SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"HƯỚNG ĐỌC HIỂU TRUYỆN NGẮN “MỘT NGƯỜI HÀ NỘI”
CỦA NGUYỄN KHẢI"

1


I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Đối với giáo viên, việc tiếp cận với chương trình sách giáo khoa cải cách đã khó, giảng
dạy đạt hiệu quả, tạo được sức lôi cuốn đối với học sinh lại càng khó hơn. Đặc biệt là
những bài mới được đưa vào chương trình. Tài liệu tham khảo thiếu, thời gian tìm hiểu,
nghiên cứu ít, đây thực sự là điều những giáo viên tâm huyết với nghề trăn trở. Trong bối
cảnh môn Ngữ văn ngày càng ít được học sinh chú ý việc đưa ra một cách tiếp cận tác
phẩm thật nhẹ nhàng, đơn giản nhưng hiệu quả thực sự là một điều mà bất cứ giáo viên
nào cũng hướng tới nhằm thu hút học sinh gắn bó và yêu mến bộ môn văn. Một cách tiếp
cận mới, một định hướng hay thực sự là điều mà tôi và các đồng nghiệp luôn mong
muốn.
So với chương trình và SGK cũ, chương trình và SGK Ngữ văn mới của Bộ (ấn hành
tháng 6 năm 2008, sử dụng trong cả nước bắt đầu từ năm học 2008 – 2009) có những
thay đổi nhất định trong việc lựa chon tác phẩm. Các nhà biên soạn đã đưa vào chương
trình những tác phẩm tiêu biểu của Văn học Việt Nam sau năm 1975 như: Đò Lèn
(Nguyễn Duy), Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo), Ai đã đặt tên cho dòng sông?
(Hoàng Phủ Ngọc Tường), Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng), Một ngưòi Hà Nội
(Nguyễn Khải), Chiếc thuyền ngoài xa (Nguyễn Minh Châu), Hồn Trương Ba, da hàng
thịt (Lưu Quang Vũ) ...Tuy độ lùi thời gian chưa xa, sự đánh giá, thẩm định chỉ mới ở
giai đoạn bước đầu nhưng cho thấy đây là bộ phận văn học có nhiều thành tựu. So với
văn học giai đoạn 1945 – 1975, văn học sau 1975 có nhiều đổi mới về đề tài, quan niệm
nghệ thuật về con người, về kết cấu, điểm nhìn nghệ thuật và bút pháp.
Nhìn một cách tổng quát có thể dễ dàng nhận thấy văn học giai đoạn 1945 – 1975 các tác

bộn bề của đời sống. Điều này đòi hỏi văn học cần phải thay đổi cách nhìn nhận, cách
đánh giá con người và hiện thực. Lúc này đổi mới là vấn đề tất yếu, là nhu cầu thường
xuyên, liên tục cần thiết cho sự tồn tại và phát triển. Quá trình đổi mới văn học diễn ra
đặc biệt sôi nổi từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986) với tinh thần dân chủ, nhìn thẳng
vào sự thật đã thực sự thổi một luồng gió mới vào đời sống văn học góp phần đổi mới về
tư duy nghệ thuật. Chính hiện thực mới, tư duy nghệ thuật mới đã thúc đẩy mạnh mẽ sự
tìm tòi, thể nghiệm về cách tiếp cận thực tại về các thủ pháp và bút pháp nghệ thuật, phát
huy cá tính và phong cách nhà văn.
Văn học thời kì sau năm 1975 đặc biệt quan tâm tới con người cá nhân. Nguyễn Khải là
một trong những nhà văn có nhiều nỗ lực tìm tòi, khám phá quan tâm tới con người cá
nhân. Nguyễn Khải đã tìm cách lí giải sự tồn tại của con người trên nhiều chiều thời gian:
thời gian quá khứ, thực tại, tương lai từ đó làm nổi bật vẻ đẹp của con người. Một người
Hà Nội là một tác phẩm như thế.
2. Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải:
Quan niệm nghệ thuật về con người là cốt lõi tư tưởng, là thước đo sự tiến bộ nghệ thuật
của một nhà văn. Theo quan điểm của thi pháp học, quan niệm nghệ thuật về con người
là một trong những yếu tố cơ bản, then chốt nhất của chỉnh thể nghệ thuật. Nó góp phần
chi phối sự độc đáo của tác phẩm. Do thế giới quan, lí tưởng thẩm mỹ và cá tính sáng tạo
khác nhau mà mỗi nhà văn có cách lựa chọn thể hiện nhân vật riêng. Nếu các nhà văn
trong Tự lực văn đoàn quan niệm: con người lí tưởng là con người ái tình, con người ảo
vọng thì các nhà văn hiện thực quan tâm đến con người lao động của đời thường. Nếu

