đối với hộ nghèo
119
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
khai thá c chưa hiệu quả các tiềm năng , lợi thế và các nguồn lực ở đị a phương
MỞ ĐẦU
dẫn đến sự gia tăng về khoảng cách phát triển giữa các vùng miền trong cả nước .
1.Tính cấp thiết của đề tài
Xuất phát từ yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa
, hiện đại hóa đất
nước và hội nhập kinh tế quốc tế . Việc đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hóa ,
hiện đại hóa ở nước ta đòi hỏi phải có mộ t tiến trì nh đô thị hóa nhanh hợp lý .
Công nghiệp hóa , hiện đại hóa đất nước và tiến trì nh hội nhập kinh tế khu
vực và thế giới cùng với những đổi mới về cơ chế , chính sách của Đảng và Nhà
nước ta trong những năm qua đã và đang thu hút được những nguồn lực to lớn ,
toàn diện cho phát triển kinh tế xã - hội của đất nước. Tốc độ đô thị hóa của Việt
Nam trong những thập niên vừa qua khá nhanh so với nhiều nước trong khu vực
và trên thế gi ới. Năm 1989 tỷ lệ đô thị hóa của Việt Nam vào khoảng 19,7% thì
đến 1/04/2009 đã tăng lên 29,6%, dân số đô thị từ khoảng 12,8 triệu người nay
Mặt khác đô thị hóa có những biểu hiện tự phát tràn lan
, nhất là ở những vùng
ngoại thành các đô thị lớn hoặc dọc các trục đường giao thông đã làm giảm
nhanh quỹ đất sản xuất nông nghiệp , gây nên lãng phí về đầu tư , hủy hoại và tác
động xấu đến cảnh quan , môi trường v .v...dẫn đến tì nh t rạng đô thị hóa thiếu
tính bền vững .
Các văn bản pháp luật , pháp quy của Nhà nước về hướng dẫn lập đồ án quy
hoạch xây dựng vùng đã đặt ra nhiệm vụ định hướng đô thị hóa và phát triển
mạng lưới dân cư đô thị - nông thôn. Chính phủ có chỉ thị cho các ngành , các địa
phương tổ chức triển khai lập quy hoạch tổng thể xây dựng hệ thống đô thị tại
các khu vực , các vùng trọng điểm , vùng đô thị hóa . Bộ xây dựng đã ban hành
văn bản (số 772/BXD/KTQH ngày 5/5/2000) hướng dẫn triển khai thực hiện chỉ
thị của Chính phủ , yêu cầu các tỉ nh , thành phố tiến hành lập dự án quy hoạch
tổng thể phát triển đô thị trên đị a bàn cấp tỉ nh .
Phát triển nhanh kinh tế
- xã hội và đẩy mạnh công nghiệp hóa , hiện đại
hóa ở tỉnh Thái Nguyên trong những thập kỷ tới là một đòi hỏi cần phải có các
giải pháp tác động mạnh , toàn diện vào tiến trình đô thị hóa và phát triển hệ
thống đô thị , xây dự ng nông thôn trên đị a bàn tỉ nh Thái Nguyên .
Tỉnh Thái Nguyên được xác định là đô th ị trung tâm vùng trung du miền núi
Bắc Bộ. có vị trí chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và quốc phòng - an ninh của
đất nước, là nơi giao lưu văn hóa giữa trung du miền núi với đồng bằng Bắc Bộ, là
tỉnh có nhiều tiềm năng và lợi thế , giáp ranh với thủ đô Hà N ội. Tiến trì nh công
nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa nói chung ở tỉ nh Thái Nguyên nói riêng không
chỉ dựa vào các lợi thế, tiềm năng, vai trò chức năng của tỉ nh mà còn dựa vào những
phố nói riêng và cả nước nói chung.
độ tăng trưởng nhanh hợp lý vào những năm sắp tới .
Với diện tích đất nông nghiệp ít lại liên tục bị thu hẹp do tốc độ đô thị
Đô thị hoá các vùng, các địa phương đòi hỏi phải có những nghiên cứu đầy
nhanh và phải dành mặt bằng cho sản xuất công nghiệp và phát triển đô thị,
đủ, cụ thể, chi tiết sao cho phù hợp với các đặc điểm, tình hình và điều kiện cụ thể
nhưng hiện vẫn còn gần 60% dân số của thành phố Thái Nguyên sống nhờ vào
của từng vùng, từng đị a phương. Đó cũng là những đòi hỏi đóng góp cho sự phát
nông nghiệp. Do đó vấn đề chuyển đổi cơ cấu đất nông nghiệp tại đô thị cũng
triển của khoa học về đô thị hóa và quy hoạch xây dựng hệ thống đô thị .
đang được chính quyền Thành phố đặc biệt quan tâm. Khu vực sản xuất nông
Thực hiện nghị quyết số 37/NQ-TW của Bộ Chính trị ngày 01/7/2004 về
nghiệp của thành phố Thái Nguyên luôn có mức tăng trưởng ổn định và giá trị
phương hướng phát triển kinh tế - xã hội đảm bảo an ninh quốc phòng vùng
kinh tế cũng thuộc diện cao so với 8 huyện thị trong tỉnh. Nhưng, trong cơ cấu
đang sử dụng có hợp lý không? Có mang lại hiệu quả kinh tế không? Cần có
cũng như lâu dài, Thái Nguyên cần thực hiện CNH – HĐH nông nghiệp nông
những định hướng và giải pháp chủ yếu nào để việc chuyển đổi cơ cấu đất nông
thôn. Thành phố Thái Nguyên có vai trò hết sức quan trọng trong quá trình phát
nghiệp của thành phố hợp lý đạt hiệu quả kinh tế cao và phát triển vững chắc.
triển kinh tế xã hội của tỉnh Thái Nguyên. Thành phố Thái Nguyên có 26
2
Xuất phát từ tình hình thực tế trên, nhận thức rõ tầm quan trọng của việc
phường xã với diện tích đất đai là 177,65 km và tổng dân số quy đổi là 290.400
chuyển đổi cơ cấu đất của thành phố Thái Nguyên trong quá trình phát triển
người. Số diện tích đất đai dành cho sản xuất nông nghiệp là trên 8.800 ha.
kinh tế - xã hội, tôi chọn luận văn“Thực trạng và giải pháp chuyển đổi cơ cấu
Những năm gần đây, do quá trình phát triển kinh tế - xã hội và yêu cầu
đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hoá trên địa bàn thành phố Thái
của quá trình đô thị hoá, thành phố đã tiến hành đô thị hóa nông nghiệp đáp ứng
Nguyên” làm luận văn tốt nghiệp thạc sỹ kinh tế nông nghiệp.
dịch cơ cấu đất nông nghiệp của thành phố Thái Nguyên theo hướng hợp lý, có
sử dụng đất nông nghiệp trên địa bàn thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái
hiệu quả cao, bền vững góp phần phát triển kinh tế xã hội của địa phương, nâng
Nguyên.
cao đời sống cho người dân.
