Xã h i Nguy
h c s n1 Th
(117),
Thi2012
ng

59

CHÍNH SÁCH PHÒNG CH NG NGUY C UNG TH T I VI T NAM
GIAI O N 2000-2010
NGUY N TH THI NG ∗
F
8

1. Gi i thi u
Theo T ch c Y t Th gi i (WHO), trong th k 21, các b nh không lây nhi m,
trong đó có ung th , s tr thành nhóm b nh ch y u đe d a đ n s c kh e con ng i,
chi m 54% nguyên nhân gây t vong ng i, nhóm b nh nhi m trùng s b đ y xu ng
hàng th y u, ch chi m 16% nguyên nhân gây t vong. Hàng n m, trên th gi i có
kho ng 11 tri u ng i m c b nh và 6 tri u ng i ch t do ung th . D báo đ n n m 2015,
m i n m th gi i s có 15 tri u ng i m i m c b nh ung th và 9 tri u ng i ch t do ung
th , trong đó 2/3 là các n c đang phát tri n (B Y t , 2008).
T i h i th o qu c gia phòng ch ng ung th l n th 15 di n ra ngày 7 tháng 10
n m 2010, GS.TS Nguy n Bá
c, Phó Ch t ch H i Phòng ch ng ung th Vi t Nam
cho bi t, s ca m c ung th đang gia t ng v i c tính Vi t Nam có t i thi u 126.307
ca m c m i ung th trong n m 2010. T l m i m c ung th
nam gi i là
181,3/100.000, n gi i là 134,9/100.000. nam gi i, đáng l u ý, ung th ph i là lo i
ung th ghi nh n s m c nhi u nh t, ti p đ n là ung th d dày, gan, đ i tr c tràng,
ti n li t tuy n…

2. Ph

ng pháp nghiên c u

c tính r ng kho ng 95% các tr ng h p ung th mà bác s đi u tr là do các y u
t môi tr ng gây ra, và gien là nguyên nhân gây ra kho ng t 2%-5% các tr ng h p
ung th [Cancer and Environment]. Tuy nhiên, nh h ng t ng tác gi a gien và môi
tr ng đ n ung th là m t câu h i l n, m t bí n khoa h c, mà cho đ n nay, v n ch a có
ai có gi i đáp th a đáng (GS. Nguy n V n Tu n). Vì v y, ng i ta ít dùng thu t ng
nguyên nhân gây ung th mà ch dùng thu t ng nguy c gây ung th . Ngày nay ng i ta
bi t rõ ung th không ph i do m t nguyên nhân gây ra. M i lo i ung th có nh ng
nguyên nhân riêng bi t. M t tác nhân sinh ung th có th gây ra m t s ung th và ng c
l i m t lo i ung th có th do m t s tác nhân gây nên.
Nh ng ch t t n t i trong môi tr ng có th đ c coi là nh ng nguyên nhân gây ung
th bao g m: thu c lá; ch đ n, tr ng l ng c th , ho t đ ng th ch t; đ u ng có c n;
b c x tia c c tím; vi rút và vi khu n; b c x ion hóa; thu c tr sâu; thu c y t ; dung môi;
s i, h t m n và b i; ch t dioxin; hydrocacbon th m đa vòng (PAHs); kim lo i; diesel th i
h t; ch t đ c t n m; vinyl clorua; benzidine [Cancer and Environment]. Phòng tránh ung
th ph i đ c d a trên vi c phòng tránh nguy c c a các tác nhân gây nên ung th nói
trên. Các chính sách liên quan đ n phòng tránh các nguy c gây ung th s thu c v m t
s l nh v c khác nhau nh y t dinh d ng, r u bia và thu c lá, môi tr ng, th d c th
thao…(Hình 1).
Ph

ng pháp thu th p thông tin

Nghiên c u này s d ng các ph

ng pháp nghiên c u sau:


Environment“ và ph ng theo s đ do HealthBridge Canada thi t k .

