SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"GIÁO DỤC HỌC SINH THPT HỌC TẬP VÀ LÀM THEO TẤM
GƯƠNG ĐẠO ĐỨC HỒ CHÍ MINH QUA THƠ VĂN CỦA NGƯỜI"

1


A/ Đặt vấn đề
Hiện nay, có một vấn đề xã hội lớn lao, mang tính nhân văn sâu sắc được triển khai rộng
khắp trên toàn quốc là: cuộc vận động học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí
Minh. Với nhiều hình thức tổ chức, cách thức thực hiện phong phú đa dạng, tấm gương
đạo đức của Người đã lan tỏa, thấm sâu vào trong ý thức và hành động của cán bộ và
nhân dân cả nước cũng như kiều bào đang sinh sống ở nước ngoài
Đối với lứa tuổi học sinh THPT, việc giáo dục các em học tập và làm theo tấm gương đạo
đức của Bác lại càng cần thiết và có ý nghĩa to lớn,bởi các em đang ở giai đoạn phát triển
và hoàn thiện nhân cách, là chủ nhân tương lai của đất nước. Và nhất là trong bối cảnh
hiện nay, khi mà đạo đức học sinh đang có những biểu hiện xuống cấp như: không có ý
thức tu dưỡng rèn luyện, đua đòi ăn chơi, bạo lực học đường, sự tác động xấu của căn
bệnh vô cảm trong xã hội…
Tấm gương đạo đức của Bác chính là một thực tế sống động giúp cho những ai đang đảm
đương trọng trách “trồng người” có được những bài học bổ ích để giáo dục học sinh
Với giáo viên dạy văn, chúng ta vẫn thường thông qua những tác phẩm văn chương để
giáo dục cho học sinh nhân cách làm người, trở thành những công dân tốt, có ích cho xã
hội. Việc thông qua những tác phẩm văn chương của Bác để giáo dục học sinh là một
trong những cách thức hữu hiệu bởi : “Văn là người”. “Thơ là tấm gương của tâm hồn”.
Thơ văn Bác phản chiếu tâm hồn cao đẹp, đạo đức sáng người của một con người Việt
Nam đẹp nhất- Hồ Chí Minh.
B/ Giải quyết vấn đề
I.Tầm quan trọng của việc giáo dục đạo đức học sinh THPT và vai trò của môn Văn

chương của Bác là chiếc cầu nối để ta dẫn các em học sinh đến với tư tưởng, tình cảm lớn
lao, cao đẹp, học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Người.

II. Giáo dục học sinh THPT học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh
qua thơ văn của Người.
1. Phương pháp tiến hành
Tổ chức cho học sinh một buổi ngoại khóa, để thông qua đó, các em có được những
hiểu biết nhất định về cuộc đời và sự nghiệp văn chương cùa Bác- nơi phản ánh chân
thực và sống động, sâu sắc và toàn diện về tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh.
Trọng tâm là đi sâu vào hai tác phẩm được chọn dạy và học chính thức Bên cạnh việc
giúp học sinh tìm hiểu, khám phá giá trị nội dung và đặc sắc nghệ thuật trong những áng
thơ văn của Bác, tôi đã chú ý lồng ghép việc giáo dục học sinh học tập và làm theo tấm
gương đạo đức Hồ Chí Minh ( Dù rằng khi học sinh năm bắt được nội dung tư tưởng sâu
3


sắc, đẹp đẽ trong những tác phẩm của Người thì bản thân điều đó đã bao hàm ý nghĩa
giáo dục).
Trong quá trình tổ chức, hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá giá trị nội dung tư tưởng
của tác phẩm tôi đã chú ý nhiều hơn đến tính giáo dục trong sự kết hợp hài hòa với việc
khám phá vẻ đẹp của tác phẩm văn chương. Bởi tôi nghĩ rằng, học văn cái chính không
phải để trở thành nhà văn hay nhà phê bình văn học mà trước hết là để học cách làm
người. Học tập tấm gương đạo đức của Bác qua thơ văn Bác là vô cùng thiết thực và hiệu
quả.
Cuối mỗi bài học trên lớp, có một số bài tập nhằm kiểm tra đánh giá học sinh.
2. Nội dung thực hiện
a. Sự tỏa sáng của tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh: từ cuộc đời đến văn chương.
“Bác Hồ - Người là tình yêu thiết tha nhất
Trong lòng dân và trong trái tim nhân loại”
Cả cuộc đời, Người phấn đấu không mệt mỏi để cứu nước cứu dân cho nước nhà được