3.2.3. Về nội dụng
Nội dung nghiên cứu trong phạm vi:
2.2.Mục tiêu cụ thể
Trên cơ sở đạt được những mục tiêu chung luận văn sẽ phân tích và đánh
giá nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể sau đây.
Đánh giá thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp của các
hộ nông đân trên địa bàn thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.
- Tổng kết và hệ thống hoá những vấn đề mang tính tổng quan về đô thị
hoá và chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp.
Tác động của quá trình đô thị hoá đến sự chuyển đổi cơ cấu đất nông
nghiệp trên địa bàn nghiên cứu.
- Đánh giá thực trạng tình hình đô thị hoá và chuyển dịch cơ cấu đất nông
nghiệp trên địa bàn thành phố Thái Nguyên.
Những phản ứng của các hộ nông dân trước thực trạng chuyển dịch cơ
- Tác động của quá trình đô thị hóa tới hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
trên địa bàn nghiên cứu.
phù hợp giúp cho việc thực hiện các quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nói chung
và việc chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hoá của thành
3.2. Phạm vi nghiên cứu
phố Thái Nguyên nói riêng.
3.2.1. Về thời gian
5. Bố cục của luận văn:
Số liệu điều tra phục vụ cho luận văn được nghiên cứu phục vụ cho luận
văn được thu thập trên địa bàn thành phố Thái Nguyên trong giai đoạn 2003–
Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Cơ sở khoa học và phương pháp nghiên cứu
2008. chủ yếu năm 2008.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 5
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 6
http://www.lrc-tnu.edu.vn
đai của nước ta “Đất đai là tài nguyên quốc gia vô cùng quý giá. Là tư liệu sản
xuất, là thành phần quan trọng của môi trường sống ...”.
* Đặc điểm kinh tế của đất nông nghiệp
- Đất đai vừa là sản phẩm tự nhiên vừa là sản phẩm của lao động
Đất đai là sản phẩm của tự nhiên ban cho con người. Tuy nhiên, con
người đã tiến hành khai phá đất hoang hóa vào sử dụng để tạo ra sản phẩm phục
vụ cho đời sống con người, như vậy đất đai đã kết tinh lao động của con người
vào đó và đồng thời trở thành sản phẩm của lao động con người. Thông qua lao
động con người đã làm tăng giá trị của đất và độ phì nhiêu của đất đai. Đất đai
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 7
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 8
http://www.lrc-tnu.edu.vn
xuất hiện và tồn tại ngoài ý muốn chủ quan của con người và thuộc sở hữu
Đất đai được phân bố trên diện tích rộng lớn, cố định. Vị trí cố định của
chung của xã hội “Được quy định rõ trong luật đất đai”. Từ đặc điểm này, ngày
đất đai gắn liền với điều kiện tự nhiên, có các tính chất vật lý, hóa học, sinh thái
nay quỹ đất đai dành cho sản xuất nông nghiệp của con người ngày càng bị thu
… riêng của từng vùng. Chính từ những đặc điểm này đã góp phần hình thành
chế về diện tích đất trong sản xuất nông nghiệp còn thể hiện ở mặt hạn chế về
tốt hơn. Đặc điểm này do đất đai có độ phì nhiêu.
diện tích đất nông nghiệp. Không phải diện tích nào cũng được dùng để sản
Như vậy trong quá trình sản xuất nông nghiệp chúng ta cần phải:
xuất nông nghiệp,
- Quản lý đất đai một cách chặt chẽ theo luật định
Quỹ đất đai dành cho sản xuất nông nghiệp của nước ta ngày càng trở lên
khan hiếm do nhu cầu ngày càng cao về đất của việc đô thị hóa, mở rộng giao
thông, xây dựng nhà ở, xây dựng các khu công nghiệp ...
- Phân loại đất một cách chính xác
- Bố trí sản xuất nông nghiệp một cách hợp lý
- Thực hiện chế độ canh tác hợp lý để tăng năng xuất đất đai, giữ gìn và
Mặc dù bị giới hạn về mặt không gian nhưng sức sản xuất của đất đai là
bảo vệ tài nguyên đất.
chưa có giới hạn. Tức là mỗi đơn vị diện tích đất đai nhờ tăng cường đầu tư
* Nguyên tắc sử dụng đất đai trong nông nghiệp
vốn, sức lao động, đưa khoa học kỹ thuật mới vào sản xuất mà sản phẩm đem
thể di chuyển đất đai theo ý muốn mà chỉ có thể canh tác trên những nơi cố
trồng, giá cả của đất (thuê đất).
định.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên 9
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên10
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Để nâng cao năng suất cây trồng cần phải áp dụng đồng bộ hệ thống các
Thứ hai: Đô thị hoá là một quá trình phát triển về dân số đô thị, số lượng
biện pháp kỹ thuật sản xuất. Ngoài ra cần nâng cao năng suất đất, nâng cao thu
và quy mô của các đô thị cũng như về điều kiện sống đô thị hoặc theo kiểu đô
nhập tren một đơn vị diện tích đất.
thị.
- Đất đai cần được quản lý và sử dụng một cách bền vững
Thứ ba: Đô thị hóa là sự mở rộng của đô thị, tính theo tỉ lệ phần trăm
phương thức sử dụng đất đai vì lợi ích trước mắt kết hợp với lợi ích lâu dài. Sử
Thứ năm: Đô thị hóa là quá trình phát triển rộng rãi lối sống thị thành thể
hiện qua các mặt dân số, mật độ dân số, chất lượng cuộc sống,...
dụng công nghệ hiện đại kết hợp với công nghệ truyền thống.
