SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
" VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC
TRONG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12"

1


1. Lý do chọn đề tài:
Việc sử dụng các phương tiện hỗ trợ trong giờ dạy học, các phương pháp dạy học để kéo
người học ra khỏi trạng thái thụ động, tích cực tham gia làm cho việc học, giờ học trở nên
thích thú và hiệu quả hơn, là một mong muốn không riêng bất kỳ người giáo viên nào.
Câu tục ngữ: “Trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một làm”. Chính
là sự thể hiện tuyệt vời của phương pháp dạy học tích cực mà ngày nay chúng ta đang
trang bị, chia sẻ cho nhau. Mục đích là thực hiện được giờ giảng theo hướng hiện đại và
hơn hết là giờ giảng hiệu quả, mang lại hạnh phúc cho cả người dạy lẫn người học.
Việc thực hành phương pháp dạy tích cực đòi hỏi phải xây dựng một quan hệ tốt giữa
người học và giáo viên - thông qua các phương pháp dạy tích cực người giáo viên phải có
trình độ chuyên môn cao, kinh nghiệm, kỹ năng và văn hóa giao tiếp tốt. Chưa kể là việc
dạy và học phải có liên hệ với thực tế … Cách dạy này thực sự là một áp lực nhưng là
một áp lực tích cực nhằm khuyến khích, nâng cao chất lượng dạy và học.
Môn Giáo dục công dân là môn trực tiếp trang bị cho học sinh một cách tổng quát về
nhận thức, tư tưởng chính trị, đạo đức, hiểu biết và thực hiện pháp luật trong đời sống.
Nhiệm vụ của chúng ta là dạy học. Nhiệm vụ của học sinh là học những gì chúng ta dạy
vì lợi ích thực tiễn của việc học mang lại cho mỗi con người mà ai cũng biết.
Khi chúng ta thay đổi, các em sẽ thay đổi và cả thế giới sẽ thay đổi theo. Việc chúng ta sử
dụng phương pháp dạy học tích cực là đã “chuyển mình” trong việc “dạy sao” cho học
trò thích học. Chúng ta đã cho bản thân và đồng nghiệp một phương pháp dạy mở, tức là
tùy vào bài học, tình hình học sinh của từng lớp mà chúng ta có “cách dạy” sao cho thích
hợp, lôi cuốn học sinh cùng tham gia vào tiết học, ngay từ bài học, phút học đầu tiên.

dạy học nào phải được người giáo viên lựa chọn để tổ hợp thành cách thức hoạt động của
thầy và trò trong quá trình dạy học, lĩnh hội kiến thức dưới sự chỉ đạo của người thầy
ngằm thực hiện nhiệm vụ học.
Phương pháp dạy học quyết định đến sự thành công của quá trình dạy học: Mục tiêu bài
học có đạt được hay không, các yêu cầu về kiến thức, về kỹ năng, tư tưởng và năng lực
nhận thức. Phương pháp dạy học kết hợp với nghiệp vụ chuyên môn cao, kỹ năng giao
tiếp … làm cho học sinh yêu thích giờ học, môn học và vận dụng những điều đã học vào
cuộc sống. Phương pháp dạy học tạo nên giá trị, dấu ấn về người thầy trong lòng học sinh
… rất khó phai mờ.
* Khái niệm phương pháp dạy học tích cực
Phương pháp dạy học tích cực, hay phương pháp giáo dục chủ động, phương pháp sư
phạm hiện đại … là những cách gọi để chỉ những phương pháp, cách thức, kỹ thuật đề
cao chủ thể nhận thức, chủ yếu phát huy tính tự giác, nhiệt tình chủ động của người học,
làm cho giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn, người học được tham gia làm việc, được
sáng tạo … giải quyết các vấn đề phù hợp với khả năng hiểu biết của mình, đề xuất ý
kiến, tự nguyện trình bày hay tham gia tranh luận trước tập thể và người dạy.