Chúng ta tự hào vì “ Dân tộc ta, nhân dân ta, non sông đất nước ta đã sinh ra Hồ Chủ
Tịch, Người anh hùng dân tộc vĩ đại và chính người đã làm rạng rỡ dân tộc ta, nhân dân
và non sông đất nước ta”. ( Phạm Văn Đồng )
Và ta hiểu: “ Vì sao trái đất nặng ân tình
Nhắc mãi tên người Hồ Chí Minh
Như một niềm tin như dũng khí
Như lòng nhân nghĩa đức hi sinh”
( Theo chân Bác – Tố Hữu )
Cuộc đời Người là nguồn cảm hứng vô tận của thi ca nhạc họa. Có một nhà thơ nước
ngoài cũng đã từng viết: “ Hồ Chí Minh – tên Người là cả một niềm thơ”. Tấm gương
đạo đức của Người đã làm trong sáng thêm lương tâm của dân tộc và của loài người.
Tấm gương đạo đức của Bác là tấm gương đạo đức của một vĩ nhân, một lãnh tụ cách
mạng vĩ đại nhưng đó cũng là tấm gương đạo đức của một người bình thường, ai cũng có
thể học theo để trở thành một công dân tốt trong xã hội.

5


Tấm gương đạo đức cao cả, trong sáng của Người có sự thống nhất chặt chẽ giữa cuộc
đời và văn chương.
Suôt đời Người phấn đấu không mệt mỏi cho sự nghiệp cách mạng, đem lại độc lập tự do
cho dân tộc, vì hạnh phúc cảu nhân dân. Song, bên cạnh sự nghiệp cách mạng vĩ đai,
Người còn để lại cho ta một di sản văn học to lớn.
Sáng tác văn học của Hồ Chí Minh đồ sộ, phong phúc đa dạng: gồm nhiều thể loại, với
nhiều phong cách khác nhau, khi viết bằng tiếng Pháp, khi viết bằng tiếng Hán, tiếng
Việt. Đáng chú ý nhất là các tác phẩm chính luận, truyện ngắn và thơ ca.
Cho dù viết ở thể loại nào, đề tài gì thì tựu trung lại, ta vẫn thấy ngời sáng lên vẻ đẹp của
Người – tinh hoa của dân tộc Việt Nam
Đọc văn chính luận của Người, ta thấy được khát vọng độc lập tự do và một trái tim vĩ
đại, những tình cảm sâu nặng Người dành cho nhân dân, đất nước.

( Đọc thơ Bác – Hoàng Trung Thông )
“Thơ Bác trùm lên tâm hồn ta bóng cây đại thụ và hiển hiện đường bay của một cánh
chim bằng tự do” ( Nguyễn Sĩ Đại – Báo Nhân Dân số ra ngày 20-5-2013)
“ Ngục tối, trái tim càng cháy lửa
Xích xiềng không khóa nổi lời ca
Trăm sông, nghìn núi chân không ngã
Yêu nước, yêu người, yêu cỏ hoa”.
( Đường chúng ta đi – Hoàng Trung Thông)
“Lại thương nỗi đọa đày thân Bác
Mười bốn trăng, tê tái gông cùm
Ôi chân yếu, mắt mờ, tóc bạc
Mà thơ bay, cánh hạc ung dung”
(Theo chân Bác – Tố Hữu )
Quả là ở Bác có sự thống nhất cao độ giữa cuộc đời và văn chương.
b. Sự tỏa sáng của tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh qua những tác phẩm được tuyển
chọn giảng dạy và học tập trong nhà trường THPT
Trong chương trình Ngữ văn THPT, học sinh được học và đọc thêm 4 tác phẩm của Bác
“Vi hành” ( truyện ngắn ); Chiều tối, Lai Tân ( Trích tập thơ “Nhật kí trong tù”); Tuyên
ngôn độc lập” ( Văn chính luận ). Trong đó có hai tác phẩm được chọn học chính thức là
“Chiều tối” ( Mộ ) và Tuyên ngôn độc lập”.