* Đô thị hóa đƣợc hiểu theo hai nghĩa
1.1.1.2. Đô thị hoá và các vấn đề lý luận về đô thị hóa
*Theo nghĩa rộng: Đô thị hoá được hiểu như một quá trình phát triển
* Lý luận chung về đô thị hóa
toàn diện kinh tế và xã hội hay quan niệm quá trình đô thị hoá hiện nay như một
Đô thị hóa là hệ quả tất yếu của nền kinh tế phát triển theo hướng công
quá trình phát triển của lịch sử thế giới, liên hệ mật thiết với sự phát triển của
nghiệp hóa – hiện đại hóa ở bất kỳ một quốc gia nào trên thế giới. Điều này
lực lượng sản xuất, các hệ thống xã hội và tổ chức môi trường sống của cộng
cũng đồng nghĩa rằng quá trình đô thị hóa càng phát triển mạnh thì quỹ đất của
đồng.
xã hội dành cho nông nghiệp có xu hướng giảm. Như vậy làm cách nào để có
đô thị hóa tạo ra nhu cầu định cư vào các trung tâm đô thị, đẩy mạnh sự phát
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên11
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên12
http://www.lrc-tnu.edu.vn
triển kinh tế qua đó làm điểm tựa cho các thay đổi trong đời sống văn hóa xã
sống, hình thức nhà cửa, phong cách sinh hoạt...). Thực chất đó là tăng trưởng
hội, làm nền cho một sự phân bố dân cư hợp lý nhằm đáp ứng nhu cầu ngày
đô thị theo xu hướng bền vững...
càng phong phú và đa dạng để tạo thế cân bằng động giữa môi trường xây
dựng, môi trường kinh tế và thiên nhiên.
- Đô thị hóa ngoại vi: Là quá trình phát triển mạnh vùng ngoại vi của
thành phố do kết quả phát triển công nghiệp, và cơ sở hạ tầng... Tạo ra các cụm
đô thị, liên đô thị góp phần đẩy nhanh đô thị hóa nông thôn.
* Những đặc điểm của đô thị hóa
- Đô thị hóa mang tính xã hội và lịch sử và là sự phát triển về quy mô, số
lượng, nâng cao vai trò của đô thị trong khu vực và hình thành các chùm đô thị.
thị hóa). Đô thị hóa nâng cao điều kiện sống và làm việc… công bằng xã hội,
hoạt thuận lợi hơn. Người nông dân trước kia không chỉ quanh quẩn trong thôn
xóa bỏ khoảng cách thành thị và nông thôn.
làng, mở rộng quan hệ ra bên ngoài. Quá trình đô thị hóa thực sự là một công
- Ở các nước đang phát triển như Việt Nam, đô thị hóa đặc trưng cho sự
cuộc vận động xã hội sâu xa và đồng bộ. Đó là một quá trình tiến tới sự ngang
bùng nổ dân số, còn sự phát triển công nghiệp tỏ ra yếu kém. Sự gia tăng dân số
bằng dần các tiêu chuẩn đời sống, tiện nghi… thu hẹp dần khoảng cách giữa
không dựa trên cơ sở phát triển công nghiệp và phát triển kinh tế. Mâu thuẫn
nông thôn và thành thị.
giữa thành thị và nông thôn trở nên sâu sắc do sự mất cân đối.
- Tiền đề cơ bản của đô thị hóa là sự phát triển công nghiệp hay công
nghiệp hóa là cơ sở phát triển đô thị hóa. Đô thị hóa trên thế giới bắt đầu từ
- Tác động tiêu cực
Bên cạnh những mặt tích cực do quá trình đô thị hóa mang lại thì đô thị
hóa cũng làm nảy sinh những mặt tiêu cực:
cách mạng công nghiệp (tượng trưng là máy hơi nước) đã thay thế lao động thủ
Sự mở rộng tự nhiên của dân cư hiện có, thông thường quá trình này
Quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra chậm trong suốt một thời gian
không phải là tác nhân mạnh vì mức độ tăng trưởng dân cư tự nhiên của thành
dài. Do nhiều nguyên nhân khác nhau như ảnh hưởng của chiến tranh, kinh tế
phố thường thấp hơn nông thôn. Sự chuyển dịch dân cư từ nông thôn ra thành
chậm phát triển... Từ năm 1954 đến năm 1970 dân số đô thị tăng từ khoảng 7%
thị, hoặc như là sự nhập cư đến đô thị. ĐTH có các tác động không nhỏ đến sinh
lên 20%. Tuy nhiên gần 30 năm sau (từ 1970 đến 1997) tỷ lệ đó thay đổi không
thái và kinh tế khu vực. Đô thị học sinh thái cũng quan sát thấy dưới tác động đô
đáng kể, tăng giảm dao động từ 19%- 21%. Quy mô dân số đô thị tăng nhưng tỷ
thị hóa, tâm lý và lối sống của người dân thay đổi. Sự gia tăng quá mức của
lệ tương quan đô thị - nông thôn không đổi. Điều đó cũng có nghĩa thực sự chưa
không gian đô thị so với thông thường được gọi là "sự bành trướng đô thị"
có sự chuyển hóa lớn dân cư nông thôn thành đô thị.
Vĩnh Phúc…
Trên thế giới đô thị hóa đã xảy ra khá sớm trong lịch sử phát triển của loài
- Quá trình đô thị hóa thành phố Thái Nguyên
người, từ thiên niên kỷ trước công nguyên, song cụm từ “đô thị hóa” lại chỉ mới
Trong quá trình phát triển đô thị hóa trên địa bàn thành phố Thái Nguyên.
xuất hiện vào những năm 20 của thế kỷ XX. Thuật ngữ “đô thị hóa” lúc đầu
Quá trình đô thị hoá cũng mang những đặc trưng cơ bản của quá trình đô thị hóa
xuất hiện ở các tạp chí chuyên đề kinh tế, dần dà phổ cập sang kinh tế học, xã
ở Việt Nam. Thị xã Thái Nguyên từ sau năm 1945 các cơ sở công nghiệp Trung
hội học rồi mới được các nhà kiến trúc đô thị nắm bắt lấy cuối cùng.
ương và địa phương lần lượt ra đời như Khu Gang thép Thái Nguyên được xây
Quá trình đô thị hóa trên thế giới diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt sau chiến
dựng là khu công nghiệp luyện kim đen đầu tiên ở nước ta.
tranh thế giới thứ hai nhờ áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật vào việc phát
Thành phố Thái Nguyên được công nhận là đô thị loại II theo quyết định
http://www.lrc-tnu.edu.vn
- So với thế giới, đô thị hóa ở Việt Nam phát triển muộn hơn và với tốc độ
chậm hơn, ngay cả so với một số nước phát triển trong khu vực, như thống kê
dưới đây: (tỷ lệ đô thị hóa %)
8,7
nông thôn chỉ tập trung vào một số đô thị lớn.
