ỦY BAN NHÂN DÂN
THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
NGUYỄN HỮU HUÂN
_____________
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Đề tài:
VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP
DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG MÔN
GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12
Người viết: NGUYỄN THỊ KHÔI
Giáo viên môn: Giáo dục công dân
Tháng 12/2013
VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC
TRONG MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12
Kính thưa Quý đồng nghiệp!
1. Lý do chọn đề tài:
Việc sử dụng các phương tiện hỗ trợ trong giờ dạy học, các phương pháp dạy
học để kéo người học ra khỏi trạng thái thụ động, tích cực tham gia làm cho việc học,
giờ học trở nên thích thú và hiệu quả hơn, là một mong muốn không riêng bất kỳ
người giáo viên nào.
Câu tục ngữ: “Trăm nghe không bằng một thấy, trăm thấy không bằng một
làm”. Chính là sự thể hiện tuyệt vời của phương pháp dạy học tích cực mà ngày nay
chúng ta đang trang bị, chia sẻ cho nhau. Mục đích là thực hiện được giờ giảng theo
hướng hiện đại và hơn hết là giờ giảng hiệu quả, mang lại hạnh phúc cho cả người dạy
lẫn người học.
Việc thực hành phương pháp dạy tích cực đòi hỏi phải xây dựng một quan hệ
tốt giữa người học và giáo viên - thông qua các phương pháp dạy tích cực người giáo
viên phải có trình độ chuyên môn cao, kinh nghiệm, kỹ năng và văn hóa giao tiếp tốt.
Chưa kể là việc dạy và học phải có liên hệ với thực tế … Cách dạy này thực sự là một

học.
Nhà duy vật Pháp thế kỷ XVII René Descartes nhấn mạnh nếu thiếu phương
pháp trong hoạt động thì người có tài cũng không thể đạt kết quả, còn nếu có phương
pháp đúng thì người bình thường cũng làm được việc phi thường.
+ Phương pháp dạy học: Dạy học là hoạt động được đặc trưng bởi quá trình
giảng dạy của giáo viên và quá trình học tập của học sinh thông qua một phương pháp
đặc thù gọi là phương pháp dạy học. Phương pháp dạy học là việc sử dụng hệ thống
phương pháp giảng dạy và việc sử dụng phương pháp học tập nhằm thực hiện mục
đích, yêu cầu học tập đề ra phù hợp với cấp học, người học chương trình học cụ thể đã
được xác định.
Phương pháp dạy học không vì mục đích tự thân của nó, cũng không được rút
ra từ ý muốn chủ quan của người dạy, mà phương pháp dạy học được quy định bởi nội
dung, đặc điểm kiến thức của từng bộ môn, từng bài học, người học … Việc sử dụng
phương pháp dạy học nào phải được người giáo viên lựa chọn để tổ hợp thành cách
thức hoạt động của thầy và trò trong quá trình dạy học, lĩnh hội kiến thức dưới sự chỉ
đạo của người thầy ngằm thực hiện nhiệm vụ học.
Phương pháp dạy học quyết định đến sự thành công của quá trình dạy học: Mục
tiêu bài học có đạt được hay không, các yêu cầu về kiến thức, về kỹ năng, tư tưởng và
năng lực nhận thức. Phương pháp dạy học kết hợp với nghiệp vụ chuyên môn cao, kỹ
năng giao tiếp … làm cho học sinh yêu thích giờ học, môn học và vận dụng những
điều đã học vào cuộc sống. Phương pháp dạy học tạo nên giá trị, dấu ấn về người thầy
trong lòng học sinh … rất khó phai mờ.
* Khái niệm phương pháp dạy học tích cực
Phương pháp dạy học tích cực, hay phương pháp giáo dục chủ động, phương
pháp sư phạm hiện đại … là những cách gọi để chỉ những phương pháp, cách thức, kỹ
thuật đề cao chủ thể nhận thức, chủ yếu phát huy tính tự giác, nhiệt tình chủ động của
người học, làm cho giờ học trở nên sinh động, hấp dẫn, người học được tham gia làm
việc, được sáng tạo … giải quyết các vấn đề phù hợp với khả năng hiểu biết của mình,
đề xuất ý kiến, tự nguyện trình bày hay tham gia tranh luận trước tập thể và người dạy.