7


Về bài thơ “Chiều tối” ( Mộ )
“Chiều tối” là bài thơ thứ 31 của tập thơ “Nhật kí trong tù”, được Bác sáng tác nhân một
cuộc chuyển lao từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo. Một ngày phải đi bộ 50 cây số đường rừng,
tối rồi vẫn không được dừng chân.
Chiều tối
( Mộ )

thu trọn bức tranh chiều tối vùng sơn cước vào tâm hồn nhạy cảm, giàu tình yêu thương.
Trên con đường heo hút, ngước mắt nhìn lên trời, bắt gặp một cánh chim chiều đang mải
miết bay về tổ Nhìn dáng bay mà Người nhân ra vẻ mệt mỏi uể oải của đôi cảnh sau hành
trình kiếm ăn vất vả của một ngày. Cánh chim ấy chứa đầy tâm trạng, chứa cả nỗi niềm
cảm thông, chia sẻ của Người. Lặng lẽ dõi theo một chòm mây cô lẻ, nhìn chòm mây
lững lời trôi trên tầng không, Bác cảm nhận được sự cô đơn, mệt mỏi, tưởng như không
bay được nữa của áng mây chiều
Tuy phải trải qua những giờ phút đau khổ, nặng nề của cuộc đời, Bác vẫn tha thiết với
thiên nhiên và tìm thấy ở đấy sự đồng cảm của ngoại cảnh. Cội nguồn của sự cảm thông
ấy chính là tình yêu thương rộng lớn của Bác dành cho mọi sự sống chân chính ở trên
đời. Ẩn kín trong đôi mắt dõi theo cánh chim trời và áng mây trôi còn là khát vọng tự do
của Bác.
Cũng như nhiều bài thơ khác của Người, hình tượng thơ trong “Chiều tối” có sự vận
động thật khỏe khoắn và bất ngờ. Trong cảnh chiều muộn vùng sơn cước, tưởng chừng
như chỉ có bóng hoàng hôn bao phủ với không gian heo hút quạnh hiu, bỗng xuất hiện
ánh sáng rực hồng ấm áp xua tan bóng tối và giá lạnh. Sự xuất hiện của hình ảnh thiếu nữ
đã làm xôn xao cả buổi chiều cô quạnh. Cô gái xóm núi xay ngô tối với những vòng quay
đều đều cần mẫn gợi lên vẻ đẹp khỏe khoắn bình dị của người lao động. Khi thiếu nữ kết
thúc một ngày làm việc cũng là lúc lò than rực hồng.
Bóng tối của ngày tàn buông xuống nhưng con người đã thắp lên ngọn lửa, tạo nên ánh
sáng, tỏa sức nóng để sưởi ấm cho người, cho cảnh. Hình ảnh thiếu nữ trong khung cảnh
lao động bên lò than đỏ rực không chỉ mang lại ánh sáng mà còn mang lại niềm vui và sự
sống mãnh liệt dồi dào. Dù trong hoàn cảnh nào Người vẫn tìm thấy niềm vui. Bác vui
với niềm vui nho nhỏ của người dân xóm núi bên bếp than hồng. Nếu không có một tình
người tha thiết thì làm sao Bác có được niềm vui như thế giữa nơi xứ người xa lạ. Câu
kết của bài thơ đã rực lên sắc màu tha thiết tin yêu cuộc sống của Người.
Bài thơ có tên là “Chiều tối” nhưng theo nguyên tác, cả bài thơ không hề có chữ “tối “ và
kết thúc bằng chữ “hồng”. “Đó là màu đỏ của tình cảm Bác” ( Hoàng Trung Thông ).