- Các đô thị phân bố chưa đồng đều tương xứng với khả năng phát triển
Năm 1931 1940 1951 1960 1970 1979 1989 1999
7,5
sống giữa đô thị nhỏ và đô thị lớn còn chênh lệch nhiều cho nên dòng di dân
10,0
15,0
20,6
19,2
22,0
23,5
và dịch vụ trong quá trình đô thị hóa….
nước có hệ thống đô thị phát triển cân đối và ổn định, chúng ta thiếu rất nhiều
- Vấn đề về ô nhiễm môi trường
các đô thị vừa và nhỏ, cho nên các đô thị lớn luôn bị sức ép dân số dịch chuyển
Cùng với quá trình đô thị hóa diễn ra ngày một nhanh chóng thì tốc độ
từ nông thôn vào sinh ra quá tải, xuống cấp, (nhất là Hà Nội và thành phố Hồ
xây dựng, tốc độ tăng dân số, quy mô sản xuất công nghiệp tăng mạnh tạo lên
Chí Minh). Trong hệ thống đô thị nước ta (cũng giống như ở một số nước đang
những áp lực về rác thải về các khu vực nông thôn, làm giảm hiệu quả sản xuất
phát triển) có đặc điểm “đầu to”, nghĩa là hệ thống đô thị phát triển theo hình
nông nghiệp do ô nhiễm nguồn nước, và không khí bị ô nhiễm…
tháp đột biến (có 1, 2 đô thị có qui mô vượt trội hẳn lên) còn các nước phát triển
- Vấn đề về chuyển dịch cơ cấu kinh tế
ổn định, cân bằng, hệ thống đô thị theo hình nón (giảm hay tăng dần đều). Điều
Trong quá trình đô thị hóa, cơ cấu kinh tế chuyển dịch theo hướng là tăng
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên17
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên18
http://www.lrc-tnu.edu.vn
dễ dàng, thúc đẩy quá trình sản xuất phát triển, tạo điều kiện cho người dân tiếp
Từ khi cải cách mở cửa đến nay, tiến trình đô thị hóa ở Trung Quốc đã đạt
được những thành tựu nổi bật, nhất là kể từ sau năm 1992 - thời điểm mà thể chế
cận khoa học kỹ thuật mới.
- Vấn đề thu hẹp diện tích đất nông nghiệp
kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa được thiết lập. Trong giai đoạn thực hiện kế
Đây là vấn đề mấu chốt trong quá trình đô thị hóa, việc phát triển các khu
hoạch 5 năm lần thứ 11 (2006 - 2010), Trung Quốc đã thực thi chiến lược "Tích
công nghiệp để phục vụ cho quá trình công nghiệp hóa – hiện đai hóa đất nước
cực thúc đẩy tiến trình đô thị hóa", tốc độ đô thị hóa không ngừng được đẩy
ngày càng chiếm một diện tích đang kể, đồng nghĩa với việc diện tích cho nông
1975
1980
1985
1990
1995
2000
Tỷ lệTHĐ(%)
17
19,4
23,2
26,4
29
36,2
1.1.2. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp trong quá trình đô
Bảng 2: Đô thị hóa ở Trung Quốc từ năm 2000 trở lại đây
43,9
44,9
1.1.2.1. Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp trong quá trình đô thị
hoá ở một số nước trên thế giới
(Nguồn: Báo cáo về cuộc sống của người nông dân bị thu hồi đất trong quá
Trên thế giới, việc chuyển dịch cơ cấu đất trong quá trình đô thị hoá đã
được các nước quan tâm đến từ rất lâu. Tuy nhiên, tuỳ điều kiện và đặc điểm của
từng nước mà việc chuyển dịch cơ cấu đất ở các nước có sự khác nhau.
trình đô thị hóa ở Trung Quốc - Viện Khoa học Xã hội Thượng Hải, năm 2007)
Mặc dù tiến trình đô thị hóa ở Trung Quốc đã phát triển mạnh mẽ từ khi
cải cách mở cửa đến nay, nhưng so với các nước phát triển, tỷ lệ đô thị hóa ở
Từ những năm 50, do thực hiện chiến lược công nghiệp hoá, ở các nước
Trung Quốc vẫn đang ở mức thấp. Thống kê cho thấy: "năm 2005, tỷ lệ đô thị
như Malaysia, Inđônêxia, Thái Lan... đã đầu tư cho khu vực công nghiệp, đặc
hóa trung bình của thế giới đạt 48,8%, đối với các nước phát triển, tỷ lệ này đã
biệt là công nghiệp nhẹ, đồng thời thực hiện chính sách mở cửa, khuyến khích
vượt trên 75%, ngoài một số nước kém phát triển ở châu Á và châu Phi, tỷ lệ đô
"găm" đất đầu cơ, một lượng lớn diện tích đất nông nghiệp sau khi bị thu hồi
tăng 1%. Từ năm 1979 đến năm 1997, Trung Quốc đã thu hồi 18 triệu ha đất
không được khai thác, tận dụng một cách có hiệu quả.
nông nghiệp để mở rộng thành phố, làm đường, xây dựng nhà máy và các khu
Quyền lợi của người nông dân chưa được bảo đảm
công nghiệp. Nhưng chỉ từ năm 2000 đến tháng 6-2005, diện tích đất trồng cây
Nhiều chuyên gia Trung Quốc cho rằng, trong bối cảnh nông nghiệp phát
hàng năm của Trung Quốc bị thu hồi đã lên tới 7,3 triệu ha, con số này đã đi
triển như hiện nay, mức đền bù này chưa thỏa đáng, chưa thể hiện được giá trị
ngược lại với nguyên tắc bảo vệ đất trồng cây hàng năm "lấy đi bao nhiêu, khai
thực của đất, chưa bảo vệ được quyền lợi chính đáng của người nông dân. Phần
hoang bấy nhiêu" mà Chính phủ Trung Quốc đề ra.
