SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
" MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY HỌC LÀM VĂN THỂ LOẠI TỰ SỰ
KẾT HỢP VỚI MIÊU TẢ VÀ BIỂU CẢM"

1


I. ĐẶT VẤN ĐỀ :
1.BỐI CẢNH ĐỀ TÀI :
Trong những năm gần đây ngành giáo dục đã có nhiều biện pháp để nâng cao chất
lượng. Nhà trường có vai trò quan trọng việc đào tạo con người phát triển toàn diện. Đặc
biệt giáo viên dạy môn ngữ văn là người có cơ hội nhiều nhất để truyền cho học sinh
mình những cái hay, cái đẹp, cái thi vị của cuộc đời, của lẽ sống, của ngôn từ, của vẻ đẹp
thiên nhiên cả trong quá khứ và hiện tại… Giáo viên dạy văn cũng chính là người dẫn
đường, hướng đạo giúp học sinh khám phá thế giới nghệ thuật muôn màu, muôn vẻ của
văn học.
Học văn là để làm người, để hiểu biết, suy ngẫm; để tỏ thế thái nhân tình, tường sự
đời hay dỡ. Học văn còn để khám phá các giá trị thẩm mỹ, giá trị nghệ thuật của ngôn từ.
Văn học cũng là nơi để các tác giả bày tỏ thế giới quan và nhân sinh quan của mình; nơi
bộc lộ tư tưởng, tình cảm, những nghĩ suy trăn trở về lẽ sống, thái độ đối với cuộc đời,
với con người. Học văn, nói cách khác là quá trình giải mã ngôn ngữ của các tác phẩm để
tìm thấy những thông điệp mà các tác giả đã ký thác. Đặc biệt, mục tiêu quan trọng của
chương trình ngữ văn là hình thành cho học sinh kỹ năng làm văn, kĩ năng sản sinh văn
bản. Nên để dạy và học văn thành công, cần có nhiều sự cố gắng.
Làm văn là một phân môn đòi hỏi các kỹ năng tổng hợp của nhiều môn học khác
nhau. Để làm văn tốt, học sinh phải có kiến thức, có vốn sống; có kỹ năng hành văn, vận
dụng tốt kiến thức ngữ pháp, từ ngữ; hiểu rõ đặc điểm loại thể; hiểu rõ quy trình hoàn
thành một văn bản... Vậy nên, dạy cho học sinh làm văn tốt được coi như là một mục tiêu
tối quan trọng của môn ngữ văn ở trường phổ thông và đây cũng là một mục tiêu khá khó



Lớp 10 : 35 tuần x 3 tiết / tuần = 105 tiết.
Lớp 11 : 35 tuần x 3.5 tiết / tuần = 122.5 tiết.
Lớp 12 : 35 tuần x 3 tiết / tuần = 105 tiết.
Đối với học sinh, có thể nói phân môn tập làm văn là phân môn khó nhất trong
môn Ngữ văn, theo kết quả điều tra của bản thân tôi vào đầu năm học bằng phiếu an-két
sau đây:
Học phân môn tập làm văn:

Thích 

Không thích: 

Năng lực học tập làm văn:

Giỏi 

Yếu:



Làm tập làm văn:

Khó 

Dễ




4


chung, áp dụng cho mọi đối tượng học sinh mà chưa có những giải pháp cụ thể cho từng
đối tượng học sinh . Đây chính là lí do mà bản thân tôi chọn đề tài: “VÀI BIỆN PHÁP
DẠY HỌC LÀM VĂN TỰ SỰ KẾT HỢP VỚI MIÊU TẢ VÀ BIỂU CẢM”
3. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG CỦA ĐỀ TÀI :
ĐỀ TÀI :“ Biện pháp hướng dẫn học sinh làm văn tự sự kết hợp với miêu tả và biểu
cảm” ứng dụng trong việc dạy ngữ văn khối 6,8,10.
Phân môn tập làm văn lớp 8,10 tập trung đi sâu vào ba thể loại :văn bản thuyết
minh, văn tự sự kết hợp với miêu tả, văn nghị luận.
Thế nhưng làm thế nào để giúp học sinh làm tốt kiểu bài văn tự sự kết hợp với miêu
tả và biểu cảm ? Đó là câu hỏi mà tất cả giáo viên dạy ngữ văn đều trăn trở, suy nghĩ.
Bản thân tôi cũng cố gắng tìm hiểu và xin trình bày “Vài biện pháp dạy học làm văn tự
sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm ”. Với mong muốn được trao đổi thêm kinh nghiệm
với quý anh, chị, em đồng nghiệp.
Có thể nói trong các môn học trong nhà trường THPT, môn ngữ văn đóng vai
trò hết sức quan trọng, không những tạo tiền đề cho học sinh có kĩ năng nghe, nói, đọc,
viết tiếng việt khá thành thạo theo các kiểu văn bản và có kĩ năng sơ giản về phân tích
tác phẩm văn học, tự sự bước đầu viết được văn tự sự. Đồng thời còn giúp cho các em
tiếp nhận các môn khoa học khác một cách tốt hơn.
4. MỤC ĐÍCH CỦA ĐỀ TÀI :
Thực hiện đề tài này tôi không có tham vọng gì hơn ngoài mục đích cung cấp cho
học sinh những kĩ năng làm văn tự sự kết hợp với miêu tả và biểu cảm để các em cải
thiện được kĩ năng viết văn của mình nói riêng và để học tốt bộ môn Ngữ văn nói chung.