9

sau trận ốm nặng ở Tân Trào vừa qua Bác vẫn chưa lại sức. Thế mà bây giờ nào hội
họp, nào đi công tác, nào tiếp khách, đủ các thứ khách, và còn chồng chất rất nhiều công
việc khác nhau nữa. Buổi sáng, Bác thường bận đến mười hai giờ hoặc một giờ trưa. Lúc
10


xuống ăn, Bác ăn theo một chế độ như hết thẩy các anh em làm việc ở Phủ Bắc bộ bấy
giờ, cơm với thức ăn đã nguội lạnh cả. Ăn xong, Bác lên lầu dựa ghế, chợp mắt một lát
rồi đứng lên, đi hội ý với Thường vụ của Trung ương, đi lo giải quyết công việc, cứ dồn
dập như thế cho tới chiều tối, tới nửa đêm. Nhưng Bác vẫn nhanh nhẹn, sáng suốt trong
mọi công việc. Chỉ trừ những lúc Bác chợp mắt, thấy mồ hội vã ra đầy trán, mới biết Bác
đã cố gắng quá sức như thế nào.”
Bác đã viết Tuyên ngôn độc lập trong hoàn cảnh như vậy sau khi đi bộ từ Tân Trào về.
Cái giờ phút lịch sử và ngập tràn xúc động ngày 2 – 9 -1945 tại quảng trường Ba Đình –
Hà Nội vẫn còn in đậm trong trái tim hàng triệu người Việt Nam:
“Hôm nay, sáng mồng hai tháng chin
Thủ đô hoa vàng nắng Ba Đình
Muôn triệu tim ngừng, chim cũng nín
Bỗng vang lên tiếng hát ân tình
Hồ Chí Minh … Hồ Chí Minh
Người đứng trên đài lặng phút giây
Trông đàn con đó, vẫy hai tay
Cao cao vầng trán, ngời đôi mắt
Độc lập, bây giờ mới thấy đây
Người đọc tuyên ngôn. Rồi chợt hỏi
Đồng bào nghe tôi nói rõ không
Ôi ! Câu hỏi hơn một lời kêu gọi
Rất đơn sơ mà ấm bao lòng
Muôn triệu người một lời đáp: có
Như Trường Sơn say gió biển đông

xúc động khi Người tố cáo tội ác chồng chất mà thực dân Pháp gây ra cho nhân dân, đất
nước ta trên tất cả các lĩnh vực chính trị và kinh tế: “Chúng cướp đất nước ta, áp bức
đồng bào ta, tuyệt đối không cho nhân dân ta một chút tự do,dân chủ nào. Chúng bóc lột
dân ta đến tận xương tủy khiến cho nhân dân ta nghèo nàn thiếu thốn, nước ta xơ xác tiêu
điều”. Những lời văn chất chứa căm thù và trĩu nặng yêu thương khi Người cáo buộc tội
ác lớn nhất mà thực dân Pháp gây ra cho đất nước ta là nạn đói khủng khiếp 1945: chỉ từ

12


“cuối năm ngoái sang đầu năm nay, từ Quảng Trị đến Bắc Kì, hơn hai triệu đồng bào ta
chết đói”.
Với tình yêu đất nước thiết tha, tấm lòng thương dân sâu sắc, Bác đã kết án đanh thép
bản chất tàn bạo, tội ác tày trời của thực dân Pháp, từ đó khơi dậy lòng căm thù quân xâm
lược và nêu cao ý chí quyết tâm, bảo vệ nền độc lập vừa mới giành được.
Bên cạnh đó, Người đã biểu dương sức mạnh của nhân dân ta trong cuộc chống thực dân
phong kiến để giành lấy nền độc lập, biểu dương truyền thống bất khuất của dân tộc, kích
thích tinh thần tự hào dân tộc và ý chí đấu tranh chống lại âm mưu của thực dân Pháp.
Cuối cùng là lời tuyên bố dứt khoát mạnh mẽ hùng hồn về độc lập chủ quyền dân tộc và
ý chí sắt đá quyết tâm giữ vững nền độc lập, tự do ấy. Cho thấy một trái tim yêu tha thiết
đất nước, nhân dân, tự hào về truyền thống dân tộc, về sự bất khả xâm phạm của giang
sơn gấm vóc. Những lời văn hùng hồn tha thiết mãi còn vang vọng: “Nước Việt Nam có
quyền hưởng tự do độc lập và sự thật đã thành một nước tự do độc lâp. Toàn thể dân tộc
Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và sức lực, tính mạng và của cải để bảo vệ quyền tự
do độc lập ấy”.
Tuyên ngôn độc lập được viết lên không chỉ bằng ngòi bút tài hoa mà quan trọng là bằng
tấm lòng yêu nước, thương dân tha thiết. Người đã thể hiện được khí phách của cả một
dân tộc và lần đầu tiên nước Việt Nam được hiện diện trên trường quốc tế với tư cách là
một nước tự do độc lập, nhân dân thế giới cũng thấy được tinh thần quyết tâm bảo vệ nền
độc lập của dân tộc Việt Nam.