lớn nông dân sau khi bị thu hồi đất rất khó duy trì được cuộc sống lâu dài bằng
Những vấn đề tồn tại trong hoạt động thu hồi đất nông nghiệp ở Trung
tiền đền bù. Trong khi rất nhiều diện tích đất sau khi bị thu hồi trên danh nghĩa
"vì lợi ích công cộng" lại được chuyển nhượng với giá cao cho một số nhà đầu
hội chủ nghĩa được thúc đẩy, hoạt động thu hồi đất thuộc quyền sở hữu tập thể
khi bị thu hồi đất rất khó được bảo đảm về lâu dài. Theo tính toán, cứ 2 mẫu đất
của nông dân ở nông thôn ngày càng được quan tâm hơn bao giờ hết, bởi đây là
bị thu hồi thì có 3 người nông dân thất nghiệp. Điều này đồng nghĩa với việc đến
vấn đề hết sức quan trọng và nhạy cảm trong thời kỳ mới.
năm 2030, số lượng nông dân mất đất của Trung Quốc sẽ tăng từ 40 triệu như
Từ khi cải cách mở cửa đến nay, nhằm phát triển kinh tế, các cấp chính
hiện nay lên tới 110 triệu. Các chuyên gia Trung Quốc cũng dự đoán, sẽ có trên
quyền địa phương ở Trung Quốc đã tiến hành ba đợt thu hồi đất nông nghiệp với
50 triệu người thậm chí có thể là tới 80 triệu người rơi vào hoàn cảnh vừa mất
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên21
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên22
http://www.lrc-tnu.edu.vn
http://www.lrc-tnu.edu.vn
đất vừa thất nghiệp. Con số khổng lồ này đang trở thành nguy cơ tiềm ẩn ảnh
mô vừa và nhỏ lần lượt được xây dựng. Các thành phố mới đều là các trung tâm
công nghiệp lớn, tạo thành hành lang đô thị nối từ thành phố trung tâm thông ra
các cảng biển nằm ở miền Nam của Hàn Quốc.
Đơn vị tính: %
Khu vực
1950
1975
2000
Các nước kém phát triển
16,5
26,68
40,67
Các nước tư bản phát triển
28,2
37,73
47,52
34,62
vỡ lớn mà các quốc gia khác gặp phải trong tiến trình đô thị hoá nhanh như ở
và nông thôn ven đô của các đô thị lớn. Cơ cấu kinh tế nông thôn được chuyển
châu Á và châu Phi.
dịch theo hướng gia tăng tỷ trọng dịch vụ và các ngành phi nông nghiệp. Điều
Đô thị hóa ở Hàn Quốc gắn liền với quá trình công nghiệp hoá và là hệ
này góp phần điều chỉnh cơ cấu các ngành kinh tế của các đô thị lớn theo hướng
quả trực tiếp của quá trình này. Sau 5 năm đầu thực hiện đô thị hóa nhanh
công nghiệp hóa và hiện đại hóa, giảm tỷ trọng khu vực nông nghiệp, tăng tỷ
chóng, các thành phố lớn như Xơ-un, Pu-san của Hàn Quốc đã trở thành “khối
trọng khu vực công nghiệp và khu vực dịch vụ trong giá trị tổng sản phẩm quốc
nam châm” khổng lồ thu hút nguồn tài nguyên và lao động từ các vùng miền
nội. Các đô thị là đầu tàu phát triển kinh tế của cả nước, thúc đẩy tỷ trọng GDP
khác nhau trên cả nước. Chỉ trong vòng 15 năm (1975-1990), các thành phố vệ
ngày càng tăng. Chỉ tính riêng một số vùng đô thị lớn như Xơ-un, Pu-san và
tinh của Xơ-un đã tăng từ 4 (Kung-nam, Ư-giông-bu, An-yang, Bu-chon) với số
thôn. Mặc dù chính phủ Hàn Quốc đã cố gắng thực hiện công bằng xã hội trong
nước cho công cuộc đô thị hóa đất nước. Thứ hai là những chiến lược phát triển
tăng trưởng kinh tế, nhưng hiện tượng phân hoá xã hội ngày càng tăng đã trở
cụ thể được vạch định phù hợp với khả năng của từng địa phương, tận dụng mọi
thành nguy cơ lớn, đòi hỏi phải giải quyết kịp thời và nhất quán.
cơ hội để tăng trưởng kinh tế, lấy mục tiêu tăng trưởng và xuất khẩu làm nhiệm
Ba là, nhiều thành phố không phát huy tác dụng. Từ sau năm 1980, sự
vụ trọng tâm của mọi kế hoạch kinh tế. Thứ ba là vai trò quan trọng của văn
phát triển đô thị và việc xây dựng các thành phố mới diễn ra như một cơn sốt.
hóa truyền thống đã tạo nên một đội ngũ lao động giỏi, tính kỷ luật cao, một nền
Bất kỳ tỉnh hay vùng nào cũng quy hoạch, vay tiền để xây dựng các đô thị mới
công nghiệp đồ sộ có cơ cấu quản lý chuyên biệt.
với kỳ vọng các thành phố này sẽ trở thành đòn bẩy kinh tế của tỉnh. Nhưng
Bên cạnh những thành tự to lớn ở trên thì với mức độ đô thị hóa cao
thực tế là không phải thành phố nào cũng thu hút được đầu tư. Do đó đã xảy ra
tình trạng mà các chuyên gia gọi là các thành phố “bong bóng” (bubble cities).
dịch vụ tư vấn toàn cầu. Tiến sĩ Trương Tiến Hải - một chuyên gia về phát triển
động khi có biến động ở khu vực công nghiệp và đô thị.
nguồn nhân lực có bài viết về những kinh nghiệm của đất nước này trong quy
Hai là, sự mất cân đối trong cơ cấu kinh tế. Quá trình công nghiệp hoá,
hiện đại hoá đất nước đã dẫn đến mức độ đô thị hoá nhanh chóng, dẫn theo quy
hoạch đô thị (đăng trên trang web mạng kiến trúc xây dựng VN). Những nội
dung này có thể là một tài liệu tham khảo bổ ích cho "những người trong cuộc".
mô và vị trí của ngành nông nghiệp trong nền kinh tế bị giảm dần. Do không chú
Theo Cameron Nelson: Những kinh nghiệm trong quy hoạch đô thị của
trọng đúng mức đến phát triển nông nghiệp, khu vực nông thôn Hàn Quốc đã
Úc, ông nói: “Để có một đồ án quy hoạch tốt, đáp ứng nhu cầu phát triển đô thị
gặp phải các vấn đề như ô nhiễm môi trường sinh thái do chất thải công nghiệp
hiện nay, không phải là dễ”. Và bài học kinh nghiệm của họ là xây dựng quy
và phân hoá học, năng suất nông nghiệp thấp do đất đai bị ô nhiễm, mức sống
hoạch muốn tốt phải dựa trên 4 tiêu chí bền vững là: bền vững về xã hội, bền
của nông dân không được nâng cao. Chính sách cơ giới hoá nông nghiệp đã
một cách đầy đủ và đồng bộ với các phương án hợp lý bảo đảm cho cuộc sống
đó là những yếu tố tạo nên tính bền vững xã hội.
văn minh lâu dài. Quan điểm lựa chọn công nghệ cũng là điều đáng chú ý.
