MỐI QUAN HỆ GIAI CẤP CÔNG NHÂN, GIAI CẤP NÔNG DÂN VÀ
ĐỘI NGŨ TRÍ THỨC TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở NƯỚC
TA HIỆN NAY
Lý luận về liên minh giai cấp nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức là một
trong những nội dung cơ bản, trọng tâm của chủ nghĩa xã hội khoa học; là vấn đề
thuộc về nguyên tắc chiến lược xuyên suốt toàn bộ tiến trình cách mạng của giai cấp
công nhân; bảo đảm cho giai cấp vô sản giành được thắng lợi cả trong giai đoạn đấu
tranh giành chính quyền cũng như trong giai đoạn cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội
mới. Mác - Ăngghen đã tổng kết thực tiễn các phong trào công nhân ở châu Âu(thế kỷ
XIX) và chỉ ra rằng nhiều cuộc đấu tranh của công nhân đã bị thất bại, tổn thất, chủ
yếu là vì đã không tổ chức liên minh với “người bạn đồng minh tự nhiên” của mình là
nông dân. Do vậy, các cuộc cách mạng vô sản đã trở thành những “bài đơn ca ai
điếu”.
Nhận thức sâu sắc vấn đề này, Lênin đã vận dụng sáng tạo và phát
triển lý luận về liên minh giai cấp của Mác - Ăngghen trong giai đoạn chủ
nghĩa tư bản đã phát triển cao thành chủ nghĩa đế quốc, tổ chức thành liên
minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và các tầng lớp lao động khác
trong Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười Nga năm 1917. Khi bàn về
chuyên chính vô sản, Lênin đã khẳng định rõ: “Chuyên chính vô sản là một
hình thức đặc biệt của liên minh giữa giai cấp vô sản, đội tiền phong của
những người lao động, với đông đảo những tầng lớp lao động không phải vô
sản”1. Đồng thời Người còn nhấn mạnh vấn đề liên minh giai cấp như một
nguyên tắc tối cao của chuyên chính vô sản: “Nguyên tắc cao nhất của
1

V.I. Lênin, Toàn tập, tập 38, Nxb. Tiến bộ, M, 1977, tr. 452.


chuyên chính vô sản là duy trì khối liên minh giữa giai cấp vô sản và nông
dân để giai cấp vô sản có thể giữ được vai trò lãnh đạo và chính quyền nhà
nước ”2.

để củng cố, tăng cường khối liên minh giai cấp; những tác động từ nền
kinh tế thị trường và đề xuất một số giải pháp cơ bản góp phần giải quyết
đúng đắn vấn đề lợi ích nhằm củng cố, tăng cường khối liên minh giai cấp
ở nước ta hiện nay.
1. Vì sao giải quyết hài hoà các lợi ích là vấn đề mấu chốt để củng cố, tăng
cường khối liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí
thức ở nước ta hiện nay?
Lợi ích là quyền lợi về vật chất và tinh thần mà các giai cấp, các tầng lớp
được hưởng do chế độ xã hội mang lại, nhằm đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát
triển của mỗi giai cấp, mỗi tầng lớp trong xã hội. Nó được biểu hiện trên các lĩnh
vực khác nhau của đời sống xã hội như kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội. Trong
đó, lợi ích về kinh tế luôn giữ vai trò quan trọng, quyết định và là nhu cầu
thường xuyên, trực tiếp đặt ra đối với quá trình vận động, phát triển của các giai
cấp, tầng lớp trong khối liên minh.
Giải quyết hài hoà các lợi ích chính là quá trình phát hiện và xử lý đúng
đắn, kịp thời những mâu thuẫn nảy sinh giữa nhu cầu, đòi hỏi của các chủ thể
trong khối liên minh giai cấp trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Bởi lẽ, suy
cho cùng, vấn đề lợi ích luôn là nhân tố chi phối, là cái đích hướng tới và cũng
chính là động lực thúc đẩy mọi hoạt động của mỗi cá nhân và các giai cấp, các
tầng lớp trong xã hội.
Trong cách mạng xã hội chủ nghĩa việc giai cấp công nhân liên minh với
giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức là một tất yếu khách quan do nhu cầu tự