Thực chất phương pháp dạy học tích cực là hướng tới khả năng chủ động, sáng

kiến thức, có thể thu nhận kiến thức không phải chỉ từ người thầy mà còn từ nhiều
nguồn khác nữa. Người thầy trở nên quan trọng hơn vì giữa biển tri thức mênh mông,
điều gì cần gạn lọc, sử dụng và ứng dụng chúng vào cuộc sống, vào công việc, như thế
nào … Tất cả những điều ấy đều cần đến sự hướng dẫn của người thầy. Sự thay đổi
quan hệ thầy trò trong việc dạy và học này yêu cầu người học cần hiểu rõ mình là ai,
mình muốn là người như thế nào sau này và điều gì cần học và muốn học cái gì …
Người dạy càng phải phấn đấu, tu dưỡng nhiều hơn, tự học, tự sáng tạo để có thể đảm
nhận và xứng đáng trong vai trò mới mà sự phát triển của ngành giáo dục đòi hỏi.
Những đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy học tích cực là:
Thứ nhất: Dạy học lấy người học làm trung tâm
Vì lẽ cơ bản, học sinh là đối tượng của hoạt động giáo dục, của dạy học, nhà
trường tồn tại là vì học sinh. Bằng hoạt động học tập, người học tự hình thành và phát
triển nhân cách của mình, không ai có thể làm thay được. Vị trí trung tâm của học sinh
trong quá trình học tập cần phải đặt đúng vị trí của nó như đã vốn có. Việc phát huy
4
tính chủ động, tích cực, khơi dậy tài năng của mỗi một cá nhân học sinh có ý nghĩa
không phải chỉ hôm nay mà còn là hành trang cho các em bước vào cuộc sống sau này
… Làm được điều này chỉ có thể là mọi hoạt động giáo dục - trong đó trọng tâm là
việc dạy học, phải được tiến hành có kế hoạch dưới sự chỉ đạo trực tiếp của người giáo
viên.
Thứ hai: Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động học tập của học sinh.
Kế hoạch học tập, bài giảng phải được thiết kế trước trong giáo án chứ không
phải thực hiện một cách ngẫu hứng, tùy tiện. Người dạy phải thông báo cho học sinh
vào cuối buổi học những công việc cần chuẩn bị cho giờ học kế tiếp, phân công nhiệm
vụ rõ ràng, để người học phải có tâm thế chuẩn bị, tham gia và hợp tác. Trong khi tiến
hành giờ học, người dạy phải linh hoạt thay đổi các hoạt động cho phù hợp với thực tế
giờ học và nội dung bài học, Nhằm kích thích người học hoạt động tích cực, tạo sự
hưng phấn cho giờ học. Có như thế, mục tiêu dạy học, bài học mới được đảm bảo
thành công.
Thứ ba Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học trong dạy học

… Có làm được điều này thì phương pháp dạy học tích cực với đặc trưng thứ năm là
đánh giá việc học - người học mới thực sự có ý nghĩa!
Tuy nhiên khi áp dụng các phương pháp dạy học tích cực chúng ta cũng gặp
một số trở ngại như: Lớp học đông không áp dụng được phương pháp mới, người học
lười phát biểu, thụ động, sợ không đủ thời gian, cháy giáo án. Người học thì e dè, ngại
làm việc, chỉ thích nghe ghi, ngại đứng dậy phát biểu trước lớp, sợ thầy áp dụng
phương pháp mới, kiến thức không được cô đọng lại rõ ràng mà thi lại tiến hành theo
kiểu học cũ … Để khắc phục những trở ngại này phải có thời gian để người dạy thực
hành và rút kinh nghiệm … Trước mắt có thể thực hiện những điều sau để có giờ
giảng thành công như:
Tìm hiểu kỹ về người học, đặc biệt là nhu cầu, mong đợi của họ đối với môn
học của mình phụ trách để lựa chọn phương pháp phù hợp.
Chuẩn bị kỹ bài giảng: Chọn thông điệp ý nghĩa nhất để chuyển tải nội dung.
Tốt nhất bài giảng nên tuân theo quy tắc số 3: Chia bài giảng thành 3 phần, mỗi phần 3
ý … cùng với các ví dụ, tư liệu minh họa cụ thể, sinh động.