3


Thực chất phương pháp dạy học tích cực là hướng tới khả năng chủ động, sáng tạo của
người học chứ không phải hướng tới việc phát huy tính tích cực của người d. người thầy
đóng vai trò là người hướng dẫn, rèn luyện cho học sinh phương pháp tự học độc lập suy
nghĩ thông qua việc thảo luận, thí nghiệm, thực hành, thâm nhập thực tế theo mục tiêu,
nội dung của bài học, người thầy là người tổng hợp hoạt động, ý kiến của người học để
xây dựng nội dung bài học.
Khi áp dụng các phương pháp giảng dạy tích cực giờ giảng của một giáo viên trở nên
sinh động, hấp dẫn và có ý nghĩa. Người học là trung tâm nhưng vai trò uy tín của người
thầy được đề cao hơn. Nhờ áp lực của phương pháp dạy học tích cực, khả năng chuyên
môn của người thầy sẽ phải tăng lên bởi kiến thức của từng nội dung bài học phải được

Những đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực là:
Thứ nhất: Dạy học lấy người học làm trung tâm
Vì lẽ cơ bản, học sinh là đối tượng của hoạt động giáo dục, của dạy học, nhà trường tồn
tại là vì học sinh. Bằng hoạt động học tập, người học tự hình thành và phát triển nhân
cách của mình, không ai có thể làm thay được. Vị trí trung tâm của học sinh trong quá
trình học tập cần phải đặt đúng vị trí của nó như đã vốn có. Việc phát huy tính chủ động,
tích cực, khơi dậy tài năng của mỗi một cá nhân học sinh có ý nghĩa không phải chỉ hôm
nay mà còn là hành trang cho các em bước vào cuộc sống sau này … Làm được điều này
chỉ có thể là mọi hoạt động giáo dục - trong đó trọng tâm là việc dạy học, phải được tiến
hành có kế hoạch dưới sự chỉ đạo trực tiếp của người giáo viên.
Thứ hai: Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh.
Kế hoạch học tập, bài giảng phải được thiết kế trước trong giáo án chứ không phải thực
hiện một cách ngẫu hứng, tùy tiện. Người dạy phải thông báo cho học sinh vào cuối buổi
học những công việc cần chuẩn bị cho giờ học kế tiếp, phân công nhiệm vụ rõ ràng, để
người học phải có tâm thế chuẩn bị, tham gia và hợp tác. Trong khi tiến hành giờ học,
người dạy phải linh hoạt thay đổi các hoạt động cho phù hợp với thực tế giờ học và nội
dung bài học, Nhằm kích thích người học hoạt động tích cực, tạo sự hưng phấn cho giờ
học. Có như thế, mục tiêu dạy học, bài học mới được đảm bảo thành công.
Thứ ba Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học trong dạy học
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy chúng ta “Về việc học phải lấy tự học làm cốt”. Phương
pháp tự học là cầu nối giữa học tập và nghiên cứu khoa học, khả năng phát hiện và giải
quyết những vấn đề nảy sinh trong thực tiễn. Phương pháp tự học hướng đến việc khơi
dậy khả năng suy nghĩ, làm việc, nắm bắt kỷ cương và con đường đi đến kiến thức mới.
Muốn làm được điều này học sinh buộc lòng phải làm việc nhiều hơn với sách vở (giáo
khoa và sách tham khảo), làm bài tập, tự học ở ngoài trường và lớp … kết hợp với sự
giúp đỡ, hướng dẫn của giáo viên bộ môn. Bồi dưỡng khả năng tự học chính là sự chuẩn
bị cần thiết cho khả năng giải quyết các vấn đề thực tiễn trong việc làm, thực tế sau này
của người học, giúp họ có thể tự tin hòa nhập, tự vượt qua những áp lực, khó khăn,
hướng đến tương lai của bản thân và sự phát triển của tập thể mà họ là thành viên.
Thứ tư: Hoàn thiện học của cá nhân phối hợp với học tập hợp tác tập thể.

mình phụ trách để lựa chọn phương pháp phù hợp.
Chuẩn bị kỹ bài giảng: Chọn thông điệp ý nghĩa nhất để chuyển tải nội dung. Tốt nhất bài
giảng nên tuân theo quy tắc số 3: Chia bài giảng thành 3 phần, mỗi phần 3 ý … cùng với
các ví dụ, tư liệu minh họa cụ thể, sinh động.
Giao tiếp với người học: Tôn trọng và là người bạn cùng với thái độ thân thiện, lịch sự,
nhẹ nhàng, sự khuyến khích sẽ cho người thầy rất nhiều cơ hội để mở rộng tâm hồn và trí
tuệ của người học …
Rút kinh nghiệm sau từng giờ giảng. Về nội dung bài giảng, phong cách, ứng xử của giáo
viên … Bằng cách xin nhận xét của học trò qua phiếu không ghi tên …
6


