1

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Sự ra đời và phát triển của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa
Việt Nam nói chung và Hội đồng nhân dân (HĐND) nói riêng gắn liền với
tên tuổi của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong cuộc đời hoạt động của mình,
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm chăm lo việc củng cố khối đại đoàn
kết toàn dân dựa trên nền tảng liên minh giai cấp công nhân với giai cấp
nông dân và đội ngũ trí thức, xây dựng Nhà nước Việt Nam thật sự là Nhà
nước của dân, do dân, vì dân. Người yêu cầu các cơ quan nhà nước phải lấy
dân làm gốc, nhân dân là người chủ đất nước, thực hiện quyền lực nhà
nước thông qua Quốc hội và HĐND. Người nhấn mạnh: "Quốc hội là cơ
quan quyền lực cao nhất của Nhà nước. Hội đồng nhân dân là cơ quan
quyền lực của Nhà nước ở địa phương" [45, tr. 591].
Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước là một tài sản tinh thần quý báu
của Đảng và của dân tộc ta. Đã có nhiều công trình nghiên cứu tư tưởng Hồ
Chí Minh về Nhà nước từ những góc độ tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên,
việc khái quát những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về bản
chất dân chủ của Nhà nước là hướng tiếp cận mới chưa được đề cập. Đặc
biệt, hướng tiếp cận này lại càng có ý nghĩa khi chúng ta vận dụng tư tưởng
Hồ Chí Minh về bản chất dân chủ của Nhà nước trong tổ chức, hoạt động
của HĐND để HĐND xứng đáng là thiết chế thể hiện bản chất dân chủ của
Nhà nước ở địa phương.
Sắc lệnh tổ chức và hoạt động của HĐND và Ủy ban Hành chính
(UBHC) (số 63/SL ngày 22-11-1945) do Chủ tịch Hồ Chí Minh ký là văn
bản pháp luật đầu tiên đặt nền móng cho việc tổ chức, hoạt động của
HĐND các cấp. Trải qua các giai đoạn lịch sử, thiết chế HĐND đã không
ngừng được hoàn thiện, đóng một vai trò hết sức quan trọng trong bộ máy


gia, Hà Nội, 1998.


3

- Bùi Xuân Đức, Bàn về tính chất của Hội đồng nhân dân trong
điều kiện cải cách bộ máy nhà nước hiện nay, Tạp chí Nhà nước và pháp
luật, 12/2003.
- Nguyễn Thị Hồi, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân ở nước
ta hiện nay, Tạp chí Luật học, 1/2004.
- Nguyễn Hoàng Anh, Tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân
dân cấp xã trong giai đoạn hiện nay, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, 3/2003.
- Chu Đức Thành, Đổi mới tổ chức và hoạt động của cơ quan đại
diện ở nước ta hiện nay, Luận án phó tiến sĩ Luật học, Học viện Chính trị
Quốc gia Hồ Chí Minh, 1996...
Nhìn chung, những công trình trên đã đề cập tới tư tưởng Hồ Chí
Minh về Nhà nước hoặc tổ chức và hoạt động của HĐND. Song, chưa có
đề tài nào nghiên cứu về bản chất dân chủ của nhà nước xã hội chủ nghĩa
(XHCN) và tổ chức, hoạt động của HĐND từ cách tiếp cận về bản chất dân
chủ của Nhà nước theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
Mục đích của luận văn: Trên cơ sở làm rõ về phương diện lý luận
tư tưởng của Hồ Chí Minh về bản chất dân chủ của Nhà nước XHCN và
việc thực hiện tư tưởng đó trong tổ chức, hoạt động của HĐND, luận văn
nêu ra một số giải pháp chủ yếu nhằm vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về
bản chất dân chủ của Nhà nước XHCN trong đổi mới tổ chức, hoạt động
của HĐND nhằm phát huy vai trò là thiết chế thể hiện bản chất dân chủ của
Nhà nước ở địa phương.
Để thực hiện mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:
- Góp phần làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, bản chất dân

Hồ Chí Minh về bản chất dân chủ của Nhà nước XHCN.


5

- Qua phân tích thực tiễn vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về bản chất
dân chủ của Nhà nước XHCN trong tổ chức, hoạt động của HĐND để
khẳng định: HĐND - thiết chế thể hiện bản chất dân chủ của Nhà nước ở
địa phương.
- Từ thực trạng tổ chức, hoạt động của HĐND ở Nghệ An, tác giả
đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm đổi mới tổ chức, hoạt động của
HĐND bảo đảm phát huy bản chất dân chủ của Nhà nước XHCN theo tư
tưởng Hồ Chí Minh.
7. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Thực hiện thành công mục đích và nhiệm vụ nói trên, đề tài sẽ góp
phần nhận thức sâu hơn về bản chất của Nhà nước XHCN nói chung và
HĐND nói riêng từ một cách tiếp cận mới, từ đó có những quan điểm về
đổi mới tổ chức và hoạt động của HĐND để nó thật sự trở thành một thiết
chế thể hiện bản chất dân chủ của Nhà nước tại địa phương theo tư tưởng
Hồ Chí Minh.
Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu,
giảng dạy về nhà nước, pháp luật và cho những ai quan tâm tới việc nghiên
cứu tư tưởng của Hồ Chí Minh về bản chất dân chủ của Nhà nước.
8. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, nội
dung của luận văn gồm 2 chương, 4 tiết.