cuộc sống của anh (chị).
Bài làm
Hồ Chí Minh không những là vị lãnh tụ vĩ đại Người còn là một nhà thơ, nhà văn lớn của
dân tộc Việt Nam. Trong bài “Đọc thơ Bác” Hoàng Trung Thông đã viết:
“Vần thơ của Bác vần thơ thép
Mà vẫn mênh mông bát ngát tình”.
Bài thơ “Chiều tối” trong tập thơ “Ngục trung nhật kí” là một trong những minh chứng
sống động nhất. “Chiều tối” là bài thơ được viết trong thời điểm gần kết thúc của một
cuộc chuyển lao. Bài thơ là một bức tranh vẽ cảnh chiều tối nơi núi rừng. Cảnh đẹp bởi
nó ánh lên một sự sống ấm áp của con người. Vần thơ của Bác trong bài thơ “Chiều tối”
thể hiện tinh thần chiến sĩ chủ động, bình tĩnh trước gian khổ biết vượt lên hoàn cảnh
bằng niềm lạc quan nhưng cũng đan xen và hòa quyện với tình yêu thiên nhiên, yêu cuộc
sống bình dị của người lao động. Tác phẩm “Chiều tối” không chỉ là nhật ký, tác phẩm
còn là bài thơ trữ tình nên thơ về việc bộc lộ thế giới bên trong, thế giới tâm hồn của
người sáng tạo. Đó là lòng nhân ái bao la, là tình yêu cuộc sống thiết tha, là tâm hồn của
con người có sự tự do tinh thần tuyệt đối, là cốt cách vững vàng trước thử thách của cuộc
đời cách mạng.

14


Cảnh chiều tối là một đề tài quen thuộc của văn chương. Khung cảnh buổi chiều tối
thường dễ sinh tình. Vì thế, buổi chiều đã đi vào bao áng thơ kim cổ, làm nên những vần
thơ tuyệt tác. Thơ chiều cổ điển thường man mác một nỗi buồn đìu hiu, hoang vắng trong
sự tàn tạ của thời gian, hoặc trĩu nặng nỗi buồn tha hương lữ thứ. Còn ở đây là lòng nhân
ái bao la, tình yêu cuộc sống sâu nặng của Bác.
Bác yêu thiên nhiên, tạo vật. Qua bài thơ, hình ảnh thiên nhiên luôn chiếm vị trí nổi bật.
Bác đã nâng niu từng biểu hiện của sự sống: “một cánh chim chiều”, “một áng mây trôi”.
Dù trong hoàn cảnh nào, Bác cũng không quên nghĩ tới con người. Hình ảnh thiếu nữ xay
ngô tối với Bác là vẻ đẹp của cuộc sống bình dị, đời thường, khỏe khoắn đầy sức sống.