nhiên và đòi hỏi của cách mạng. Đây là liên minh chiến lược lâu dài được xây
dựng trên cơ sở sự thống nhất về lợi ích căn bản của các giai cấp và tầng lớp này.
Sự thống nhất về lợi ích đó, được bắt nguồn từ đặc điểm, tính chất và mục đích
sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Nó bảo đảm cho sự nghiệp cách mạng
của giai cấp công nhân giành được thắng lợi triệt để, phát huy được quyền làm
chủ của nhân dân lao động trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Thực tiễn lịch

kinh tế lại đóng vai trò quan trọng hàng đầu, có ý nghĩa quyết định đến việc
củng cố, tăng cường khối liên minh giai cấp ở nước ta hiện nay. Thành công
của công cuộc đổi mới ở nước ta là do đã quan tâm hơn đến vấn đề lợi ích
thiết thân, cụ thể của người lao động, đã tìm ra được những hình thức tổ chức
sản xuất và phân phối tác động vào lợi ích - khâu nhạy cảm nhất trong hoạt
động con người, qua đó kích thích tính sáng tạo, năng động, khuyến khích
lòng nhiệt tình trong lao động sản xuất và công tác. Đồng thời đã kết hợp hài
hoà lợi ích cá nhân với lợi ích chung, lấy mục tiêu giữ vững độc lập dân tộc,
thống nhất Tổ quốc, vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn
minh làm điểm tương đồng để gắn bó các giai cấp, các tầng lớp trong xã hội,
coi lợi ích thiết thân của con người là động lực trực tiếp và mạnh mẽ nhất.
Tuy nhiên trong thời gian qua, mặc dù nền kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều
cơ hội để các giai cấp, các tầng lớp phát triển, song những cơ hội đó là không
ngang bằng nhau, thậm chí ở lĩnh vực này lĩnh vực khác, thời điểm này thời
điểm khác còn vi phạm lợi ích, triệt tiêu động lực phát triển giữa các lực
lượng, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự bền chặt trong khối liên minh giai
cấp. Chẳng hạn, sự chênh lệch về lực lượng lao động, về thu nhập và mức
sống của một bộ phận giai cấp công nhân, đội ngũ trí thức so với đông đảo


giai cấp nông dân còn quá lớn. Hiện nay, nước ta có khoảng 75% dân số sống
ở nông thôn, 70% lực lượng lao động làm nông nghiệp nhưng chỉ chiếm tỉ
trọng 20,9% trong GDP. Điều đó, phản ánh sự mất cân đối giữa cơ cấu lao
động và thu nhập quốc dân. Đa số lực lượng lao động nông nghiệp, nông thôn
thu nhập còn thấp, đời sống còn nhiều khó khăn, vất vả …Nếu khoảng cách ấy,
không được thu hẹp, giai cấp nông dân sẽ tụt hậu ngày càng xa hơn so với giai
cấp công nhân và đội ngũ trí thức thì vấn đề thống nhất về lợi ích giữa các giai
cấp, tầng lớp chỉ là hình thức. Lúc đó, người nông dân sẽ cảm thấy đơn độc
hình như đang bị bỏ rơi, bị vòng xoáy của kinh tế thị trường gạt ra ngoài sự
phát triển. Thậm chí họ cho rằng mình đang bị phản bội về quyền lợi và lợi

đổi mới, phát triển đất nước.
2. Tác động của kinh tế thị trường đến vấn đề lợi ích của các giai cấp,
tầng lớp trong khối liên minh giai cấp ở nước ta hiện nay.
Kể từ Đại hội Đảng lần thứ VI đến nay, với đường lối đổi mới toàn diện
trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, chúng ta đang từng bước xây dựng và
hoàn thiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nền kinh tế thị
trường đã và đang tác động mạnh mẽ đến nhiều lĩnh vực, tạo ra sự biến đổi to
lớn trong đời sống kinh tế, xã hội, ảnh hưởng sâu sắc tới tâm tư, nguyện vọng,
lối sống, lý tưởng và lợi ích của nhân dân nói chung, cũng như các giai cấp, tầng
lớp trong khối liên minh giai cấp ở nước ta nói riêng. Nền kinh tế thị trường vừa
tạo ra những điều kiện thuận lợi, vừa gây ra những khó khăn, thách thức cho việc
đáp ứng và giải quyết vấn đề lợi ích của các giai cấp, tầng lớp trong khối liên
minh giai cấp.