Để đạt được yêu cầu đó, công tác truyền thông rất được coi trọng, nghĩa là
Người Úc coi công nghệ tốt nhất là công nghệ phù hợp nhất. Phù hợp với sự tiến
tất cả đều phải công khai, với mong muốn ý tưởng quy hoạch kết hợp với công
bộ, với năng lực vận hành, với điều kiện sinh thái, điều kiện kinh tế - xã hội
nghệ tiên tiến phải hài hòa được với ý nguyện của nhân dân. Chi phí cho công
v.v... Cái gì cần hiện đại thì phải làm rất hiện đại, cái gì mà giản đơn còn phù
tác truyền thông và điều tra xã hội chiếm tỷ lệ rất lớn, thường từ 10%-20%,
hợp thì vẫn giữ lại đơn giản như bản chất vốn có.
trong tổng chi phí của một đồ án quy hoạch, nhưng mang lại nhiều lợi ích rất
thiết thực.
Bền vững về tài chính là tiêu chí quan trọng cuối cùng. Công tác phân
tích kinh tế - xã hội và tài chính được thực hiện rất nghiêm ngặt ở giai đoạn ba -
Bền vững về tự nhiên: Đây là tiêu chí quan trọng thứ hai. Tiêu chí này
dựa trên nguyên tắc cơ bản là tất cả mọi cấu phần của đồ án quy hoạch phải tồn
quá trình đô thị hoá
chúng tôi sẽ giặt tất cả, và như vậy thì không hợp lý: thứ nhất tốn nước vô ích,
Hiện nay 79% diện tích lúa bị giảm của cả nước lại thuộc đồng bằng sông
thứ hai tốn chi phí xử lý nước thải vì xà phòng là chất không thân thiện với môi
Hồng và ĐBSCL. Nghĩa là những “bờ xôi ruộng mật” mà cha ông chúng ta khai
trường”. Ưu tiên thứ hai là những khoảng không gian xanh. Cây xanh ở Úc
phá từ ngàn đời nay đang bị biến thành vùng bêtông, khu công nghiệp, sân
cũng có quyền pháp lý và được bảo vệ như những công dân. Mỗi cây đều có hồ
golf... Thực trạng này đặt ra hai tình huống, nếu diện tích lúa giảm do chuyển
sơ lý lịch và được quản lý bằng máy vi tính. Canberra của Úc được coi là một
sang làm các sản phẩm nông nghiệp khác (thủy sản, rau, màu, cây ăn trái...) thì
trong những thành phố xanh nhất thế giới với tỷ lệ ba cây xanh trên một đầu
không ảnh hưởng đến ANLTTP. Nếu diện tích lúa bị giảm do chuyển sang mục
người. Ưu tiên thứ ba là tài nguyên và thổ nhưỡng. Tài nguyên khoáng sản của
đích phi nông nghiệp thì có thể ảnh hưởng lớn đến ANLTTP. Từ đó cần có sự
thông tại thành phố trung tâm, vấn đề ngập úng khi mưa lớn, vấn đề ô nhiễm
Dân số nước ta sẽ tăng lên 100 triệu người năm 2020, trong khi diện tích
khói bụi,… TP.Huế đã được UNESCO công nhận 2 lần là di sản thế giới nhưng
đất nông nghiệp không nhiều (cả nước chỉ có hơn 9 triệu ha đất nông nghiệp,
quá trình phát triển phải đảm bảo hài hòa giữa phát triển và bảo tồn. Những đặc
trong đó có trên 4 triệu ha đất trồng lúa), đáng lo ngại hơn là sự biến đổi khí hậu
thù đó là những yếu tố rất cần được quan tâm trong định hướng, chiến lược và
có thể tác động nặng nề đến nước ta (nước biển dâng lên, diện tích lúa ở
giải pháp để đảm bảo phát triển bền vững của mỗi đô thị. Hiệp hội các đô thị
ĐBSCL có thể bị suy giảm). Các chuyên gia đã tính toán là để đảm bảo lương
Việt Nam là ngôi nhà chung của các đô thị. Hiệp hội rất quan tâm và trân trọng
thực cho dân số khoảng 100 triệu người thì phải giữ ổn định diện tích trồng lúa
những kết quả và thành tích đạt được của từng đô thị. Mỗi thành công sẽ là một
cả nước là 3,9 triệu ha và tổng sản lượng lúa phải đạt 39,63 triệu tấn.
kết quả góp phần vào sự lớn mạnh của hệ thống đô thị Việt Nam.
quan trọng trong việc phát triển bền vững. Thành phố Hà Nội đã triển khai đầu
nghiệp khác, phù hợp với thị trường) hơn là giữ diện tích lúa.
tư xây dựng hơn 60 dự án khu đô thị mới. Những dự án này đã làm thay đổi diện
Muốn giữ diện tích trồng lúa thì phải đầu tư vào hạ tầng, khoa học, công
mạo đô thị và đáp ứng nhu cầu về nhà ở cho rất nhiều người. Như vậy từ những
nghệ, phát triển nhân lực, thông tin và thị trường... để người trồng lúa thấy lợi
kinh nghiệm đã tiến hành, Hà Nội có thể rút ra những vấn đề liên quan tới việc
thì sẽ thủy chung với cây lúa.