trong tác ph m “Cancer and

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn


62

Chính sách phòng ch ng nguy c ung th t i Vi t Nam giai đo n 2000-2010

3. K t qu phân tích chính sách
3.1. T ng k t kinh nghi m phòng ch ng ung th c a m t s n

c trên th gi i

Kinh nghi m phòng ch ng ung th c a các n c
ông Nam Á, Châu Á và các
n c phát tri n nh Australia và M đã đ c rà soát. K t qu cho th y nh ng kinh
nghi m có th áp d ng vào Vi t Nam là: Th nh t, các ch ng trình phòng ch ng b nh
ung th nói riêng và b nh không lây truy n nói chung c n nh n đ c s cam k t chính tr
m nh m . i u này cho th y r ng đ các ch ng trình thành công c n có s cam k t c a
ng và các c p chính quy n thông qua vi c ban hành Lu t, chính sách hay ch ng trình
hành đ ng phòng ch ng ung th ho c b nh không lây nhi m; Th hai, c n có các nghiên
c u khoa h c và có c s d li u chính xác v ung th và t l t vong hàng n m do t ng
lo i ung th đ các nhà ho ch đ nh chính sách có c s khoa h c hình thành các quy t
đ nh; Th ba, m t s lo i ung th có th đ phòng đ c qua tiêm ch ng viêm gan B và
tiêm ch ng vi rút u nhú HPV. Vì v y, Chính ph c n d trù kinh phí đ t ng c ng
ch ng trình tiêm ch ng này không ch cho tr em mà c nh ng ng i tr ng thành khi
còn n m trong đ i t ng cho phép tiêm ch ng; Cu i cùng, có r t nhi u nguyên nhân d n

m c tiêu đ nh tính mà ch a có các m c tiêu đ c l ng hoá, m t s m c tiêu đ c đ t ra
hoàn toàn không kh thi, quá tham v ng; Th hai, mâu thu n gi a các m c tiêu c a các
v n b n khác nhau, gi a các v n b n chính sách khác nhau, tuy cùng m t n i dung v

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn


Nguy n Th Thi ng

63

phòng ch ng ung th song các m c tiêu đ c thi t k không đ ng nh t; Th ba, m t s
gi i pháp c a các ch ng trình, đ án, d án ch a rõ ràng và c th , thi u quy đ nh c th
v cách th c th c hi n và cam k t ngu n l c. H u h t các v n ki n chi n l c, ch ng
trình, đ án, d án ch có nh ng quy đ nh r t chung v t ch c tri n khai trong khi th c t
c n ph i có các quy đ nh c th v cách th c tri n khai, ph ng th c ph i k t h p và
quan tr ng là ph m vi trách nhi m c a t ng ngành, t ng c quan có liên quan. Các v n
ki n này c ng thi u thông tin v d trù kinh phí, phân b ngân sách. ây là m t nguy c
khi n cho v n b n chi n l c, ch ng trình có hi u l c trên gi y nh ng không có cam k t
th c hi n trên th c t vì không huy đ ng đ c ngu n l c hay không b trí đ c ngân
sách. M t khác, các chính sách hi n hành còn m t s kho ng tr ng, ví d nh : Lu t ch m
sóc s c kho nhân dân ch a có đi u kho n nào đ c p t i vi c phòng và phát hi n s m
các y u t di truy n (các đ t bi n gen) có th gây ung th ; Ch ng trình hành đ ng
truy n thông giáo d c s c kh e đ n 2010 đã b sót vi c tuyên truy n giáo d c nâng cao
nh n th c cho c ng i dân l n các c p lãnh đ o, các nhà ho ch đ nh chính sách và các
nhà qu n lý y t .
3.3. Các chính sách liên quan đ n thu c lá và r