Về mặt thuận lợi, chúng ta có thể nhận thấy rằng, trong thời gian vừa qua nền
kinh tế đã có bước tăng trưởng quan trọng, năm sau cao hơn năm trước, bình
quân trong 5 năm 2001 - 2005 là 7,51%, đạt mức kế hoạch đề ra, làm cho bộ mặt
đời sống kinh tế - xã hội của đất nước có sự biến đổi và phát triển từng ngày.
Cuộc sống của nhân dân, trong đó có các giai cấp, tầng lớp của khối liên minh
giai cấp không ngừng được cải thiện; vấn đề lợi ích cùng các nhu cầu phát triển
khác từng bước được đáp ứng tốt hơn, tạo ra sự đồng thuận, gắn kết giữa các lực
lượng trong xã hội, làm cho các giai cấp, các tầng lớp xích lại gần nhau, dựa vào
nhau để cùng tồn tại và phát triển. Thực tế phát triển của các giai cấp, các tầng
lớp trong những năm qua cho thấy rõ, bất cứ một giai cấp, tầng lớp nào muốn tồn
tại và phát triển bền vững đều phải liên minh, gắn kết, dựa vào các giai cấp, tầng
lớp khác trong xã hội. Vì vậy, giai cấp công nhân muốn phát triển nhanh và bền
vững thì một mặt phải không ngừng áp dụng những thành tựu khoa học - công
nghệ tiên tiến vào quá trình sản xuất, nâng cao trình độ tay nghề cho công nhân;
mặt khác, phải hướng tới lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn nơi cung cấp nguồn

được tiếng nói chung cùng nhau hợp tác vì lợi ích và sự phát triển của mỗi giai
tầng. Chính sự liên kết, gắn bó đó đã làm cho vấn đề lợi ích của các giai cấp,
tầng lớp được bảo đảm và ngày càng tăng lên, từng bước thu hẹp dần khoảng
cách về thu nhập, mức sống giữa các lực lượng lao động trong xã hội, làm cho
họ tin cậy lẫn nhau và trở thành người bạn đồng minh chiến lược lâu dài. Với
giai cấp nông dân- giai cấp còn nhiều khó khăn, thiếu thốn nhất trong khối liên
minh, thông qua những chính sách phát triển của Nhà nước, và các hình thức hợp


tác, liên kết trên đã không ngừng phát triển. Nhiều mô hình trang trại, những
cánh đồng 50 triệu đồng/ ha đang làm ăn rất có hiệu quả mang lại thu nhập cao
cho người nông dân, làm cho bộ mặt nông thôn “thay da đổi thịt”, đời sống nhân
dân được cải thiện, nhiều hộ nông dân đã thoát nghèo trở thành gia đình triệu
phú.
Rõ ràng, trong điều kiện nền kinh tế thị trường hiện nay, đã tạo ra nhiều
yếu tố, điều kiện thuận lợi để giải quyết hài hoà về lợi ích giữa các giai cấp, tầng
lớp, là cơ sở làm cho họ ngày càng gắn bó chặt chẽ với nhau tạo thành khối liên
minh giai cấp vững chắc thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất
nước. Tuy nhiên, bên cạnh những nhân tố thuận lợi đó, kinh tế thị trường cũng
đem đến vô vàn khó khăn, thách thức cho việc giải quyết vấn đề lợi ích giữa các
giai cấp, các tầng lớp trong xã hội. Trước hết, chúng ta dễ dàng nhận thấy rằng,
bên cạnh những mặt thuận lợi, kinh tế thị trường đã làm cho tình trạng phân hoá
giàu nghèo ngày càng gia tăng, tạo ra một khoảng cách chênh lệch lớn về thu
nhập, mức sống giữa các bộ phận dân cư, trong đó có khối liên minh giai cấp.
Hiện tại, mức sống và thu nhập của nông nghiệp, nông thôn nước ta còn thấp
hơn so với lực lượng lao động công nghiệp và đội ngũ trí thức. Nếu tính theo
chuẩn nghèo mới cho giai đoạn 2001 - 2005 thì cả nước hiện nay tỷ lệ hộ nghèo
còn 7%, “ số hộ nghèo và tái nghèo ở một số vùng còn lớn, tỷ lệ hộ nghèo theo
chuẩn mới còn cao. Đời sống nhân dân vùng sâu, vùng xa, vùng thường bị thiên
tai còn nhiều khó khăn; nhiều vùng dân tộc thiểu số có tỷ lệ nghèo cao hơn so