khớp nối các dự án thành phần, bảo đảm có sự thống nhất về hệ thống công trình
Kinh nghiệm về quá trình đô thị hóa ở các thành phố lớn:
kỹ thuật hạ tầng, hệ thống công trình văn hoá - dịch vụ, tạo điều kiện hình thành
Ba thành phố nằm ở 3 miền của đất nước, mỗi thành phố có những nét
bộ mặt các đường phố một cách đồng bộ... nhất là khi Hà Nội được mở rộng,
đặc trưng riêng biệt. Riêng hai thành phố loại đặc biệt là thành phố Hà Nội và
công tác quy hoạch đang được tiến hành rất khẩn trương. Bên cạnh đó Hà Nội
Ngày nay, do quá trình phát triển kinh tế xã hội diễn ra với tốc độ nhanh,
UNESCO công nhận là di sản văn hoá của nhân loại. Những bài học về bảo tồn
con người có thể đầu tư và lập ra khu đô thị mới trên các vùng đất mà trước đó
và phát triển như quy hoạch thiết kế để giữ gìn bản sắc sông Hương núi Ngự, và
hoàn toàn là vùng sản xuất nông nghiệp. Quá trình hình thành và phát triển của
nhiều công trình khác để phục vụ phát triển du lịch. Đã tạo thêm những nét đặc
các đô thị đều gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài
trưng riêng của thành phố Huế. Những việc làm của TP.Huế đã góp phần phát
người với xuất phát điểm của nó là từ khu vực nông thôn. Cho nên phần lớn các
triển thành phố Huế một cách bền vững.
đô thị đều gắn liền với sản xuất nông nghiệp và nông thôn..
Tất cả những điều đó là các bài học hết sức sinh động để ba thành phố và
các thành phố khác cùng trao đổi và chia sẻ.
Do tốc độ đô thị hoá nhanh, sự hình thành các khu công nghiệp, khu dịch
vụ nên đất nông nghiệp trong đô thị dễ bị chia cắt và không có vùng đất nông
Ngày 07/04/2009 Thủ tướng chính phủ ký quyết định số 445/QĐ-TTg Phê
hiện tốt hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng Xã hội chủ nghĩa và bảo vệ Tổ
tại nhiều vùng nông thôn, Nhà nước tiến hành đô thị hóa nông nghiệp để đáp
quốc.”
ứng nhu cầu xây dựng các khu công nghiệp, chế xuất và đô thị. Tuy nhiên, từ
1.1.3. Cơ cấu đất đai và các vấn đề lý luận về cơ cấu đất nông nghiệp
đây cũng nảy sinh nhiều vấn đề kinh tế - xã hội bức xúc ở địa phương, trong đó
1.1.3.1. Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp
có vấn đề việc làm của những lao động sau khi bị đô thị hóa.
Cơ cấu đất nông nghiệp là tỷ lệ diện tích các loại đất nông nghiệp trong
Trong quá trình đô thị hóa canh tác nông nghiệp, nhiều địa phương chưa
đó bao gồm: Đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất mặt nước nuôi
gắn công tác quy hoạch với hỗ trợ tái định cư, nhất là đào tạo nghề cho người
trồng thuỷ sản, đất lâm nghiệp và đất nông nghiệp khác.
lao động. Việc bồi thường cho các hộ bị đô thị hóa lại chủ yếu thực hiện dưới
Chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp chính là sự biến đổi có mục đích các
cứu các quy luật tự nhiên, quy luật xã hội để sau đó chuyển dịch đến một cơ cấu
Xuân, Phúc Trìu. Thế mạnh của vùng này là trồng rừng kết hợp với du lịch sinh
đất mới hợp lý vừa phù hợp với sự thay đổi của thời đại, vừa thể hiện đúng đắn
thái, phát triển cây chè, cây ăn quả, theo mô hình nông - lâm kết hợp. Vùng này
những mục tiêu chiến lược kinh tế xã hội của mỗi giai đoạn lịch sử nhất định.
chịu tác động thu hồi đất nông nghiệp lớn nhất
Sự phát triển của nông nghiệp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với nền
Vùng trung tâm (vùng II): Gồm các phường như Hoàng Văn Thụ, Phan
kinh tế nói chung. Vì vậy, việc xác lập cơ cấu đất nông nghiệp hợp lý, vừa phù
Đình Phùng, Quang Trung. Đây là vùng các hộ nông dân chịu tác động của đô
hợp với nền kinh tế quốc dân, vừa đảm bảo khai thác được thế mạnh của vùng,
thị hoá ở mức trung bình. Mức độ thu hồi đất ở mức độ trung bình
miền là vấn đề mà chúng ta quan tâm.
Vùng ngoại thành thành phố Thái Nguyên (vùng III): Tập chung chủ
1.2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
(Tham khảo số liệu thứ cấp). Đồng thời căn cứ vào mức độ sản xuất nông
nghiệp chia ra: Hộ thuần nông và hộ kiêm ngành nghề khác.
* Xác định số lƣợng hộ điều tra
Để xác định số lượng đơn vị của tổng thể mẫu cần phải cho trước phạm vi
1.2.2. Chọn điểm nghiên cứu
Chọn điểm nghiên cứu là một vấn đề quan trọng ảnh hưởng rất lớn tới kết
sai số chọn mẫu và xác xuất khi suy rộng tài liệu (Khi nghiên cứu các hiện
quả phân tích khách quan. Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, điểm nghiên cứu
tượng kinh tế - xã hội, Thường lấy xác xuất 0,9544 hay 95,44%) : Bài toán: Với
phải đại diện cho vùng nghiên, chúng tôi tiến hành chọn như sau:
xác suất bằng 0,95 và phạm vi sai số không vượt quá 100 (nghìn đồng) khi suy
* Chọn vùng nghiên cứu
rộng về thu nhập bình quân của nhân khẩu, thì số hộ cần được chọn điều tra
Dựa vào tiêu chí về “ Mức độ tác động của quá trình đô thị hóa đến diện
(Theo cách chọn lặp) cần phải điều tra là:
tích đất nông nghiệp. Do đặc điểm nghiên cứu của luận văn về sự tác động của
- Xác định số lượng hộ. Để xác định số lượng hộ điều tra chúng tôi đã sử
+ xi: Thu nhập bình quân hàng tháng của một nhân khẩu
Biểu 1.2. Phân loại hộ theo mức sống của các hộ ở Thành phố Thái
Nguyên năm 2009
Số hộ (ni)
xi
(1000 đ/người/tháng)
Dưới 200
546
156
Từ 200 - 400
642
376
Trên 400
421
483
Tổng số
Trên cơ sở các số liệu điều tra của các xã phường trên địa bàn thành phố
phương từ nguồn niên giám thống kê Thái Nguyên, Cục thống kê Thái Nguyên:
+ t : Giá trị kiển định ( t=1,9544 với α = 0,05)
Thu nhập
1.2.4. Phƣơng pháp thu thập số liệu
http://www.lrc-tnu.edu.vn
từ các phiếu điều tra hộ bằng các nguồn sau:
+ Phƣơng pháp điều tra: phỏng vấn có sự tham gia của người dân
(PRA) và điều tra phỏng vấn hộ bằng phiếu phỏng vấn đã chuẩn bị sẵn, phỏng
vấn trực tiếp các thông tin về chủ hộ, thông tin về nhân khẩu, lao động, vốn, đất
đai, tình hình sản xuất của các hộ nông dân, điều kiện sản xuất của các hộ, tình
hình diễn biến chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp của hộ…
+ Phƣơng pháp đánh giá sự tác động của quá trình đô thị hoá tới sự
chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp có sự tham gia của hộ sản xuất bằng phiếu
điều tra (biểu hỏi) trong từng thời điểm cụ thể.