3


văn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 con người được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ
sử thi thì sau 1975 con người trong văn học thường gắn với các quan hệ đời thường.
Cùng trong dòng văn học sau 1975 ta vẫn nhận thấy có sự khác biệt giữa các nhà văn.
Nếu truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu mang đến cho người đọc một quan niệm mới
mẻ về con người và cuộc đời mà nền tảng là chiều sâu triết học và nhân bản; truyện ngắn

thần của đời sống. Coi con người là trung tâm của sự khám phá và nghiền ngẫm hiện
4


thực. Nhà văn đặt vấn đề qua nhân vật, lấy nhân vật làm nơi thể hiện các quan niệm nghệ
thuật và ý đồ của mình. Khác với nhân vật tính cách, là sản phẩm của sự quan sát, tuởng
tượng. Nhân vật tư tưởng là sản phẩm của cảm hứng nghiên cứu. Vì thế, Nguyễn Khải ít
chú ý khắc hoạ ngoại hình nhân vật, mà khi miêu tả diện mạo nhân vật nhà văn chỉ tập
trung vào miêu tả những chi tiết ngoại hình tiêu biểu, gợi được nét tính cách và dự báo
được số phận của nhân vật. Nhà văn ít chú ý tới việc khắc hoạ tính cách nhân vật qua
hành động mà tập trung sử dụng ngôn ngữ đối thoại như một phương tiện quan trọng
giúp cho nhân vật tự biểu hiện mình một cách rõ nhất. Để có thể nghiên cứu hiện thực
một cách khách quan, nhà văn đã trao cho nhân vật của mình quyền bình đẳng về tư
tưởng. Ông hay đưa cái tôi cá nhân của mình hoặc của những người gần gũi với mình
thành nhân vật trong tác phẩm để nói đến những vấn đề của ngày hôm nay, những vấn đề
thế sự và để khai thác một cách triệt để tính cách số phận nhân vật.
Như vậy sức sống và sự lôi cuốn của kiểu nhân vật mới là một thành công của Nguyễn
Khải trong nghệ thuật viết truyện ngắn sau 1975, thể hiện những chuyển biến về chất
trong quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn. Tuy không ở vào vị trí “người mở
đường tài năng và tinh anh” như Nguyễn Minh Châu nhưng với những đóng góp của
mình, Nguyễn Khải xứng đáng là một trong những nhà văn tiên phong của văn học Việt
Nam thời kì đổi mới. Đến với truyện ngắn “Một người Hà Nội” người đọc sẽ thấy được
cái mới trong cách nhìn nhận đánh giá về vẻ đẹp con người trong sáng tác của Nguyễn
Khải.
3. Vấn đề của truyện ngắn Một người Hà Nội của Nguyễn khải:
3.1. Về thể loại:
Một người Hà Nội là truyện ngắn giàu tính triết luận, được sáng tác trong bối cảnh đổi
mới văn học sau 1986. Triết luận vốn là một nét trội trong phong cách văn xuôi Nguyễn
Khải thuộc giai đoạn sáng tác từ cuối những năm bảy mươi (của thế kỉ XX) trở đi, gắn
liền với việc soi xét đối tượng dưới các góc độ văn hoá, lịch sử và triết học. Trước đó,