Điều cuối cùng, chúng ta cần nhớ là học phương pháp nhưng không phụ thuộc vào
phương pháp. Tất cả sự thành công của giờ học và nhiều giờ học tiếp nối sẽ được
quyết định bởi bản lĩnh, kỹ năng, kinh nghiệm, năng lực và tấm lòng của người giáo
viên có duyên với nghề dạy học.
b. Phương pháp dạy học tích cực thường được vận dụng trong chương trình Giáo
dục công dân lớp 12:
Hiện nay có rất nhiều biện pháp để thực hiện phương pháp dạy học tích cực, có thể sử
dụng vào tất cả các bài dạy trong chương trình giáo dục công dân ở cấp trung học như:
-

Biện pháp kích thích động não.

-

Biện pháp xử lý tạo tình huống.

-


học phổ thông môn giáo dục công dân trực tiếp trang bị cho học sinh một cách tổng quát
về nhận thức tư tưởng chính trị, đạo đức và ý thức pháp luật. Mục tiêu này hình thành nội
7


dung cơ bản của sách giáo khoa các cấp học; là môn học được xem là “khó, khô, khổ”
đối với cả người dạy lẫn người học, do đó việc giáo viên biết sử dụng các phương pháp
dạy học tích cực để đưa những nội dung rất khái quát ấy vào thực tiễn đời sống giúp học
sinh tiếp cận, nắm vững hệ thống kiến thức cơ bản môn giáo dục công dân để dần dần
hình thành cho bản thân thế giới quan đúng đắn và phương pháp luận khoa học, giúp học
sinh nâng cao hiệu quả quá trình hoạt động nhận thức và thực tiễn của bản thân.
- Cơ sở tâm lý giáo dục học:
Đối với môn giáo dục công dân “mục tiêu dạy người” luôn được xác định là quan trọng
nhất, luôn ở vị trí hàng đầu trong việc định hướng, phát triển nhân cách, tâm hồn của học
sinh. Mỗi học sinh là một chủ thể của sự phát triển nhân cách, phát triển xã hội. Trong
giai đoạn hiện nay vì nguyên nhân khác nhau, tình trạng suy thoái đạo đức, lối sống của
một bộ phận không nhỏ học sinh, sinh viên đã đặt ra cho xã hội và ngành giáo dục (đặc
biệt là ở bộ môn giáo dục công dân) phải có những biện pháp, giải pháp để góp phần điều
chỉnh những suy nghĩ, nhận thức, hành vi lệch chuẩn đó.
Với những kết quả nghiên cứu tâm sinh lý và điều tra xã hội học gần đây cho thấy ở lứa
tuổi trung học, học sinh không thỏa mãn với vai trò người tiếp thu thụ động, chấp nhận
giải pháp có sẵn mà các em có ham muốn, một yêu cầu là được lĩnh hội độc lập các tri
thức và được phát triển kỹ năng cá nhân. Đó là một yêu cầu đặt ra cho ngành giáo dục nói
chung và môn giáo dục công dân nói riêng. Chỉ có thay đổi phương pháp dạy học tích
cực mới có thể phát huy những điểm mạnh và hạn chế những điểm yếu về đặc điểm tâm
sinh lý của học sinh bậc trung học, mang lại hiệu quả dạy học cao hơn, tạo sự yêu thích,
thoải mái cho cả người dạy lẫn người học.
Luật giáo dục, điều 28, khoản 2, 2005 chỉ rõ “Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc
điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc

Trong môn giáo dục công dân, phương pháp này được dùng để giới thiệu chủ đề của bài
học trên cơ sở so sánh và lựa chọn kết quả trả lời của học sinh hoặc dùng để thu thập vác
phương án giải quyết vấn đề có liên quan đến nội dung bài học đã được nêu ra trước đó.
Phương pháp động não, hướng đến mục đích phát triển người học những phẩm chất hoạt
động độc lập, đặc biệt là khả năng sáng tạo. Mặt khác kết quả của hoạt động động não là
những ý tưởng, giải pháp mới mẻ của người học, phương pháp này tạo thói quen độc lập
suy nghĩ cho người học và người dạy, qua đó có thể thu thập được thêm những điều bổ
ích, ý tưởng mới.
Phương pháp động não có thể được tiến hành theo trình tự sau:
-

Giáo viên nêu chủ đề hoặc câu hỏi trước lớp hoặc nhóm

-

Đề nghị người học đặt câu hỏi.

-

Thu thập câu hỏi, câu trả lời.

-

Khuyến khích học sinh phát biểu và đóng góp ý kiến càng nhiều càng tốt.

Liệt kê tất cả các ý kiến lên bảng hoặc giấy khổ lớn, không bỏ sót ý kiến nào, trừ
trường hợp trùng lặp.
9



hiện mình.
Phương pháp thảo luận nhóm có thể tiến hành theo trình tự sau:
-

Giáo viên nêu chủ đề, yêu cầu, quy định thời gian thực hiện

Chia nhóm từ 4 đến 10 người theo cách ngẫu nhiên hay thuận tiện theo điều kiện
lớp học. Gọi tên nhóm (để tạo bầu không khí nhóm tự đặt hay giáo viên chỉ định)
Cử trưởng nhóm, thư ký và thực hiện công việc của nhóm. Ghi chép (giấy khổ
lớn hay cử người trình bày trước tập thể)
10


-

Giáo viên tổng kết, bổ sung.

Ưu điểm của phương pháp làm việc nhóm:
Chủ đề được xác định rõ, địh hướng nhiệm vụ của nhóm. Đưa ra được giải pháp, lời kêu
gọi hành động từ kết quả hoạt động của nhóm.
Mọi thành viên của nhóm đều phải hoạt động và nhận kết quả đánh giá chung của giáo
viên trên cơ sở kết quả đã đạt được và có sự so sánh với nhóm khác. Kiến thức trở nên
bền vững, bớt tính chủ quan, học sinh biết lắng nghe và phê phán để bảo vệ ý kiến của
mình, của nhóm.
Nhược điểm
Đòi hỏi tốn nhiều thời gian, người học phải rất tập trung và có tinh thần trách nhiệm với
tập thể cao. Thời gian 45 phút của một tiết học là một khó khăn lớn cho sự thành công
của phương pháp làm việc nhóm.
Nếu tổ chức kém (nhất là cộng thêm lớp học yếu, mất trật tự, học sinh quá hiếu động thì
thảo luận nhóm chưa được tập luyện dễ gây hỗn loạn (ngay trong một nhóm hay giữa các

diễn ấy.
Phương pháp đóng vai có thể được tiến hành theo trình tự sau:
Giáo viên có nêu chủ đề tình huống trước cho các nhóm chuẩn bị hay nêu khi bắt đầu giờ
học, trong đó nêu rõ quy định về thời gian chuẩn bị, thời gian diễn …
Các nhóm thảo luận về công tác chuẩn bị và tiến hành kịch bản của vai diễn.
Lớp thảo luận, nhận xét, thường là bắt đầu từ khả năng diễn xuất, ứng xử của nhân vật
trong tình huống vở diễn nhưng sẽ mở rộng sang vấn đề gắn với bài học giáo viên tổng
hợp các ý kiến và kết luận.
Ưu điểm của phương pháp đóng vai:
Học sinh được rèn luyện thực hành kỹ năng ứng xử và bày tỏ thái độ của mình khi thực
hành ứng xử tyrong thực tiễn.
Bộc lộ khả năng sáng tạo, linh hoạt khi đóng vai (giả trang, thay đổi giọng nói, tính cách
theo nhân vật)
Tạo ra sự tập trung, tính trách nhiệm trong vai diễn của người diễn theo hướng tích cực tự
giác. Khuyến khích các em có khả năng đóng kịch và yêu thích bộ môn nghệ thuật này
trong thực tế, định hướng nghề nghiệp tương lai.
Thay đổi thái độ hành vi ứng xử của các em trong thực tế theo hướng tích cực, tự giác.
Đó là những dấu ấn “khai hóa” tâm hồn các em, khơi dậy tình bè bạn mà người dạy có
thể làm được qua vai diễn của học sinh.
Nhược điểm của phương pháp sắm vai:
Phương pháp sắm vai chỉ mang lại hiệu quả thực sự với phòng học, diễn rộng, học sinh
mạnh dạn, kịch bản tốt, có sự chuẩn bị của học sinh và ý kiến trợ giúp của giáo viên - nếu
đề tài được chuẩn bị trước buổi học. Vì đa phần các em đều “nghĩ sao làm vậy”, rất đơn
sơ!
12


