Bộ y tế

Châm cứu học
(tập 1)
Sách đào tạo Bác sĩ y học cổ truyền
M số: Đ.08.Z.21
Chủ biên:
PGS. TS. Phan quan chí hiếu

Nhà xuất bản y học
Hà nội - 2007
1


Chỉ đạo biên soạn:
Vụ Khoa học & Đào tạo, Bộ Y tế
biên soạn:
PGS. TS. Phan Quan Chí Hiếu

Tham gia tổ chức bản thảo:
ThS. Phí Văn Thâm

â Bản quyền thuộc Bộ Y tế (Vụ Khoa học và Đào tạo)

2


Lời giới thiệu
Thực hiện một số điều của Luật Giáo dục, Bộ Giáo dục & Đào tạo và Bộ Y
tế đã ban hành chơng trình khung đào tạo bác sĩ y học cổ truyền. Bộ Y tế tổ

Lời nói đầu
Sách Châm cứu học (tập I) là tài liệu học tập dành cho sinh viên chuyên khoa y học cổ
truyền (YHCT). Tài liệu học tập này không chỉ phục vụ cho các bác sĩ chuyên khoa châm
cứu, chuyên khoa Đông y mà còn là tài liệu học tập quan trọng cho những học viên mong
muốn tìm hiểu về Đông y (nói chung) và châm cứu (nói riêng).
Sách đợc trình bày theo 3 chơng:
Chơng 1: Học thuyết kinh lạc
Chơng 2: Phơng pháp hào châm
Chơng 3: Phơng pháp châm cứu khác
Chơng I: đề cập đến toàn bộ học thuyết Kinh lạc của YHCT. Học thuyết Kinh lạc là
một trong những lý thuyết cơ bản của YHCT nói chung và của châm cứu học nói riêng.
Nội dung của chơng cung cấp cho các bạn học viên những kiến thức cơ bản, toàn diện
về hệ thống kinh lạc, bao gồm:
12 kinh chính
12 kinh cân
12 kinh biệt
Hệ thống biệt lạc
Kỳ kinh bát mạch
Nội dung của 12 kinh thủy, do tính ứng dụng thực tế không nhiều, nên không đợc đề
cập trong tài liệu học tập này.
Toàn bộ học thuyết Kinh lạc đợc soạn và trình bày trong một chơng riêng nhằm
mục đích:
+ Giúp các bạn học viên dễ dàng đạt đợc mục tiêu học tập.
+ Hỗ trợ thêm đợc việc tham khảo tài liệu, phát huy tính tích cực học tập của
ngời học.
+ Cung cấp thêm cho ngời học cái nhìn đầy đủ, toàn diện, đúng đắn về hệ kinh lạc;
giúp học viên tránh đợc nhận thức cha đúng về học thuyết Kinh lạc. Nói
chung, các bạn học viên thờng có suy nghĩ học thuyết kinh lạc chỉ dành cho châm
cứu học, cho những thầy thuốc điều trị bằng châm cứu và chỉ vận dụng học thuyết
này khi phải điều trị và chăm sóc bệnh nhân bằng châm cứu mà thôi.

đều dựa trên những kiến thức cơ bản đợc đề cập ở chơng II.
Chơng III: những phơng pháp châm cứu khác
Bao gồm những bài giảng:
Phơng pháp châm ở loa tai (nhĩ châm).
Phơng pháp gõ kim hoa mai (mai hoa châm).
Phơng pháp điều trị điện trên huyệt (điện châm).
Phơng pháp châm ở đầu (đầu châm).
Phơng pháp châm tê.
Trong những bài giảng, ngoài nội dung mang tính kỹ thuật, có tính ứng dụng, chúng
tôi đã cố gắng thêm vào những t liệu lịch sử của các phơng pháp châm cứu nhằm cung
cấp cho các bạn học viên thêm t liệu về môn học. Mong rằng những kiến thức tổng quát nói
trên sẽ làm tăng thêm sự hứng thú trong học tập của các bạn.
Tất cả các bài giảng đều có kèm theo phần câu hỏi trắc nghiệm (tự ôn tập) giúp các
bạn có thể tự học.
Những bài giảng lý thuyết này sẽ đợc minh họa trên thực tế tại các cơ sở thực tập
của Khoa YHCT, Đại học Y Dợc TP. Hồ Chí Minh (cơ sở 3 - Bệnh viện Đại học Y Dợc
thành phố Hồ Chí Minh, Viện Dợc học dân tộc thành phố Hồ Chí Minh, Bệnh viện Y học
dân tộc thành phố Hồ Chí Minh...).
Bộ môn Châm cứu, Khoa Y học cổ truyền, Đại học Y Dợc thành phố Hồ Chí Minh rất
mong đợc các bạn sinh viên, học viên tham khảo kỹ lời tựa của tài liệu học tập này trớc
khi tham gia vào quá trình học tập môn học và rất mong đợc sự đóng góp ý kiến của các
bạn sinh viên và các đồng nghiệp.