tác phẩm Một người Hà Nội thành: Nghĩ về một người Hà Nội. Dĩ nhiên, đây là đặt cho
mình, nhằm mục đích lĩnh hội đúng tinh thần tác phẩm, cảm nhận đúng ý nghĩa của
"thành phần" suy nghĩ trong kết cấu truyện ngắn này. Quả là chuyện kể không có gì thật
đặc biệt, nhưng suy nghĩ, đánh giá của nhân vật "tôi" thì lại chứa đựng nhiều điều thú vị.
Đặc trưng truyện ngắn Nguyễn Khải vốn là thế: tỉ trọng những lời phân tích, bình luận
bao giờ cũng lớn, nhiều khi lấn át cả sự miêu tả, trần thuật khách quan về đối tượng.
Viết Một người Hà Nội, điều cơ bản mà nhà văn hướng đến chưa hẳn là ca ngợi một con
người, cho dù người đó đáng ca ngợi bao nhiêu đi chăng nữa. Cảm hứng chính của ông là
khám phá bản sắc văn hoá Hà Nội - cái quyết định vận mệnh và vị thế của Hà Nội trong
lịch sử, cũng là cái làm nền tảng cho bước phát triển mới của nó trong tương lai. Không
phải ngẫu nhiên mà khi ngắm hình ảnh bà Hiền "lau đánh cái bát bày thuỷ tiên", ông đã
có một ghi chú tưởng như là bâng quơ : "nếu là một thiếu nữ thì phải hơn", rồi cảm thán :
"thấy Tết quá, Hà Nội quá, muốn ở thêm ít ngày ăn lại một cái Tết Hà Nội". Cũng hoàn
toàn hợp lô gích việc nhà văn đã kết lại truyện ngắn như thế này: "Một người như cô phải
chết đi thật tiếc, lại một hạt bụi vàng của Hà Nội rơi xuống chìm sâu vào lớp đất cổ.
Những hạt bụi vàng lấp lánh đâu đó ở mỗi góc phố Hà Nội hãy mượn gió mà bay lên cho
đất kinh kì chói sáng những ánh vàng !". Lô gích thì lô gích nhưng vẫn lạ. Ai đã từng
quen với giọng văn tinh sắc, tỉnh táo, thậm chí là "lọc lõi" của Nguyễn Khải, hẳn phải
ngỡ ngàng trước cái giọng "bốc" lên khá đột ngột mà nhà văn biểu lộ ở đây. Một chút
6


giỡn đùa với chính văn mình hay niềm xúc động tận đáy tâm can cứ bật ra không nén
được? Trả lời quyết hẳn theo bề nào cũng khó, nhưng điều có thể khẳng định chắc chắn
là: Nguyễn Khải thật sự yêu quý Hà Nội, có những suy nghĩ thâm trầm về "đất kinh kì"
và tha thiết được thấy một Hà Nội hiện đại, đẹp, sang, xứng với bề dày văn hoá truyền
thống của nó.
Hình tượng bà Hiền được xây dựng lên như để chứng minh có một tinh thần Hà Nội, một
linh hồn Hà Nội thực sự đã và đang tồn tại, để lại dấu ấn đậm nét trong những người con
của nó. Bà Hiền không phải là một "tấm gương" kiểu mẫu hiểu theo nghĩa thông thường



bảy mươi, bà vẫn để lộ tâm sự đó của mình khi hỏi người cháu ("tôi") vừa mới từ thành
phố Hồ Chí Minh ra thăm "Anh ra Hà Nội lần này thấy phố xá thế nào, dân tình thế nào?"
Ngỡ đó chỉ là một câu hỏi xã giao thông thường mà thực chất lại gửi gắm bao nỗi niềm,
bao phấp phỏng và hi vọng về tương lai của Hà Nội.
4. Thiết kế bài giảng
Đọc văn
Tiết: 90
MỘT NGƯỜI HÀ NỘI
(Nguyễn Khải)
I. Yêu cầu cần đạt:
- Về kiến thức:
+ Giúp học sinh cảm nhận được vẻ đẹp và chiều sâu văn hoá của người Hà Nội qua hình
tượng nhân vật bà Hiền.
+ HS nắm được một số nét cơ bản trong nghệ thuật văn xuôi của Nguyễn Khải: cách kể
chuyện, giọng văn, chất triết lí…
- Về kĩ năng: rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản văn học sau năm 1975.
- Về tư tưởng: Bồi dưỡng tình cảm yêu mến các giá trị văn hoá và tình yêu quê hương đất
nước.
II. Phương tiện thực hiện:
- Sách giáo khoa, sách giáo viên, chuẩn kiến thức kĩ năng, tuyển tập truyện ngắn Nguyễn
Khải.
III. Phương thức tiến hành:
- Giáo viên tổ chức giờ học theo hướng kết hợp các phương pháp đàm thoại, phát vấn,
nêu vấn đề, diễn giảng…
IV. Tiến trình lên lớp:
- Ổn định tổ chức: Kiểm tra sĩ số.
- Kiểm tra bài cũ: Nhân vật chị Hoài trong tác phẩm “Mùa lá rụng trong vườ” để lại cho
anh / chị ấn tượng gì? Vì sao mọi người trong gia đình, với những tính cách khác nhau,