+ Phƣơng pháp quan sát thực tế: Là một phương pháp hết sức quan
trọng liên quan đến cách giải thích chính xác các kết quả điều tra
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên36
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Nội dung của phiếu điều tra: Phiếu điều tra có các thông tin chủ yếu
như: Diện tích, mức độ đô thị hóa của các hộ nông dân trong quá trình đô thị
hóa, năng suất, sản lượng, thu nhập, cơ sở vật chất, kỹ thuật và các thông tin liên
quan khác. Toàn bộ số liệu điều tra thu thập được xử lý trên máy vi tính.
- Phương pháp dự tính, dự báo phát triển kinh tế xã hội khu vực thành phố
Thái Nguyên giúp cho luận văn dự báo được một số chỉ tiêu phát triển kinh tế xã
trình đô thị hoá tới sự chuyển dịch cơ cấu đất nông nghiệp
Phƣơng pháp phân tổ thống kê: Thông qua các tiêu chí để phân tổ để
hội của thành phố theo hướng đô thị hoá.
sử dụng việc tập hợp các số liệu đồng thời sử lý những tài liệu đó. Cụ thể phân
1.2.6. Phƣơng pháp sử lý số liệu
tổ thống kê theo tiêu chí về thu nhập của các hộ chia hộ ra thành (Hộ khá, hộ
Các số liệu sau khi đã điều tra được nhập vào biểu tính để tính toán các
trung bình và hộ nghèo). Và tác giả sử dụng tiêu chí về tỷ trọng thu nhập về
chỉ tiêu, chỉ số đưa ra các biểu biến các chỉ tiêu nghiên cứu phù hợp với nội
nông nghiệp của các hộ nông dân phân thành (Hộ thuần nông, và hộ có ngành
dung của luận văn. Tổng hợp đưa ra các biểu biểu, các chỉ tiêu phù hợp với mục
nghề khác)
tiêu, nội dung nghiên cứu của luận văn.
Phƣơng pháp so sánh: Đây là phương pháp nhằm phân biệt sự giống
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên37
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên38
http://www.lrc-tnu.edu.vn
http://www.lrc-tnu.edu.vn
dân. Cụ thể biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu các loại và biểu đồ hình cột để
1.2.9.3.Các chỉ tiêu phản ánh doanh thu và lợi nhuận
thấy rõ hay mô tả các chỉ tiêu so sánh…
TR, TC, trong đó :
1.2.9. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu.
TC = ∑Qi x Pi i=(1,n) ( Qi là khối lượng sản phẩm đầu vào thứ i, và Pi là
giá cả đầu vào tương ứng thứ i)
1.2.9.1. Yêu cầu của các chỉ tiêu đánh giá
- Đảm bảo tính thống nhất về nội dung với hệ thống chỉ tiêu kinh tế của nền
TR = ∑qi x pi
i=(1,n) ( qi khối lượng đầu ra thứ i, pi là giá cả đầu ra
tương ứng thứ i)
1.2.9.5 .Các chỉ tiêu khác
Hay GO = ∑Qi x Pi (i=1,n) Trong đó : + Qi: Khối lượng sản phẩm thứ i
+ Pi: Giá sản phẩm thứ i
Phương pháp tính:
Tốc độ tăng trưởng, Diện tích gieo trồng, Cơ cấu giá trị sản xuất, Cơ cấu
loại hình sử dụng đất, Dân số và lao động
Ngoài ra còn một số các chỉ tiêu khác có liên quan đến chuyển dịch cơ
+ Ý nghĩa: GO dùng để tính tổng sản lượng quốc nội (GDP) và tổng thu
nhập quốc dân (GNP), để tính giá trị gia tăng và giá trị gia tăng thuần của doanh
cấu đất nông nghiệp trong quá trình đô thị hoá như: hiệu quả về mặt xã hội, hiệu
quả về môi trường sinh thái.
nghiệp, và các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả sản xuất…
- Thu nhập hỗn hợp = Giá trị gia tăng – Khấu hao - Tiền thuê đất – Lãi
vay - Thuế các loại
MI
=
VA - KH - R - K - T
Là phần thu nhập của hộ nằm trong giá trị sản xuất sau khi đã trừ đi chi
phí trung gian, khấu hao TSCĐ, tiền thuê đất, lãi vay và thuế các loại nếu có.
Đây chính là chỉ tiêu để tính toán sự phân chia lợi ích giữ những người
lao động(V) với lợi ích của cả ngành (M)
Miền Bắc, thành phố Thái Nguyên là đầu mối giao thong quan trọng nối các tỉnh
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
http://www.lrc-tnu.edu.vn
39
miền núi phía Bắc với các tỉnh đồng bằng Bắc bộ, có vị trí quan trọng về an ninh
quốc phòng. Đồng thời có hệ thống giao thông đa dạng và thuận lợi: Đường bộ,
đường thuỷ, đường sắt làm cho hàng hóa, sản vật trao đổi giữa miền núi và miền
xuôi phần lớn điều đi qua tập kết ở thành phố Thái Nguyên, khiến nơi đây trở thành
một trong những đầu mối giao thương ở khu vực phía bắc. Bộ mặt của thành phố
ngày càng được đổi thay, một thành phố hiện đại nhưng đậm đà bản sắc Vùng trung
du và miền núi Bắc Bộ.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
40
http://www.lrc-tnu.edu.vn
Copyright: Tài liệu đại học ©