Giao tiếp với người học: Tôn trọng và là người bạn cùng với thái độ thân thiện,
lịch sự, nhẹ nhàng, sự khuyến khích sẽ cho người thầy rất nhiều cơ hội để mở rộng tâm
hồn và trí tuệ của người học …
Rút kinh nghiệm sau từng giờ giảng. Về nội dung bài giảng, phong cách, ứng
xử của giáo viên … Bằng cách xin nhận xét của học trò qua phiếu không ghi tên …
Điều cuối cùng, chúng ta cần nhớ là học phương pháp nhưng không phụ
thuộc vào phương pháp. Tất cả sự thành công của giờ học và nhiều giờ học tiếp
nối sẽ được quyết định bởi bản lĩnh, kỹ năng, kinh nghiệm, năng lực và tấm lòng
của người giáo viên có duyên với nghề dạy học.
b. Phương pháp dạy học tích cực thường được vận dụng trong chương
trình Giáo dục công dân lớp 12:
Hiện nay có rất nhiều biện pháp để thực hiện phương pháp dạy học tích cực, có
thể sử dụng vào tất cả các bài dạy trong chương trình giáo dục công dân ở cấp trung
học như:
- Biện pháp kích thích động não.

phương pháp luận khoa học, giúp học sinh nâng cao hiệu quả quá trình hoạt động nhận
thức và thực tiễn của bản thân.
- Cơ sở tâm lý giáo dục học:
Đối với môn giáo dục công dân “mục tiêu dạy người” luôn được xác định là
quan trọng nhất, luôn ở vị trí hàng đầu trong việc định hướng, phát triển nhân cách,
tâm hồn của học sinh. Mỗi học sinh là một chủ thể của sự phát triển nhân cách, phát
triển xã hội. Trong giai đoạn hiện nay vì nguyên nhân khác nhau, tình trạng suy thoái
đạo đức, lối sống của một bộ phận không nhỏ học sinh, sinh viên đã đặt ra cho xã hội
và ngành giáo dục (đặc biệt là ở bộ môn giáo dục công dân) phải có những biện pháp,
giải pháp để góp phần điều chỉnh những suy nghĩ, nhận thức, hành vi lệch chuẩn đó.
Với những kết quả nghiên cứu tâm sinh lý và điều tra xã hội học gần đây cho
thấy ở lứa tuổi trung học, học sinh không thỏa mãn với vai trò người tiếp thu thụ động,
chấp nhận giải pháp có sẵn mà các em có ham muốn, một yêu cầu là được lĩnh hội độc
lập các tri thức và được phát triển kỹ năng cá nhân. Đó là một yêu cầu đặt ra cho
ngành giáo dục nói chung và môn giáo dục công dân nói riêng. Chỉ có thay đổi
phương pháp dạy học tích cực mới có thể phát huy những điểm mạnh và hạn chế
những điểm yếu về đặc điểm tâm sinh lý của học sinh bậc trung học, mang lại hiệu quả
7
dạy học cao hơn, tạo sự yêu thích, thoải mái cho cả người dạy lẫn người học.
Luật giáo dục, điều 28, khoản 2, 2005 chỉ rõ “Phương pháp giáo dục phổ
thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh; phù
hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, khả
năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kỹ năng, vận dụng kiến thức vào thực tiễn,
tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
Do vậy, cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới tạo thói quen chủ động học
tập, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo. Người học sinh được rèn luyện,
tu dưỡng có thể tự tin, nhạy bén trước những thay đổi của cuộc sống, cuộc đời, giúp
ích, giúp sức cho bản thân học sinh là sự phát triển của xã hội.
Chương trình giáo dục công dân với tên gọi “Công dân với pháp luật”, đây là sự
phát triển tiếp nối phần pháp luật ở môn GDCD cấp trung học cơ sở, cung cấp những

- Giáo viên nêu chủ đề hoặc câu hỏi trước lớp hoặc nhóm
- Đề nghị người học đặt câu hỏi.
- Thu thập câu hỏi, câu trả lời.
- Khuyến khích học sinh phát biểu và đóng góp ý kiến càng nhiều càng tốt.
- Liệt kê tất cả các ý kiến lên bảng hoặc giấy khổ lớn, không bỏ sót ý kiến
nào, trừ trường hợp trùng lặp.
- Phân loại các ý kiến, làm rõ những ý kiến chưa rõ ràng.
- Tổng hợp ý kiến của học sinh và rút ra kết luận.