- Xuất thân trong một gia đình công chức.
Thủa nhỏ sống ở nhiều nơi, sau chuyển vào
sinh sống và làm việc tại thành phố Hồ Chí
Minh.
b. Sự nghiệp:

- Nguyễn Khải viết văn từ năm 1950, bắt đầu
HS: đọc phần Tiểu dẫn và được chú ý từ tiểu thuyết Xung đột. Ông tự
xác định các vấn đề trọng chia sáng tác của mình thành hai giai đoạn:
tâm.
+ Trước cách mạng, sáng tác của Nguyễn
Khải chủ yếu quan tâm đến những vấn đề
mang tính thời sự chính trị, con người được
đánh giá chủ yếu qua tiêu chí đạo đức và tiêu
9


chí chính trị. Văn ông lúc này dồi dào nhiệt
huyết chính luận.
Mùa lạc(1960), Một chặng đường (1962),
Tầm nhìn xa (1963), Chủ tịch huyện (1972)
GV gợi dẫn: chú ý các giai Ra đảo (1970), Chiến sĩ (1973)....
đoạn sáng tác, tác phẩm
+ Sau năm 1975, sáng tác của ông dành sự
chính.
quan tâm nhiều hơn đến “cái đời thường”.
Tiêu chí đánh giá con người được mở rộng
thêm với các góc độ văn hoá, lịch sử và triết
học. Hứng thú chính luận chuyển dần thành

10


định

Căn cứ vào hình tượng các nhận vật để làm
nổi bật giá trị của tác phẩm

Hoạt động 2: Hướng dẫn II. Đọc - hiểu văn bản:
đọc - hiểu văn bản
1. Hình tượng nhân vật cô Hiền:
a. Tính cách, phẩm chất:
1. GV tổ chức cho HS tìm - Nhân vật trung tâm của truyện ngắn là cô
hiểu các giá trị của văn bản. Hiền cũng như những người Hà Nội khác, cô
đã cùng Hà Nội, cùng đất nước trải qua nhiều
biến động thăng trầm nhưng vẫn giữ được cái
cốt cách người Hà Nội. Cô sống thẳng thắn,
GV: Vẻ đẹp phẩm chất chân thành, không giấu giếm quan điểm, thái
nhân vật cô Hiền được khác độ của mình với mọi hiện tượng xung quanh.
họa như thế nào trong tác
- Suy nghĩ và cách ứng xử của cô trong từng
phẩm?
thời đoạn của đất nước.
+ Hoà bình lập lại ở miền Bắc, cô Hiền nói về
niềm vui và cả những cái có phần máy móc,
cực đoan của cuộc sống xung quanh: “vui hơi
HS: suy nghĩ, thảo luận, nhiều, nói cũng hơi nhiều”, theo cô “chính
phát biểu nhận xét, bổ sung phủ can thiệp vào nhiều việc của dân quá” ....
Cô tính toán mọi việc trước sau rất khôn khéo
để hoàn chỉnh các vấn đề.

trong nhóm và xác định.
vàng, bao nhiêu người như cô Hiền sẽ hợp lại
thành những “áng vàng” chói sáng. áng vàng
ấy là phẩm giá người Hà Nội, là cái truyền
thống cốt cách người Hà Nội.

GV mở rộng

=> Một so sánh độc đáo nằm trong mạch trữ
tình ngoại đề của người kể chuyện. Bản sắc
Hà Nội, văn hoá Hà Nội là chất vàng 10 là
mỏ vàng trầm tích được bồi đắp, tính tụ từ
biết bao hạt bụi vàng như là Hiền
2. Các nhân vật khác trong truyện:

2. GV tổ chức các nhóm
học tập, giao việc cho mỗi
nhóm tìm hiểu về một nhân
vật trong tác phẩm:
- Nhân vật “tôi”.
- Nhân vật Dũng- con trai
cô Hiền.
- Những thanh niên Hà Nội
và cả những người đã tạo
nên “nhận xét không mấy

a. Nhân vật "tôi":
- Thấp thoáng sau những dòng chữ là hình
ảnh nhân vật “tôi” - đó là một người đã chứng
kiến và tham gia vào nhiều chặng đường lịch