u bia


Chính sách phòng ch ng nguy c ung th t i Vi t Nam giai đo n 2000-2010

Các quy đ nh v in c nh báo s c kh e còn y u. Ch a có các quy đ nh c th dành
cho thu c lá nh p kh u đ bán trên th tr ng Vi t Nam.
Các chính sách liên quan đ n giáo d c truy n thông PCTHTL m i ch chú tr ng đ n
tuyên truy n cho ng i dân mà ch a chú trong tuyên truy n các doanh nghi p các nhà s n
xu t v tác h i c a thu c lá đ i v i s c kh e.
3.3.2. Các chính sách liên quan đ n r

u bia

Trong các chính sách hi n hành v s n xu t và kinh doanh r u bia đã có nh ng
quy đ nh liên quan đ n các u tiên phòng phòng nguy c gây ung th nh : quy đ nh
hàm l ng các ch t metanol, furfurol và quy đ nh th ng quy k thu t ki m tra các
ch t nói trên.
Các quy đ nh v h n ch s d ng r u bia c ng đ c đ c p t i nh : Áp d ng m c
thu tiêu th đ c bi t v i thu xu t cao (lu t thu tiêu th đ c bi t); h n ch m ng l i
tiêu th s n ph m r u bia; quy đ nh v tu i đ c phép mua r u bia; h n ch qu ng cáo
và quy đ nh v x ph t hành chính khi vi ph m các quy đ nh v v sinh an toàn th c
ph m (VSATTP) c ng nh các quy đ nh v h n ch s d ng r u bia. ã có m t s v n
b n chính sách có quy đ nh v truy n thông giáo d c trong vi c h n ch s d ng r u bia,
trong đó đ c bi t chú tr ng đ n truy n thông giáo d c cho thanh niên d i 18 tu i.
H n ch liên quan đ n các u tiên phòng ch ng nguy c ung th trong chính sách
hi n hành là: ch a chú tr ng đ n vi c ki m soát s n xu t và kinh doanh r u n u th
công; Thi u quy đ nh v c nh báo s c kh e khi l m d ng r u bia; Các quy đ nh v x
ph t hành chính ch a m nh; Các v n b n liên quan đ n truy n thông giáo d c nh m m c
đích h n ch r u bia ch a phong phú, c th m i t p trung ch y u vào phòng ch ng
gây r i tr t t tr an, ch a chú tr ng đ n phòng ch ng nguy c gây ung th .
4. Các chính sách liên quan đ n v sinh an toàn th c ph m và qu n lý thu c
b o v th c v t

đ c quy đ nh ch t ch .
Các ch ng trình qu c gia v VSATTP đã chú tr ng đ n các nguy c gây ung th
trong c m c tiêu và gi i pháp th c hi n và vi c ban hành và s a đ i tiêu chu n k thu t
Vi t Nam theo ph ng châm đ m b o tính khoa h c, hài hòa v i m t s tiêu chu n qu c
t và khu v c ho c đ m b o tính t ng đ ng v i tiêu chu n qu c t và khu v c, đ ng
th i đã đ a vào ch ng trình phân tích nguy c an toàn th c ph m.
K ho ch hành đ ng qu c gia v đa d ng sinh h c và
án t ng th t ng c ng
n ng l c qu n lý an toàn sinh h c đ i v i th c ph m bi n đ i gen (TPB G) đã chú tr ng
đ n các u tiên phòng ch ng ung th trong c m c tiêu, gi i pháp, các nhi m v tr ng
đi m và các
án th c hi n nhi m v tr ng đi m.
i m h n ch trong các
ph m pháp lu t liên quan đ n
TPB G còn thi u quy đ nh v
ph t cho các hành vi vi ph m.
d ng th ng xuyên.

chính sách liên quan đ n VSATTP là các v n b n quy
an toàn th c ph m, qu n lý thu c BVTV và qu n lý v
x lý vi ph m ho c không quy đ nh tr c ti p ch tài x
Các thu t ng “x lý theo pháp lu t hi n hành” đ c s