+ Ưu điểm của phương pháp động não là:
Giáo viên dễ dàng soạn câu hỏi, dễ thực hiện không tốn kém, đồng thời huy
động được tối đa trí tuệ của tập thể trong quá trình tìm kiếm thông tin của câu trả lời.
Tạo được không khí sôi nổi, vui vẻ nhờ thái độ tham gia phản hồi một cách tích cực
của người học, sự di chuyển của giáo viên trong lúc hỗ trợ các nhóm, cá nhân làm việc
…
+ Nhươc điểm của phương pháp động não là:
Có thể mất nhiều thời gian nếu lớp học đông, học sinh thụ động, ít quan tâm,
các ý kiến trả lời có thể nhiều trùng lắp, tản mạn hoặc lạc đề. Hiệu quả của phương
pháp động não chỉ mới dừng lại ở việc cung cấp ý tưởng chứ chưa bồi dưỡng được
năng lực tư duy phân tích, chứng minh hay tổng hợp của học sinh.
+ Yêu cầu đối với người giáo viên khi sử dụng phương pháp động não là:
Phải có bản lĩnh, kinh nghiệm và quản lý được thời gian theo phân phối nội
dung:
Câu hỏi phải ngắn, gọn rõ ràng, không quá rộng hay quá hẹp không nhằm mục
đích cung cấp kiến thức cơ bản mà hướng đế mở mang và đào sâu kiến thức.
Giáo viên phải chủ động điều khiển buổi học, là người tổng kết câu hỏi và câu
trả lời, ghi tóm tắt kiến thức chuẩn lên bảng hoặc giấy khổ lớn để học sinh theo dõi
tiến trình bài học. Tiếp tục chuyển ý vào nội dung tiếp theo của bài học.
* Phương pháp thảo luận nhóm:
Đây là phương pháp hữu hiệu nhất để khuyến khích sự sáng tạo và tích cực
tham gia của mọi thành viên. Học sinh sẽ chủ động chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý

- Giáo viên phải kết nối được ý kiến của các nhóm.
- Là người phân tích, nhận xét (chứ không phê phán) ý kiến của các nhóm. Cần
thiết sẽ là người dung hòa các ý kiến của các nhóm trái ngược, xây dựng khối đoàn
kết, chỉ ra định hướng yêu cầu của từng nhóm để không sa đà)
- Là người kiểm soát thời gian, không để nội dung bị lặp lại (nhóm thuyết trình,
nhóm khác lắng nghe, bổ sung, trưng bày áp phích, mô hình) …
- Là người tổng kết thảo luận nhóm, nhận xét và rút kinh nghiệm về kết quả
thảo luận, đáp ứng yêu cầu của bài học, thời gian … và nếu hoạt động nhóm chưa
mang lại kết quả như mong muốn thì phải giúp học sinh các lỗi đã mắc phải để lần
thảo luận sau làm tốt hơn.
- Giáo viên cần trang bị kỹ năng giao tiếp (sự thân thiện, thái độ tôn trọng lịch
sự, sẵn sàng hỗ trợ chia sẻ với tất cả các nhóm).
- Kỹ năng tổ chức, phân công và điều hành.
* Phương pháp đóng vai:
Là phương pháp dạy học tích cực và “đặc biệt” vì đây là phương pháp gây sự
chú ý và thu hút người học tham gia vào bài giảng, tạo bầu không khí sôi nổi, sinh
động, người dạy và người học trở nên thân thiện, gần gũi, giờ giảng trở nên hiệu quả
hơn.
Đây là phương pháp sử dụng lúc mở đầu bài giảng hay neo chốt kiến thức, giúp
10
người dạy và người học luyện tập ứng xử với mục đích là thực hành trao đổi những vai
trò có thực trong cuộc sống. Giúp học sinh suy nghĩ sâu sắc, tập trung vào một sự kiện
cụ thể mà người học vừa thực hiện hoặc quan sát. Việc “diễn” không phải là phần
chính của phương pháp này mà điều quan trọng là sự thảo luận rút ra nội dung bài học
sau phần diễn ấy.
Phương pháp đóng vai có thể được tiến hành theo trình tự sau:
Giáo viên có nêu chủ đề tình huống trước cho các nhóm chuẩn bị hay nêu khi
bắt đầu giờ học, trong đó nêu rõ quy định về thời gian chuẩn bị, thời gian diễn …
Các nhóm thảo luận về công tác chuẩn bị và tiến hành kịch bản của vai diễn.