Giáo viên sẽ mất nhiều thời gian nếu không có kinh nghiệm tổ chức hoặc học sinh quá
thụ động nhút nhát.
Thưa quý đồng nghiệp, thực tế không có một phương pháp dạy học tích cực nào tối ưu để


3.

Người học làm việc nhóm

4.

Trình bày kết quả làm việc nhóm

5.

Giáo viên tổng kết, bổ sung, đánh giá
13


* Gợi ý chi tiết thực hiện các bước:
1) Chuẩn bị nội dung làm việc nhóm: số lượng chủ đề, mục tiêu bài học, các gợi ý
(nếu có)
2) Giao nhiệm vụ nhóm và chia nhóm
Ghi rõ nhiệm vụ lên bảng, giấy, gọi tên giao nhóm thực hiện
(Ví dụ: Bài 6: Công dân với các quyền tự do cơ bản (4 tiết)
Tiết 1: Quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân
Nhiệm vụ của nhóm:
Chủ đề: Bắt người khẩn cấp trong trường hợp nào? Ai là người có thẩm quyền ra lệnh
bắt người trong trường hợp khẩn cấp? Ý nghĩa quyền bất khả xâm phạm về thân thể của
công dân?
Thời gian: 10 phút
Phương tiện: Giấy A0, bút dạ (viết to, rõ ràng) (Mẫu: Bảng giao nhiệm vụ nhóm))
Quy định thời gian làm việc nhóm (thời gian bắt đầu và kết thúc) thời gian trình bày
trước lớp.


o
Nhóm chỉ theo dõi toàn bộ phần trình bày của các nhóm, so sánh và đưa nhận
xét, hoặc đặt câu hỏi chuyên biệt.
o

Trưng bày áp phích

o

Ghi ý kiến lên bảng.

5) Giáo viên tổng kết, bổ sung, đánh giá
o

Giáo viên phải kết nối được ý kiến các nhóm

o

Giúp đỡ để các nhóm thực hiện đúng yêu cầu, nhiệm vụ của nhóm

o
Bổ sung, làm rõ được vấn đề cần giải quyết, nâng thành khái quát, lý luận
chung.
o
nhóm.

Bài học, hành động thực tế từ những kết quả thu được của phần làm việc các

Lưu ý:

được mình là ai? Muốn học cái gì? Và trở nên người như thế nào ở tương lai.
Chúng ta không phải là người thầy cuối cùng trong cuộc đời của các em nhưng thiết nghĩ
với hàng trăm, hàng nghìn giờ học bản thân các em đã trải qua. Với những gì chúng ta đã
trao sẽ thấm vào các em, trở thành kỹ năng học tập, làm việc, kỹ năng sống, giúp các em
trở nên có nghị lực mạnh mẽ, biết suy nghĩ học hỏi để sống một cách tử tế trong cuộc đời
này.
Dù làm việc này không phải dễ dàng, dạy học theo phương pháp mới đòi hỏi người thầy
phải luôn bồi dưỡng về chuyên môn, năng lực và phẩm chất cá nhân, đó thật sự là một
áp lực và là một đòi hỏi nhưng là áp lực và đòi hỏi có ý nghĩa, giá trị. Nó mang lại hạnh
phúc cho người dạy lẫn người học, mang cơ hội làm cho cuộc sống lại trở nên tốt đẹp
hơn.
Kính chào và chúc sức khỏe Quý đồng nghiệp!

16