ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ CHI

HƢỚNG DẪN HỌC SINH TÌM HIỂU TÍNH DÂN TỘC TRONG THƠ TỐ
HỮU THÔNG QUA LÍ THUYẾT TRƢỜNG NGHĨA

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGÔ THỊ CHI

HƢỚNG DẪN HỌC SINH TÌM HIỂU TÍNH DÂN TỘC TRONG THƠ TỐ
HỮU THÔNG QUA LÍ THUYẾT TRƢỜNG NGHĨA

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN

Mã số: 60 140 111

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Quang Ninh

HÀ NỘI – 2015


5. Phương pháp nghiên cứu

7

6. Đóng góp của luận văn

7

7. Cấu trúc của luận văn

8

Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN

9

1.1. Một số vấn đề về trường nghĩa

9

1.1.1. Khái niệm về trường nghĩa

9

1.1.2. Phân loại trường nghĩa

10

1.1.3. Đọc hiểu văn bản và đọc hiểu văn bản từ góc độ trường nghĩa


24

2.2. Vài nét về tính dân tộc trong phong cách nghệ thuật của Tố Hữu

27

2.3. Định hướng dạy học bài thơ "Việt Bắc" của Tố Hữu ở trường THPT theo lí thuyết
trường nghĩa

31

2.3.1. Khả năng phân tích tác phẩm “Việt Bắc” của Tố Hữu dưới góc độ trường từ
vựng – ngữ nghĩa

32
i


2.3.2. Tính dân tộc trong bài thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu

34

2.3.3. Tổ chức học sinh tìm hiểu, phân tích bài thơ “Việt Bắc”

58

2.3.4. Những kết luận rút ra từ việc phân tích tính trường nghĩa của bài thơ “Việt
Bắc”

61

3.4. Kết quả thực nghiệm

70
71

3.4.1. Tiến hành kiểm tra

71

3.4.2. Kết quả kiểm tra

72

3.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm

72

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

74

TÀI LIỆU THAM KHẢO

77

PHỤ LỤC

79

ii

để phục vụ cho ý nghĩa thẩm mĩ chung của toàn tác phẩm. Khi tìm hiểu một tác phẩm,
tất yếu người đọc phải có sự liên kết giữa các tín hiệu thẩm mĩ theo một hệ thống để
có thể hiểu đúng, hiểu rõ và hiểu sâu tác phẩm. Ở cấp độ thấp nhất, tính hệ thống của
1


ngôn ngữ được biểu hiện trong tính hệ thống của hệ thống từ vựng. Và về mặt ý nghĩa,
nó được biểu hiện trong hệ thống trường nghĩa. Do vậy, tìm hiểu hệ thống trường
nghĩa chính là con đường tiếp cận tác phẩm văn chương theo hướng ngôn ngữ học.
1.3. Hiện nay, dạy học văn trong nhà trường phổ thông theo con đường tích hợp
ngữ - văn đang là một hướng đi được đề cao. Có rất nhiều lí thuyết ngôn ngữ đã được
áp dụng để làm sáng tỏ những vấn đề thuộc về văn học. Đặc biệt, khi phân tích cách
sử dụng từ ngữ của nhà văn trong tác phẩm, việc vận dụng lí thuyết về trường nghĩa sẽ
đem lại cho người nghiên cứu nhiều kết quả hữu ích. Lí thuyết này giúp lí giải một
cách cặn kẽ, khoa học những đặc điểm độc đáo trong phong cách ngôn ngữ của nhà
văn, tính gợi cảm, tính hàm súc của hình tượng văn học. Chính vì vậy, tìm hiểu tác
phẩm văn học từ góc độ trường nghĩa là một con đường hứa hẹn đem lại nhiều kết
quả.
1.4. Trong nền văn học hiện đại Việt Nam, Tố Hữu là một nhà thơ lớn. Ông vừa
là nhà thơ đầu tiên của giai cấp vô sản – Người văn nghệ binh thứ nhất, theo cách nói
của Nguyễn Đình Thi – vừa là con chim đầu đàn của nền thơ ca cách mạng Việt Nam
hiện đại. Suốt nửa thế kỷ qua, thơ Tố Hữu không chỉ là đối tượng nghiên cứu của giới
văn học nghệ thuật, mà còn là đối tượng để dạy và học trong các nhà trường phổ thông
và đại học. Trong chương trình môn Ngữ Văn THPT, Tố Hữu là một tác gia có vị trí
quan trọng và là lá cờ đầu của nền thơ ca hiện đại Việt Nam với 04 tác phẩm được đưa
vào giảng dạy, trong đó có bài thơ "Việt Bắc" (SGK Ngữ văn 12, tập 1). Như chúng ta
đã biết, thơ Tố Hữu đậm đà tính dân tộc từ nội dung cho đến hình thức nghệ thuật. Và
“Việt Bắc” là một tác phẩm hay, đồng thời cũng là tác phẩm tiêu biểu cho phong cách
nghệ thuật của Tố Hữu. Về phương pháp giảng dạy tác phẩm này đã được quan tâm
tìm hiểu nhiều trong một số công trình nghiên cứu.Tuy nhiên, qua thực tế giảng dạy