N i dung qu n lý nhà n c v VSATTP ch a chú tr ng đ n nghiên c u khoa h c
ng d ng chuyên ngành và h p tác qu c t trong l nh v c này.
Các V n b n qui ph m pháp lu t liên quan đ n VSATTP ch a chú tr ng đ n vi c
phân c p, ph n quy n cho đ a ph ng (c p t nh, huy n và xã) trong qu n lý, thanh tra,
ki m tra và x lý vi ph m.
M t s ch ng trình ch a chú tr ng đ n các u tiên phòng ch ng nguy c gây ung
th nh Ch ng trình dinh d ng qu c gia giai đo n 2001-2010;

tra, x lý các sai ph m v B o v môi tr ng ch a đ c nh n m nh thích đáng.
Chính sách b t bu c n p phí B o v môi tr ng đ i v i các ho t đ ng s n xu t,
kinh doanh, d ch v có x th i mang tính tích c c, song m c phí thu th p s không có tác
d ng trong h n ch x th i và x lý các ch t th i đ c h i mà ph n l n các ch t này mang
nh ng nguy c gây ung th cao.
Lu t B o v môi tr ng thi u các quy đ nh liên quan đ n phân lo i, v n chuy n,
gi m thi u và tái s d ng n c th i. Trong các Ngh đ nh c a Chính ph h ng d n th c
hi n Lu t này c ng không có các quy đ nh đ c p đ n nh ng n i dung nêu trên. Ch a có
chính sách thu phí b o v môi tr ng đ i v i khí th i. Trong khi đó, chính sách thu phí
này đã đ c áp d ng v i ch t th i r n và n c th i.
Hi n còn thi u các quy đ nh v b o v môi tr ng dành riêng cho m t s các ho t
đ ng s n xu t kinh doanh có liên quan nhi u đ n các y u t có nguy c gây ung th cao
nh ho t đ ng s n xu t d c ph m/phân hoá h c; s n xu t b t gi t/m ph m, s n xu t
pin, s n xu t bóng đèn/phích n c, nhu m, ch bi n cao su, nh a (vinyl chloride dùng
ch plastic), x ng...
6. Các chính sách khuy n khích rèn luy n thân th nh m phòng tránh b nh và
ung th
Vi t Nam
Chính sách khuy n khích rèn luy n thân th c a ng i dân hi n đã có di n bao ph
đ y đ , bao g m: chính sách giáo d c th ch t cho h c sinh, sinh viên trong nhà tr ng;
Chính sách khuy n khích th d c-th thao (TDTT) qu n chúng cho m i nhóm đ i t ng
dân c trong c ng đ ng, chính sách khuy n khích TDTT cho tr em, thanh thi u niên và
ng i cao tu i.
Các m c tiêu và ch tiêu đ y m nh giáo d c th ch t và ch tr ng phát tri n TDTT
qu n chúng đã đ c đ ra trong các v n b n Chi n l c phát tri n giáo d c 2001-2010 và d
th o Chi n l c phát tri n giáo d c đ n n m 2020. Bên c nh đó, các m c tiêu này còn đ c
đ t ra trong Quy ho ch phát tri n th d c th thao Vi t Nam đ n n m 2010. Ch ng trình
phát tri n TDTT xã, ph ng, th tr n s là b c đ t phá giúp c i thi n h th ng c s h t ng
TDTT c p c s c ng nh v n đ ng ngày càng nhi u ng i dân tham gia TDTT.
Ch tr ng c a Nhà n c v xã h i hoá ho t đ ng TDTT và phát tri n các c s h