PGS. TS. BS. Phan Quan Chí Hiếu

6


Mục lục
Lời giới thiệu


21

Bài 1. Lộ trình và hội chứng bệnh của 12 kinh chính

23

I. Đại cơng

23

II. Chức năng sinh lý của đờng kinh

24

III. Đờng tuần hoàn của 12 kinh chính

24

IV. Khí huyết trong các đờng kinh

26

V. Mời hai kinh chính

26

A. Kinh (thủ thái âm) Phế

26


44

J. Kinh (thủ thiếu dơng) Tam tiêu

46

K. Kinh (túc thiếu dơng) Đởm

47

L. Kinh (túc quyết âm) Can

49

Bài 2. Phơng pháp vận dụng lộ trình đờng kinh

56

I. Đại cơng

56

II. Vận dụng lộ trình đờng kinh

57

A. Vận dụng hệ kinh lạc để chẩn đoán

57


70

A. Kinh cân Bàng quang

70

B. Kinh cân Đởm

71

C. Kinh cân Vị

73

D. Khảo sát huyệt hội của 3 kinh cân dơng ở chân

74

III. Hệ thống thứ 2 (3 kinh cân âm ở chân)

75

A. Kinh cân Tỳ

75

B. Kinh cân Thận

76


81

A. Kinh cân Phế

81

B. Kinh cân Tâm bào

82

C. Kinh cân Tâm

83

D. Khảo sát huyệt hội của 3 kinh cân âm ở tay

83

Bài 4. Kinh biệt và cách vận dụng
I. Đại cơng

88
88

A. Hệ thống đặc biệt về lục hợp

88

B. Vai trò sinh lý

91

B. Kinh biệt Can

92

IV. Hệ thống hợp thứ III (Vị - Tỳ)

92

A. Kinh biệt Vị

92

B. Kinh biệt Tỳ

92

V. Hệ thống hợp thứ IV (Tiểu trờng - Tâm)

93

A. Kinh biệt Tiểu trờng

93

B. Kinh biệt Tâm

93


99
99
99
100
101

A. Lạc của thủ thái âm Phế kinh

101

B. Lạc của thủ thiếu âm Tâm kinh

102

C. Lạc của thủ quyết âm Tâm bào kinh

102

D. Lạc của thủ thái dơng Tiểu trờng kinh

103

E. Lạc của thủ dơng minh Đại trờng kinh

104

F. Lạc của thủ thiếu dơng Tam tiêu kinh

104



N. Biệt lạc mạch Đốc

109

O. Đại lạc của tỳ (đại bao)

110

Bài 6. Tám mạch khác kinh
I. Đại cơng

113

A. ý nghĩa của những tên gọi

114

B. Đặc điểm chung của 8 mạch khác kinh

114

C. Phơng pháp sử dụng kỳ kinh bát mạch

115

II. Hệ thống mạch Xung, mạch âm duy

116


126

V. Hệ thống mạch Đới, mạch Dơng duy

128

A. Mạch Đới

128

B. Mạch Dơng duy

129

Chơng II. Phơng pháp hào châm
Bài 7. Vị trí và tác dụng điều trị của những huyệt thông dụng