6



cách mạng vô sản và trở thành người dẫn dắt cả dân tộc đi đến lý tưởng,
mục tiêu cao cả là khẳng định trên thực tế địa vị là chủ của nhân dân đối
với xã hội, đất nước: "Nước ta là nước dân chủ, địa vị cao nhất là dân, vì
dân là chủ" [42, tr. 515].
- Dân làm chủ
Nói "dân là chủ" là để khẳng định vị thế, tư cách xã hội của người
dân. Tuy nhiên, cần có sự phân biệt giữa tư cách "là chủ" của dân với trạng
thái "dân làm chủ" trên thực tế. Trong tư duy và trong hoạt động thực tiễn,
Hồ Chí Minh đặc biệt chú ý đến sự khác biệt, đến khoảng cách giữa tư cách
"dân là chủ" với trạng thái "dân làm chủ". Bởi vì, trong lịch sử đã có nhiều
cứ liệu chứng minh sự khác biệt về chất này, đó là làm chủ trên thực tế và
làm chủ trên danh nghĩa. Từ "dân là chủ" đến "dân làm chủ" là cả một bước
nhảy vọt về chất đầy khó khăn. Hồ Chí Minh đã có lần nói đến một thực tế
như là một điều trăn trở khôn nguôi: Làm sao cho nhân dân biết hưởng
quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm.
Ở đây, Hồ Chí Minh đặt lên hàng đầu yêu cầu: Làm sao cho nhân dân
biết hưởng quyền dân chủ. Đây là nguyên tắc thuộc bản chất của Nhà nước và
thực chất của chế độ xã hội mới: "Nước độc lập mà dân không hưởng hạnh
phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì" [40, tr. 56]. Điều đáng chú
ý ở đây là Hồ Chí Minh thường dùng từ "hưởng" để chỉ một nội dung rất cơ
bản của quyền dân chủ. Khi nói đến việc "nhân dân hưởng hạnh phúc tự do,
ăn no, mặc ấm..." thì "hưởng" ở đây hoàn toàn không bao hàm nghĩa như là
một thứ ân huệ do được ban tặng, mà đó là thành quả đấu tranh của nhân dân.
Trong suốt cuộc đời đấu tranh vì hạnh phúc của nhân dân, Người không
ngừng giác ngộ cho dân chúng nhận thức về tư tưởng tự lực cánh sinh, "việc
ta ta phải gắng lo...", "công nông mình cứu lấy mình", "đem sức ta mà tự giải
phóng cho ta...". Đây chính là điểm mấu chốt để phân biệt "dân là chủ" và
"dân làm chủ".




9

của dân có nhiều khó khăn, phức tạp, nhưng đó không phải là một tình
trạng không thể vượt qua.
Có thể thấy, Hồ Chí Minh luôn tâm niệm về sự cần thiết bồi dưỡng
sức dân thực hiện quyền làm chủ bằng cả một quốc sách được triển khai trên
quy mô rộng lớn - công cuộc nâng cao dân trí, bồi dưỡng dân khí - những
nhân tố hàng đầu hình thành "năng lực làm chủ" của nhân dân. Điều đặc sắc là
ở chỗ, chủ trương, chính sách mà Hồ Chí Minh khởi xướng, phát động, cổ vũ,
triển khai thực hiện mang tính hoàn thiện, đồng bộ, hệ thống và có tính chiến
lược. Người thấy được ý nghĩa sâu xa căn bản của các cải cách xã hội đối với
việc bồi dưỡng sức dân, xây dựng nền dân chủ "chúng ta phải ra sức thực hiện
những cải cách xã hội, để nâng cao đời sống của nhân dân, thực hiện dân chủ
thực sự" [43, tr. 323]. Để phát huy quyền làm chủ và mở rộng quyền làm chủ
của nhân dân, Hồ Chí Minh đòi hỏi Nhà nước phải có tầm nhìn bao quát, toàn
diện và cụ thể. Có thể nêu những dẫn chứng tiêu biểu về cách làm này của
Người: Trong bài báo đăng trên Báo Cứu quốc phát động phong trào luyện
tập thể dục trong những năm tháng đầu của chính quyền nhân dân, Người đã
chỉ ra ý nghĩa chính trị, dân chủ to lớn của việc luyện tập thể dục vốn là một
việc làm thông thường của mỗi người. Người xem đây là bổn phận của mỗi
một người yêu nước, "giữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây đời sống mới,
việc gì cũng cần phải có sức khỏe mới làm thành công. Mỗi một người dân
mạnh khỏe tức là cả nước mạnh khỏe" [40, tr. 24]. Trong Chương trình hành
động của Chính phủ lâm thời với 6 nhiệm vụ cấp bách được trình bày tại
phiên họp Chính phủ ngày 3-9-1945, có 2 nhiệm vụ được Người đặt lên
hàng đầu là chống nạn đói, nạn dốt. Những nhiệm vụ này trực tiếp hoặc
gián tiếp đều có tác dụng bồi dưỡng sức dân, nâng cao dân trí, nuôi dưỡng
dân khí, khơi dậy ở mỗi người dân và ở tất cả các tầng lớp nhân dân ý thức,