xúc động lớn lao. Ta tự soi vào tâm hồn minh, để cảm nhận về những rung động của trái
tim,về những tình cảm vừa giản dị đời thường vừa sâu sắc và đẹp đẽ mà ta học tập được
từ tấm gương của Bác.
Thiên nhiên là một phần của sự sống, yêu thiên nhiên, gắn bó với thiên nhiên là một nét
đẹp trong tâm hồn mỗi người, là điều không thể thiếu trong hành trang thơ của mỗi thi
nhân:
“Thơ xưa yêu cảnh thiên nhiên đẹp
Mây gió trăng, hoa, tuyết núi sông”.
( Hồ Chí Minh )
Thiên nhiên tô đẹp trái đất, làm đẹp cho đời. Con người biết yêu thiên nhiên chính là biết
bồi dưỡng tâm hồn mình thêm đẹp đẽ, giàu có, phong phú, tinh tế hơn.
Trong hoàn cảnh chuyển lao, chân bị xiềng, tay bị trói, đã cuối ngày rồi mà chưa được
dừng chân, Bác vẫn quên cảnh ngộ của mình để nâng niu một cánh chim chiều, dõi theo
một chòm mây cô lẻ đang lững lờ trôi trên tầng không. Tình yêu thiên nhiên của Bác tha
thiết biết nhường nào.
Cảm ơn Người đã cho ta biết yêu hơn, gắn bó hơn với những hình ảnh thiên nhiên quen
thuộc: biết yêu vườn cây trước sân nhà, biết yêu cánh đồng lúa xanh, biết yêu những cánh
“bèo lục bình mênh mang màu mực tím”, yêu cây đa làng bao đời tỏa bóng mát và chở
nặng hồn quê…
Tình yêu thiên nhiên có thể bắt đầu bằng những hành động nhỏ bé nhưng thiết thực như
đơn giản chỉ là chăm chút một mầm xanh, phê phán những hành động nghịch ngợm của
những cậu học trò vô tâm như: bè cành, bứt lá, góp phần làm cho ngôi trường thân yêu
thêm xanh tươi, bảo vệ thiên nhiên, môi trường mình đang sống. Thật giản dị, đời thường
mà ý nghĩa biết bao.
Bác không chỉ bồi dưỡng cho ta tình yêu thiên nhiên, biết rung động trước cái đẹp mà
Bác còn giúp ta biết yêu hơn cuộc sống bình dị đời thường, gắn bó yêu thương những
người lao động.
Nào ai ngờ hình ảnh thiếu nữ xóm núi xay ngô lại khơi dậy bao tình cảm thân thương, trở
thành nguồn cảnh hứng cho tâm hồn thi sĩ. Ở đó gửi gắm cả sự yêu thương trân trọng, sự
chia sẻ cảm thông với người lao động, và sự gắn bó mật thiết của Người đối với cuộc

phẳng. chúng ta cần biết vượt qua những thử thách, khó khăn để đi tới tương lai tươi
sáng.
Bài thơ “Chiều tối” chỉ vẻn vẹn 28 chữ mà khơi gợi bao suy nghĩ, cảm xúc cho người
đọc, cho ta cảm nhận sâu sắc một nét chân dung của “con người Việt nam đẹp nhất”. Sự
tỏa sáng của tâm hồn Bác trong bài thơ “Chiều tối” đã đem đến cho ta những thông điệp,
những bài học lớn lao, bổ ích. Hãy noi theo tấm gương của Bác để cuộc sống này luôn
ngập tràn tình yêu thương, ngập tràn niềm vui…luôn thắp sáng niềm tin và hi vọng… để
cuộc đời có ý nghĩa hơn.

17


Đọc và suy ngẫm về bài thơ “Chiều tối” của Bác, ta chợt nhớ đến hai câu thơ của nhà thơ
Tố Hữu:
“Ta bên Người, Người tỏa sáng trong ta
Ta bỗng lớn ở bên Người một chút”.
( Sáng tháng năm – Tố Hữu )
Ngày 26 tháng 3 năm 2013
Học sinh: Phạm Thị Hương
Lớp 11A10 trường THPT Hoằng Hóa 2

C/ Kết luận
Trên đây là kinh nghiệm nhỏ mà bản thân tôi đã thực hiên trong quá trình giảng dạy. Việc
lồng ghép giáo dục học sinh học tập và làm theo tấm gương đạo đức của Bác ngay trong
những bài học tìm hiểu về thơ văn của Người cũng đã thu được kết quả nhất định. Tôi đã
nhận thấy niềm xúc động thực sự trong tâm hồn các em. Và từ sự rung động tâm hồn đã
đi đến những việc làm, những hành động thiết thực, cụ thể, đầy ý nghĩa trong cuộc sống.
Giáo dục tư tưởng, tình cảm, bồi dưỡng tâm hồn cho học sinh, đặc biệt là lứa tuổi THPT
là việc làm cần được hết sức coi trọng. Những lệch lạc trong quá trình giáo dục ở một số
trường, lớp cần phải được chấn chỉnh. Không nên chỉ chú trọng tới việc cung cấp tri thức,