"Trường từ vựng ngữ nghĩa chỉ màu sắc trong thơ Xuân Quỳnh" – Phạm Nhị Hà;
"Trường từ vựng chỉ bộ phận cơ thể người trong thơ Chế Lan Viên" – Nguyễn Chí
Trung......) còn việc sử dụng trường nghĩa như là một con đường dễ khám phá toàn bộ
một tác phẩm thì có rất ít công trình nghiên cứu đề cập đến. Theo thống kê của chúng
tôi, đã có một số công trình đi theo con đường này:
Đầu tiên, phải kế đến công trình "Tìm hiều một số phương pháp phân tích ngôn
ngữ tác phẩm văn học (một thử nghiệm so sánh các phương pháp qua việc phân tich
một bài thơ)" của tác giả Phạm Minh Diện. Trong phạm vi của một luận văn thạc sĩ,
Phạm Minh Diện đã tiến hành đối chiếu, so sánh một số phương pháp phân tích bài
thơ "Từ ấy" của Tố Hữu, bao gồm cả những phương pháp văn học và phương pháp
ngôn ngữ học, như: hướng phân tích tổng hợp của Hoàng Tuệ; hướng phân tích hệ
3


thống của Đái Xuân Ninh; hướng phân tích phong cách học của Nguyễn Thái Hòa và
hướng phân tích theo "trường từ vựng – ngữ nghĩa" của tác giả Đỗ Hữu Châu. Qua
việc đối chiếu, so sánh, tác giả đã nhận ra, điểm mạnh của phương pháp phân tích theo
trường từ vựng – ngữ nghĩa đó là "có cơ sở khoa học do dựa trên lí thuyết "trường liên
tưởng" nên có thể chỉ ra những ý nghĩa liên hội xuất hiện trên cơ sở nghĩa thông
thường, dựa trên nghĩa thực cần phân tích mà chỉ ra "ý nghĩa hàm ẩn" (mà theo các
phương pháp khác sẽ gặp phải trở ngại và thường phải dừng lại ở việc phát hiện ra
các yếu tố cần phân tích)" và "các phương pháp ngôn ngữ học thực thụ (như phương
pháp ngữ nghĩa học của Đỗ Hữu Châu) bao giờ cũng cho phép ta bắt đầu từ các từ
ngữ với những ý nghĩa rõ ràng của nó, trên cơ sở đó mới tuần tự chỉ ra các lớp nghĩa
do phối hợp hay do đối lập với ngữ cảnh. Bởi vậy, các hình ảnh, cảm xúc bao giờ
cũng hiện ra với tư cách là những ý nghĩa thuộc các lớp khác nhau, và cũng do vậy,
chúng có cấu trúc cực kì tinh vi, phức tạp nhưng lại khá rõ ràng. Đó chính là điểm
mạnh của phương pháp ngôn ngữ học".
Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra điểm hạn chế của phương pháp này, đó là: vì tác
phẩm được phân tích như một cấu trúc tỉ mỉ nên tác phẩm buộc phải chia nhỏ ra thành

chương là cơ sở khoa học cho những nhận xét về nội dung, chủ đề của tác phẩm. Xác
lập trường nghĩa trong phân tích văn học là một trong những điều kiện để tránh những
nhận xét chung chung, thiếu căn cứ ngôn từ văn bản.
Qua phần khảo sát lịch sử vấn đề, chúng tôi nhận thấy, việc sử dụng trường
nghĩa để tìm hiểu giá trị tác phẩm không phải là một hướng đi quá mới mẻ, song cũng
không phải cũ mòn. Đặc biệt, việc ứng dụng trưởng nghĩa vào việc dạy học – đọc hiểu
văn bản cho học sinh ở bậc Trung học Phổ thông thì lại là một hướng đi hoàn toàn
mới, chưa có công trình nào đề cập đến. Được gợi ý từ những công trình nghiên cứu
trên, trong công trình nghiên cứu của mình, chúng tôi mong muốn sử dụng lí thuyết
trường nghĩa để có thể tìm hiểu giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, đồng thời
bước đầu hướng dẫn học sinh khám phá tác phẩm theo con đường ngôn ngữ học qua
tác phẩm "Việt Bắc" của nhà thơ Tố Hữu (SGK Ngữ văn 12, tập 1).
2.2. Lịch sử nghiên cứu việc giảng dạy tác phẩm "Việt Bắc" của Tố Hữu
Tố Hữu là một nhà thơ lớn của nền thơ ca Việt Nam và bài thơ “Việt Bắc” là tác
phẩm nổi tiếng đã làm tốn không ít giấy mực của các nhà nghiên cứu. Có thể kể đến
một số công trình nghiên cứu tiêu biểu như:
- Trần Đình Sử (1987), Thi pháp thơ Tố Hữu (chuyên luận), NxbTác phẩm mới – Hội
nhà văn Việt Nam.
- Nhiều tác giả (2007), Tác giả trong nhà trường Tố Hữu, Nxb Văn học.
- Nhiều tác giả (2000), Tố Hữu về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục.
Trong các công trình nghiên cứu của mình, các tác giả cũng ít nhiều đề cập đến
tính dân tộc trong thơ của Tố Hữu. Nhiều đề tài, luận văn, luận án cũng đã đề cập đến
thơ Tố Hữu và bài thơ “Việt Bắc”, nhiều bài văn hay cũng đã phân tích tính dân tộc
6