Nội có thể bị tàn phá, bị nhiễm bệnh nhưng
trình bày.
vẫn là một người Hà Nội với truyền thống
=> Chi tiết là một dụng ý văn hoá đã được nuôi dưỡng suốt trường kì
nghệ thuật của Nguyễn lịch sử, là cốt cách, tinh hoa, linh hồn đất
Khải.
nước.
4. Giọng điệu trần thuật và nghệ thuật xây
4. GV gợi ý để HS nhận xét dựng nhân vật:
về giọng điệu trần thuật và - Giọng điệu trần thuật:
nghệ thuật xây dựng nhân Một giọng điệu rất trải đời, vừa tự nhiên, dân
vật của Nguyễn Khải trong dã vừa trĩu nặng suy tư, vừa giàu chất khái
tác phẩm.
quát, triết lí, vừa đậm tính đa thanh. Cái tự
nhiên, dân dã tạo nên phong vị hài hước rất
HS: Thảo luận và trình bày. có duyên trong giọng kể của nhân vật “tôi”;
tính chất đa thanh thể hiện trong lời kể: nhiều
giọng (tự tin xen lẫn hoài nghi, tự hào xen lẫn
+ Về giọng điệu trần thuật tự trào... Giọng điệu trần thuật đã làm cho
truyện ngắn đậm đặc chất tự sự rất đời thường
mà hiện đại.
+Về nghệ thuật xây dựng
- Nghệ thuật xây dựng nhân vật:
nhân vật.
+ Tạo tình huống gặp gỡ giữa nhân vật “tôi”
và các nhân vật khác.

+ Ngôn ngữ nhân vật góp phần khắc hoạ tính
cách (ngôn ngữ nhân vật “tôi” đậm vẻ suy tư,
chiêm nghiệm, lại pha chút hài hước, tự trào;


“Muốn hiểu con người thời đại với tất cả
những cái hay, cái dở của họ, nhất là muốn
hiểu cách nghĩ của họ, cuộc sống tinh thần
của họ, phải đọc Nguyễn Khải”. (Vương Trí
Nhàn )

Củng cố, dặn dò
GV: - Nhấn mạnh các đơn vị kiến thức cơ bản
- Hướng dẫn học sinh về học và soạn bài.
HS: - Về học bài và soạn bài mới.

III. KẾT LUẬN:
1. Hiệu quả của đề tài:
1.1. Với người dạy:
Thiết kế này rất thuận lợi cho giáo viên trong tổ chức cho học sinh thực hiện việc đọc
hiểu văn bản văn học. Ở thiết kế này giáo viên chỉ đóng vai trò tổ chức, tư vấn, làm trọng
tài cho học sinh học tập. Tiết học đáp ứng được yêu cầu của phương pháp dạy học tích
cực: lấy học sinh làm trung tâm.
1.2. Với người học:

15


Từ đọc hiểu tình huống truyện, học sinh dễ dàng chủ động chiếm lĩnh những giá trị cơ
bản về nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm. Các câu hỏi, các vấn đề nêu ra
được học sinh nhận thức, trao đổi, và trả lời tương đối rành mạch và thấu đáo. Bên cạnh
việc nắm được giá trị thẩm mỹ của một tác phẩm văn chương, hướng thiết kế này giúp
rèn luyện kĩ năng đọc – hiểu văn bản cho học sinh. Vì thế từ một tiết học, bài học của đề
tài có ảnh hưởng tốt cho việc học một kiểu bài đọc hiểu văn bản hiện đại. Đáng lưu ý

2

12CA5 50

Dạy học theo phương
14% 37% 46% 3%
pháp mới

Giỏi Khá TB

Yếu Ghi
chú

26% 55% 16%

3. Một số kiến nghị, đề xuất:
Trong hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài, giáo viên cần phải xây dựng
một cách hợp lí để từ bài học này học sinh có thể vận dụng một cách sáng tạo vào việc
tìm hiểu các văn bản khác cùng thể loại trong chương trình.
Một điều mong mỏi của giáo viên là trong các tài liệu hướng dẫn giảng dạy của cấp trên
đề nghị bộ phận phụ trách nên lưu tâm tới các bài mẫu với tinh thần đổi mới để giáo viên
các trường (đặc biệt là giáo viên trường miền núi) được tham khảo, học hỏi.
16


Trên đây là những tìm tòi, trăn trở của bản thân để thực hiện đề tài. Tuy thời gian sử dụng
chưa lâu nhưng với phương pháp này tôi đã thu được những kết quả khá tốt. Các em học
sinh được rèn luyện kĩ năng đọc hiểu, khắc phục được tình trạng học tác phẩm chủ yếu là
mô tả và tái hiện. Học sinh biết cách vân dụng kiến thức đã lĩnh hội được vào làm bài
văn nghị luận.