135
136

I. Định nghĩa huyệt

136

II. Tác dụng của huyệt vị châm cứu theo Đông y

137

A. Tác dụng sinh lý


IV. Vài nét về lịch sử phát hiện huyệt

140

A. Giai đoạn huyệt cha có vị trí cố định

10

113

140


B. Giai đoạn có tên huyệt

141

C. Giai đoạn phân loại có hệ thống

141

V. Cơ sở của việc đặt tên huyệt vị châm cứu

141

A. Dựa vào hình thể của sự vật

142

B. Dựa vào vị trí của huyệt trên cơ thể


F. Kinh Tiểu trờng

153

G. Kinh Bàng quang

155

H. Kinh Thận

159

I. Kinh Tâm bào

161

J. Kinh Tam tiêu

162

K. Kinh Đởm

164

L. Kinh Can

167

M. Mạch Nhâm


186

A. Định nghĩa cứu

186

B. Những việc làm để tăng hiệu quả của cứu

186

C. Phơng tiện

187

D. Cứu bằng điếu ngải

187

E. Cứu bằng mồi ngải

188

11


F. Chỉ định và chống chỉ định của cứu

189



203

II. Chọn huyệt theo lý luận đờng kinh

204

A. Chọn huyệt nguyên - lạc của 12 đờng kinh chính

204

B. Chọn huyệt du mộ

206

C. Chọn huyệt ngũ du

208

D. Chọn huyệt khích

211

III. Chọn huyệt đặc hiệu

212

Chơng III. Những phơng pháp châm cứu khác
Bài 11. Phơng pháp châm loa tai (nhĩ châm)
I. Sơ lợc về quá trình hình thành và phát triển nhĩ châm


228

III. Những thay đổi bệnh lý ở loa tai khi cơ thể có bệnh

231

IV. Cách phát hiện những thay đổi bệnh lý trên loa tai

231

V. Phân bố vùng đại biểu trên loa tai

233

VI. Dùng loa tai vào điều trị

235

VII. Dùng loa tai vào chẩn đoán

236

VIII. Dùng loa tai vào phòng bệnh

236

IX. Kỹ thuật châm cứu trên loa tai

237

V. Cơ sở lý luận của gõ kim hoa mai

243

VI. T thế thầy thuốc và ngời bệnh

244

VII. Các vùng điều trị trên cơ thể

244

A. Vùng thờng quy

244

B. Vùng đầu mặt

245

C. Vùng cổ

246

D. Vùng chi trên

247

E. Vùng chi dới


D. Phản ứng phụ và cách xử lý

253

E. Một số điểm cần chú ý

253

F. Một số công thức điều trị

253

G. Một số cách gõ khác

255

Bài 13. Điện châm
I. Đại cơng

260
260

A. Định nghĩa

260

B. Đặc điểm chung của điện châm

260


D. Tai biến và cách xử trí, đề phòng

266

Bài 14. Châm tê

269

I. Đại cơng

269

II. Sơ lợc lịch sử phát triển của châm tê

269

III. Phơng pháp châm tê

270

A. Vấn đề ngời bệnh trong châm tê để mổ

270

B. Trình tự tiến hành một cuộc mổ châm tê

271

C. Nội dung phơng pháp châm tê


A. Những tuyến quan trọng

282

B. Vị trí và tác dụng của những vùng châm ở đầu

282

C. Kỹ thuật châm ở đầu

286

D. Chỉ định và những điểm chú ý trong đầu châm

287


Ch−¬ng I

Häc thuyÕt kinh l¹c

15


Bài 1

Bài Mở đầu

I. ĐạI CơNG
Học thuyết Kinh lạc , cũng nh những học thuyết âm dơng, Ngũ hành,

16


Dới đây là những hình ảnh mô tả về lộ trình một số đờng kinh chính
trong hệ thống kinh lạc đợc ghi nhận trong các tài liệu châm cứu cổ xa.

Hình 1. Kinh Phế

Hình 2. Kinh Đại trờng

Hình 3. Kinh Vị

Hình 4. Kinh Tỳ

17


18

H×nh 5. Kinh T©m

H×nh 6. Kinh TiÓu tr−êng

H×nh 7. Kinh Bµng quang

H×nh 8. Kinh ThËn


H×nh 9. Kinh T©m bµo


về tạng phủ, bên ngoài lạc với tứ chi và cốt tiết.... Do đó, hệ kinh lạc của YHCT là
hệ thống liên lạc giữa các tạng phủ ở bên trong và các phần cơ thể bên ngoài.
Thiên 47, sách Linh khu nói về chức năng của hệ kinh lạc nh sau: ...
Huyết, khí, tinh, thần của con ngời là nhằm phụng sự cho sự sống và chu hành
tròn vẹn cho tính và mệnh. Kinh mạch là nhằm vận hành cho huyết khí, mở rộng
cho âm dơng, làm trơn nhuận cho cân cốt, làm thông lợi cho các khớp xơng.
Điều 33, sách Nạn kinh có ghi: Nh vậy, hệ kinh lạc giúp cho khí huyết,
những thành phần cơ bản trong việc nuôi dỡng và duy trì đời sống, vận hành
không ngừng nghỉ đi khắp châu thân, đảm bảo vai trò t dỡng.
Những đoạn kinh văn nêu trên đều nêu rõ ý: kinh lạc là nơi tuần hoàn của
khí huyết để nuôi dỡng toàn thân, duy trì hoạt động sống bình thờng của cơ
thể. Bên trong thì nuôi dỡng tạng phủ, ngoài thì nuôi dỡng chân tay xơng
khớp, làm cơ thể thành một khối thống nhất.