trong thơ Tố Hữu nói chung, tính dân tộc trong bài thơ “Việt Bắc” nói riêng. Tuy
nhiên, nhận thấy việc hướng dẫn học sinh tiếp cận, tìm hiểu tính dân tộc trong thơ Tố
Hữu – cụ thể trong bài thơ “Việt Bắc”, đặc biệt là tìm hiểu tính dân tộc thông qua lí
thuyết trường nghĩa thì chưa thấy có tài liệu nào thực sự chú trọng. Do đó, trên cơ sở

- Về mặt lí luận: Luận văn cố gắng làm sáng tỏ những vấn đề cơ bản về trường
nghĩa và khả năng ứng dụng trường nghĩa trong việc đọc hiểu văn bản.
- Về mặt thực tiễn: Những kết quả chúng tôi thu được khi tìm hiểu việc dạy học
– đọc hiểu tác phẩm "Việt Bắc" của Tố Hữu có thể áp dụng vào quá trình dạy học theo
hướng tích hợp Ngữ - Văn ở nhà trường phổ thông.
7. Cấu trúc luận văn
Ngoài phần Mở đầu và thư mục tài liệu tham khảo, luận văn có 03 phần chính:
- Chương I: Cơ sở lí luận
Ở chương này, chúng tôi sẽ trình bày những vấn đề mang tính lí luận về trường
nghĩa, đọc – hiểu văn bản từ góc độ trường nghĩa, tính dân tộc trong thơ Việt Nam để
có cái nhìn tổng quát, toàn diện về vấn đề trường nghĩa, tính dân tộc trong thơ để có
cơ sở hướng dẫn học sinh tìm hiểu tính dân tộc trong thơ Tố Hữu nói chung và qua bài
thơ Việt Bắc nói riêng thông qua lí thuyết trường nghĩa.
- Chương II: Thực trạng và định hướng dạy học bài thơ "Việt Bắc" của Tố Hữu ở
trường trung học phổ thông theo lí thuyết trường nghĩa
Trên những cơ sở lí luận đã có, chúng tôi sẽ vận dụng để hướng dẫn học sinh
tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể dựa trên lí thuyết trường nghĩa (Bài thơ
“Việt Bắc” của Tố Hữu).
- Chương III: Thực nghiệm
Đến đây, chúng tôi sẽ vận dụng tất cả những đơn vị kiến thức đã tìm hiểu, nghiên
cứu vào một giáo án giảng dạy cụ thể, đưa lí thuyết vào thực hành để kiểm tra, đánh
giá tính khả thi của đề tài.

8


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Ban chấ p hành Trung ương Đảng (1997), Văn kiê ̣n hội nghi ̣ lầ n thứ hai , Nxb
Chính trị Quốc gia.
2. Ban tư tưởng văn hóa Trung ương (2001), Tài liệu học tập văn kiện Đại hội IX

9


19. Phan Trọng Luận (Chủ biên), 2004, Phương pháp dạy học văn, tập 1,2, Nxb
ĐHSP, HN.
20. Phương Lựu (chủ biên) (2003), Lí luận văn học, Nxb GD, HN.
21. Nguyễn Đăng Ma ̣nh (chủ biên) (2003), Phân tích, bình giảng tác phẩm văn học
12, Nxb Giáo du ̣c.
22. Nguyễn Đăng Mạnh, 2001, Nhà văn, tư tưởng và phong cách, Nxb ĐHQG.
23. Đoàn Đức Phương(1997), Giảng văn Văn học Việt Nam
, Nxb Giáo du ̣c.
24. Đoàn Đức Phương(2006), Hoài Thanh về tác giả
, tác phẩm, Nxb Giáo du.̣c
25. Đoàn Đức Phương (2007), Sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập Ngữ
Văn lớp 11, 12 bộ chuẩn, Nxb Giáo dục.
26. Đoàn Đức Phương (2008), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội.
27. Trần Đình Sử (1987), Thi pháp thơ Tố Hữu (chuyên luận), Nxb Tác phẩm mới –
Hội nhà văn Việt Nam.
28. Nhiều tác giả (2000), Tố Hữu về tác gia và tác phẩm, Nxb Giáo dục.
29. Nhiều tác giả (2007), Tác giả trong nhà trường Tố Hữu, Nxb Văn học.

10