hay hiện tượng ngô không hạt ở Đắc Lắc, lúa không trỗ bông ở Hà Tĩnh ; hoặc
hiệu quả thấp từ các dự án “xoá đói giảm nghèo”, các chương trình 135, 327 của
Nhà nước. Đặc biệt, trong những năm gần đây

do nhu cầu đẩy mạnh công


nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước đã hình thành nhiều khu công nghiệp lớn trong
cả nước, việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp của nông dân để xây dựng các
khu công nghiệp đã và đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến lợi ích của người
nông dân như giá cả đền bù đất đai, giải quyết công ăn việc làm cho người dân…
còn nhiều bất cập, thiếu minh bạch và công bằng.
Thực trạng trên, đã phần nào làm cho quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp
trong khối liên minh bị ảnh hưởng tiêu cực, chỉ vì lợi ích cục bộ mà gây thiệt hại
cho lợi ích chung, làm cho sự gắn bó, đoàn kết bị lỏng lẻo, thiếu sự thống nhất,
đồng bộ. Rõ ràng, do tác động của kinh tế thị trường, bất cứ một giai cấp, tầng
lớp nào muốn tồn tại và phát triển đều phải đấu tranh vượt lên chính mình, phải
biết nắm bắt mọi cơ hội có thể để vươn lên; khắc phục tình trạng trông chờ, ỷ lại,
thiếu năng động, sáng tạo trong cách nghĩ và phương thức làm ăn thời kinh tế thị
trường. Tuy nhiên, nếu giai cấp, tầng lớp nào cũng chỉ biết đến lợi ích của cộng
đồng mình bằng mọi giá, mà lãng quên đi lợi ích của bộ phận khác, thậm chí chà
đạp lên lợi ích của đối tác…thì đó là biểu hiện cạnh tranh không lành mạnh, tổn
hại lớn cho sự cố kết, bền vững của khối liên minh đặc biệt này.
Ngoài những vấn đề trên, trong quan hệ lợi ích giữa các giai cấp, các tầng
lớp ở nước ta hiện nay, cũng còn nhiều vấn đề cần phải tập trung giải quyết như
tình trạng nhà ở cho người có thu nhập thấp; việc giải toả, đền bù cho các hộ dân
thuộc khu vực các dự án, công trình quốc gia, khu công nghiệp; về công ăn việc
làm cho người đến tuổi lao động, tình trạng thất nghiệp; quan tâm giải quyết thoả
đáng về lợi ích, tiền lương cho người lao động, thu hẹp khoảng cách về thu nhập
giữa lực lượng lao động trong các doanh nghiệp nhà nước với các doanh nghiệp có