Lớp thảo luận, nhận xét, thường là bắt đầu từ khả năng diễn xuất, ứng xử của

11
đã trình bày. Để có thể thực hiện phương pháp thảo luận nhóm thành công, chúng ta có
thể thực hiện như sau:
- Xác định mục đích của phương pháp thảo luận nhóm
Khuyến khích sự tham gia của học sinh vào bào học theo nhóm.
Học sinh phải chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, ý kiến cá nhân để xây dựng bài
học, trình bày quan điểm cá nhân, tranh luận để bảo vệ chính kiến của cá nhân của
nhóm theo mục tiêu bài học.
Rèn luyện kỹ năng trao đổi, hợp tác, sáng tạo và hoạt động tập thể của các
thành viên trong nhóm.
- Xác định nội dung thảo luận nhóm
+ Xác định chủ đề, nội dung:
Chủ đề, nội dung càng gợi sự tranh luận càng mang tính thời sự càng tốt. Bám
sát mục tiêu bài giảng, phù hợp với học sinh cấp học, càng ngắn gọn càng tốt.
- Cách thức tổ chức thực hiện thảo luận nhóm
1. Chuẩn bị nội dung làm việc nhóm
2. Giao nhiệm vụ nhóm và chia nhóm
3. Người học làm việc nhóm
4. Trình bày kết quả làm việc nhóm
5. Giáo viên tổng kết, bổ sung, đánh giá
* Gợi ý chi tiết thực hiện các bước:
1) Chuẩn bị nội dung làm việc nhóm: số lượng chủ đề, mục tiêu bài học,
các gợi ý (nếu có)
2) Giao nhiệm vụ nhóm và chia nhóm
Ghi rõ nhiệm vụ lên bảng, giấy, gọi tên giao nhóm thực hiện
(Ví dụ: Bài 6: Công dân với các quyền tự do cơ bản (4 tiết)
Tiết 1: Quyền bất khả xâm phạm về thân thể của công dân
Nhiệm vụ của nhóm:
Chủ đề: Bắt người khẩn cấp trong trường hợp nào? Ai là người có thẩm quyền
ra lệnh bắt người trong trường hợp khẩn cấp? Ý nghĩa quyền bất khả xâm phạm về

o Một nhóm báo cáo, các nhóm bổ sung
o Từng nhóm thuyết tình riêng
o Nhóm chỉ theo dõi toàn bộ phần trình bày của các nhóm, so sánh và đưa
nhận xét, hoặc đặt câu hỏi chuyên biệt.
o Trưng bày áp phích
o Ghi ý kiến lên bảng.
5) Giáo viên tổng kết, bổ sung, đánh giá
o Giáo viên phải kết nối được ý kiến các nhóm
o Giúp đỡ để các nhóm thực hiện đúng yêu cầu, nhiệm vụ của nhóm
o Bổ sung, làm rõ được vấn đề cần giải quyết, nâng thành khái quát, lý luận
chung.
o Bài học, hành động thực tế từ những kết quả thu được của phần làm việc các
nhóm.
Lưu ý:
Nếu các nhóm đảm bảo được yêu cầu, nội dung, thời gian kế hoạch thảo luận
nhóm hay ngược lại giáo viên cũng phải là người rút kinh nghiệm (ưu điểm, hạn chế
cần khắc phục) khen ngợi những nhóm, thành viên làm việc tích cực đạt kết quả cao.
Bất kỳ phương pháp dạy học tích cực nào cũng có điểm mạnh và mặt hạn chế
không thể tránh khỏi, do đó, thường trong một giờ học sẽ có nhiều phương pháp được
lựa chọn. Tuy nhiên, dù lựa chọn phương pháp nào thì người giáo viên vẫn là người
chủ đạo bám theo hoạt động của các nhóm, lựa chọn các phương án tiết kiệm thời
gian, nội dung không trùng lặp, lôi cuốn được sự tham gia của mọi thành viên trong
tập thể học sinh.
Dù phương pháp thảo luận nhóm đôi khi không mang lại kết quả như mong
13
muốn thì người giáo viên cũng phải giúp học trò học bài học từ sự không thành
công của mình, đó mới là điều quan trọng nhất. Đó mới thực sự là vai trò và giá trị
của Người Thầy.
3. Kết luận
Kính thưa Quý đồng nghiệp,