ung th
Phân tích d li u c a các cu c ph ng v n sâu đ i di n lãnh đ o các B /Ngành liên
quan đ n phòng ch ng ung th cho phép rút ra nh n đ nh: các đ i di n lãnh đ o các b
ngành liên quan đ u nh n th c r ng ung th đã tr thành v n đ y t c ng đ ng. Nguyên
nhân ch y u có quan h m t thi t t i ô nhi m môi tr ng, VSATTP. Tuy nhiên, không
nhi u ng i ngh đ n v n đ ng th ch t và béo phì c ng là m t nguy c ung th .
Nh ng ng i tr l i ph ng v n đ u nh n th c đ c trách nhi m c a c quan n i
mình đang công tác đ i v i vi c phòng tránh nguy c gây ung th , nh ng không nhi u
ng i tr l i ph ng v n bi t đ c các u tiên phòng nguy c gây ung th trong chính
sách c a các B /Ngành khác.
i di n lãnh đ o các B /Ngành nh n đ nh r ng các chính sách nói chung c a n c ta
đ c xây d ng thi u c n c khoa h c trong n c mà ch y u d vào kinh nghi m h c t p các
chính sách c a n c ngoài. Nhu c u thông tin c a các nhà ho ch đ nh chính sách r t l n.
Nhìn chung trong m i l nh v c qu n lý nhà n c có liên quan đ n phòng ch ng
nguy c gây ung th khó kh n l n nh t đ th c hi n chính sách là thi u c ch x lý các
hành vi vi ph m, ho c c ch x lý ch a nghiêm nên không đ s c r n đe đ i v i ng i
vi ph m, ch a làm cho ng i vi ph m không tái ph m.
8. Các khuy n ngh nh m hoàn thi n chính sách, ch
d phòng ung th t i Vi t Nam

ng trình liên quan đ n

Trên c s bài h c kinh nghi m qu c t và nh ng đi m m nh và đi m h n ch c a
chính sách liên quan đ n phòng ch ng ung th c a Vi t Nam, nhóm nghiên c u đã đ
xu t 5 nhóm khuy n ngh v i 17 khuy n ngh nh m hoàn thi n chính sách và th c thi
chính sách liên quan đ n phòng ch ng ung th . C th là:

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn




ng hi u l c, tính kh thi c a các chính sách

ng trình c n có ngu n kinh phí đ th c hi n.

- Hoàn thi n, b sung c ng nh c th hóa c ch x lý vi ph m trong các v n b n
quy ph m pháp lu t v PCTHTL, r u bia, VSATTP, v b o v môi tr ng.
- Nâng cao m c x ph t hành chính đ i v i các hành vi vi ph m các quy đ nh pháp
lu t v nh ng n i dung này.
- Xây d ng l trình t ng thu và giá thu c lá, giá r u bia nh m h n ch tiêu dùng
thu c lá và r u bia. Các nhà s n xu t thu c lá, r u bia c n ph i ch u thêm phí b o v
s c kho c ng đ ng.
8.3. Khuy n ngh đ i v i quá trình thi t k và xây d ng các chính sách
- T ng c ng nghiên c u khoa h c ng d ng trong phòng ch ng ung th và ph
bi n các k t qu đ các nhà ho ch đ nh chính sách có các c s khoa h c khi ra các
quy t đ nh.
- Xây d ng c s d li u khoa h c qu c gia v ung th .
- C n có các nghiên c u đánh giá hi u qu c a các ch
liên quan đ n phòng ch ng ung th và nguy c gây ung th .

ng trình m c tiêu qu c gia

8.4. Khuy n ngh đ i v i t ch c th c hi n chính sách
- Ho t đ ng phòng ch ng ung th mang tính đa ngành, nh ng c n thi t ph i có m t
B ngành ho t đ ng qu n lý nhà n c th c hi n, t t nh t là B Y t .
- C n có chính sách huy đ ng s tham gia và ph i k t h p c a các đoàn th chính
tr -xã h i, các t ch c dân s trong các ho t đ ng tuyên truy n giáo d c phòng ch ng các
nguy c gây ung th .

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn

(truy c p ngày 15/10/2010).

B n quy n thu c Vi n Xã h i h c, www.ios.org.vn