khắc phục sự chênh lệch lớn về thu nhập, mức sống giữa các bộ phận dân
cư và giữa các giai cấp, tầng lớp trong khối liên minh. Cho nên, nhất
thiết chúng ta phải đẩy nhanh quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá
nông nghiệp, nông thôn hướng tới xây dựng một nền nông nghiệp hàng
hoá lớn, đa dạng, phát triển nhanh và bền vững, có năng suất, chất lượng
và khả năng cạnh tranh cao; tạo điều kiện từng bước hình thành nền nông
nghiệp sạch.
Gắn phát triển kinh tế với xây dựng nông thôn mới, giải quyết tốt
hơn mối quan hệ giữa nông thôn và thành thị, giữa các vùng miền. Thúc
đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông
thôn sang sản xuất các loại sản phẩm có thị trường và hiệu quả kinh tế
cao. Xây dựng các vùng sản xuất nông sản hàng hoá tập trung gắn với
việc chuyển giao công nghệ sản xuất, chế biến và bảo quản. Đẩy mạnh
phát triển công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn, nhất là những ngành nghề
sử dụng nhiều lao động, coi đây là hướng chính để tạo ra nhiều việc làm
mới, góp phần tăng nhanh thu nhập cho nông dân.
Mặt khác, công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn
cũng làm cho giai cấp công nhân và đội ngũ trí thức phải tìm đến với
nông dân, coi lĩnh vực nông nghiệp là mặt trận hàng đầu trong sản xuất,
kinh doanh và áp dụng tiến bộ khoa học - công nghệ vào sản xuất nông
nghiệp.
Hai là, đa dạng hoá các hình thức liên doanh, liên kết và hợp tác giữa
các thành phần kinh tế, bảo đảm lợi ích của các giai cấp, tầng lớp trong khối
liên minh.


Trong điều kinh tế thị trường hiện nay, các hình thức liên kết, hợp tác,
làm ăn kinh tế giữa các giai cấp, các tầng lớp ngày càng gia tăng, đem lại hiệu

Trong nền kinh tế thị trường hiện nay, phát triển kinh tế nâng cao đời
sống nhân dân là vấn đề trọng tâm, là mục đích trước mắt của công nghiệp
hoá, hiện đại hoá . Song tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với tiến bộ và công
bằng xã hội để bảo đảm cho xã hội phát triển bền vững, làm cho các giai cấp,
tầng lớp không có sự cách biệt lớn về mức sống, không trở thành những giai
cấp, tầng lớp đối lập nhau, không phải là những bộ phận ở hai đầu cực của sự
phân hoá giàu nghèo. Sự khác biệt về kinh tế, mức sống sẽ dẫn tới sự khác
biệt về lối sống, tư tưởng, quan điểm và thái độ chính trị của mỗi giai cấp,
tầng lớp đối với mục tiêu, lý tưởng con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước
ta. Do vậy, để giải quyết hài hoà vấn đề lợi ích cơ bản giữa các giai cấp, tầng
lớp và thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, Nhà nước phải có những chính
sách để điều chỉnh thu nhập, cụ thể hoá bằng luật thuế “thu nhập đặc biệt ”
với từng ngành nghề, khu vực và hộ sản xuất kinh doanh; tăng cường các phúc
lợi xã hội; đẩy mạnh các dự án, chương trình xoá đói giảm nghèo, giải quyết
thoả đáng những vấn đề bức xúc như đất đai, nhà ở, thất nghiệp … cho những
người nghèo, hộ nghèo ở khu vực thành thị và nông thôn. Đối với một nước
đang phát triển ở giai đoạn đầu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội như
nước ta, thì vấn đề công bằng, bình đẳng chỉ có ý nghĩa tương đối, do bị chi
. ĐCSVN, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb CTQG, H, 2001, tr. 88.

1


phối bởi những điều kiện khách quan mà chủ thể cũng chưa cưỡng lại được.
Nhưng chúng ta bằng những chính sách, việc làm cụ thể để điều chỉnh, hạn
chế thấp nhất sự bất bình đẳng trên các lĩnh vực. Trước hết là trên lĩnh vực
kinh tế, làm cho tình trạng phân hoá, bất bình đẳng chỉ ở những giới hạn nhất
định, không trở thành vấn đề xã hội bức xúc, thành nguy cơ làm rạn nứt khối
liên minh công nhân - nông dân - trí thức, phá vỡ khối đại đoàn kết dân tộc ta
từ bên trong.