B. BệNH Lý
Có thể xem hệ kinh lạc là đờng xâm nhập của ngoại tà vào các tạng phủ.
Chơng 56, sách Tố Vấn viết: Nếu khí huyết của hệ kinh lạc bị rối loạn, vai trò
chống đỡ ngoại tà của cơ thể sẽ giảm sút và tác nhân gây bệnh sẽ theo hệ kinh
lạc mà xâm nhập vào sâu các tạng phủ.
Ngợc lại, bệnh ở tạng phủ có thể mợn hệ kinh lạc để biểu hiện ra bên
ngoài ở các chi, các khớp. Thiên 71, sách Linh khu có ghi: Khi tâm và phế có tà
khí thì nó sẽ lu lại nơi 2 cánh chỏ; khi can có tà khí, nó sẽ lu lại nơi 2 bên
nách; khi Tỳ có tà khí, nó sẽ lu lại nơi 2 mấu chuyển lớn; khi Thận có tà khí,
nó sẽ lu lại nơi 2 khoeo chân....
20


Thông thờng, biểu hiện của bệnh tật tùy thuộc vào thể chất của ngời
bệnh (chính khí) và độc lực của tác nhân gây bệnh (tà khí ); nhng bắt buộc
bệnh tật sẽ đợc biểu hiện bởi các triệu chứng đặc thù của kinh lạc mà nó

phẫu - sinh lý của YHCT. Do vậy, hệ kinh lạc có vai trò cơ bản, quan trọng trong
hệ thống lý luận YHCT và chỉ đạo trong mọi chuyên khoa của YHCT (thuốc,
châm cứu, nội hay ngoại khoa...).
III. QUAN NIệM CủA Y HọC HIệN ĐạI Về Hệ KINH LạC
Giới khoa học ngày nay cha có thống nhất về sự hiện hữu của đờng kinh
châm cứu về mặt giải phẫu học.

21


Các nhà khoa học ngày nay chỉ công nhận sự hiện hữu của châm cứu về
mặt hiệu quả trị liệu và về mặt điện sinh vật/huyệt.
Trên cơ thể ngời sống, ở những vùng da mà các nhà châm cứu học đã mô
tả có lộ trình đờng kinh thì điện trở da (résistance cutanée) và trở kháng
(incompédance) luôn thấp hơn vùng da xung quanh và tại những nơi có mô tả là
huyệt thì điện trở da còn thấp hơn nữa .
R

R

R
Đờng kinh châm cứu

R ẵ R ẵ R

Huyệt vị châm cứu

R: điện trở da / huyệt
R: điện trở da tại đờng kinh
R: điện trở da tại vùng không trùng với huyệt và đờng kinh


I. ĐạI CơNG
Mời hai kinh chính là phần chính của học thuyết Kinh lạc, gồm:
Ba kinh âm ở tay:
+ Kinh thủ thái âm Phế
+ Kinh thủ thiếu âm Tâm
+ Kinh thủ quyết âm Tâm bào.
Ba kinh dơng ở tay :
+ Kinh thủ dơng minh Đại trờng
+ Kinh thủ thiếu dơng Tam tiêu
+ Kinh thủ thái dơng Tiểu trờng.
Ba kinh âm ở chân:
+ Kinh túc thái âm Tỳ
+ Kinh túc quyết âm Can
+ Kinh túc thiếu âm Thận.
Ba kinh dơng ở chân :
+ Kinh túc thái dơng Bàng quang
+ Kinh túc thiếu dơng Đởm
+ Kinh túc dơng minh Vị.
23


Mỗi kinh chính đều có vùng phân bố nhất định ở mặt ngoài của thân thể
và tạng phủ bên trong. Vì vậy, mỗi kinh đều bao gồm một lộ trình bên ngoài và
một lộ trình bên trong.
Mỗi kinh đều có sự liên lạc giữa tạng và phủ có quan hệ biểu (ngoài nông)
- lý (trong sâu), cho nên mỗi đờng kinh đều có những phân nhánh để nối liền
với kinh có quan hệ biểu lý với nó (ví dụ nối giữa phế và đại trờng, giữa can và
đởm...
II. CHứC NăNG SINH Lý CủA ĐờNG KINH