5


II.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ: (NỘI DUNG )

a.THUẬN LỢI:
- Để làm được đề tài này, tôi đã dựa trên những điều kiện thuận lợi có thể phát huy được.
Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã được các cấp lãnh đạo nhà trường quan tâm giúp đỡ,
chỉ đạo sâu sát của Ban Giám Hiệu trường. các anh chị đồng nghiệp cho ý kiến tham
khảo, bản thân được phân công giảng dạy nhiều năm liền môn ngữ văn nên đã tích lũy
được một số kinh nghiệm trong công tác giảng dạy và bản thân tôi xét thấy năng lực cũng
có thể làm được điều đó.
- Cơ sở vật chất tương đối đầy đủ đáp ứng cơ bản cho việc dạy học.
Tuy nhiên, do thời gian không cho phép đề tài tôi chỉ nghiên cứu trong giới hạn
phạm vi trường THPT Bàn Tân Định với khối 6,8,10.
Tôi chân thành cảm ơn quý cấp lãnh đạo, quý đồng nghiệp đã giúp đỡ, góp ý xây
dựng những khiếm khuyết mà tôi chưa thấy hết. Xin chân thành cảm ơn.
b.KHÓ KHĂN:
- Trường THPT Bàn Tân Định, thuộc vùng sâu, vừa mới thoát nghèo của Huyện Giồng
Riềng, đa phần học sinh là con em nông dân. Học sinh ý thức học tập chưa cao. Các
phương tiện giúp học sinh có thể tham khảo, tìm tòi học tập môn
ngữ văn còn hạn chế, từ đó học sinh gặp không ít khó khăn trong việc học tốt môn ngữ
văn.
- Học sinh học yếu từ tiểu học , lên lớp 6 học sinh còn viết chậm, đọc chậm.

7


- Còn một số ít học sinh không động não soạn bài, chỉ học theo cách đối phó, phụ thuộc
vào tài liệu, sách giải.
- Đa số học sinh không yêu thích môn ngữ văn, rất lười đọc sách. Mặt khác cách lưa
chọn nghề của môn học này cũng không phong phú như các môn học tự nhiên. Do vậy tỉ
lệ học sinh yêu thích và đầu tư vào môn học Ngữ văn chỉ chiếm tỉ lệ rất thấp. Vì vậy các
em chỉ học mang tính chất đối phó.
4.NHỮNG BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:

Ngược lại, nếu giáo viên làm được bước này, kể như đã giúp các em thành công một
phần, truyền được nguồn cảm hứng và sự tự tin để các em có thể thực hiện các bước sau.
Do vậy, sau khi các em tóm tắt kết cấu câu chuyện, giáo viên có thể giúp các em hoàn
chỉnh và bắt đầu cho các em triển khai bài văn. Chưa qua được bước này mà yêu cầu các
em viết hẳn một bài văn hoàn chỉnh thì quả thật, không hiểu các em sẽ viết gì ngoài việc
sẽ lại bắt chước đâu đó.
2. Lưu ý khi lập dàn ý:
Lập dàn ý tức tìm ý cho các phần của bài văn sẽ viết. Nội dung chính ở các phần
mở bài, thân bài và kết luận các em đã được học. Nhưng để tìm đủ ý cho bài văn phải có
kỹ thuật. Cần hướng dẫn các em xác định các ý chính (ý chủ đề của các đoạn), sau đó từ
các ý chính này mà triển khai các ý chi tiết. Để có ý chính phải dựa trên kết câu câu
chuyện định viết để xây dựng. Đây là một kỹ thuật quan trọng trong việc viết văn. Rất
đáng tiếc là nhiều giáo viên không hướng dẫn học sinh kỹ bước này do vậy nhiều học
sinh không thể lập nổi dàn ý trước khi viết bài văn. Hậu quả là văn rất khó đọc.

9


Ngoài ra cần phải lồng ghép các ý miêu tả và biểu cảm vào dàn ý của bài tự sự sao
cho hợp lý, vừa mức. Việc xây dựng được một dàn ý hoàn chỉnh là rất khó, bởi nếu có
dàn ý tốt thì việc viết bài văn sẽ rất thuận lợi.
Ví dụ với đề bài trên, sau khi lập xong dàn ý cơ bản dựa trên kết cấu câu chuyện và
dàn bài đã được xây dựng, giáo viên cần hướng dẫn học sinh những điểm có thể lồng
ghép các ý miêu tả và biểu cảm trong bài viết như:
- Tả gương mặt, mái tóc của bạn; cách ăn mặc; giọng cười, tiếng nói... dẫn đến biểu
cảm: Em rất thích, rất mến bạn.
- Tả một vài cảnh quê hương đặc sắc, dòng sông nước dâng, bông điên điển vàng
lay; cánh đồng xanh ngút ngàn, bơi xuồng câu cá... dẫn đến biểu cảm: Tình cảm thân
thiết, gắn bó...
- Tả những món quà trao nhau dẫn đến biểu cảm: Tình bạn thân với những kỷ niệm

Phần lý thuyết các em đã học từ vòng trước, nay được ôn lại nên đỡ vất vả nhưng
phần thực hành luyện tập thì giáo viên cần phá vỡ lối mòn suy nghĩ của các em. Không
phải cứ nhất nhất làm văn theo các gợi ý của sách. Đây là một hiện tượng phổ biến trong
các bài làm văn của học sinh.
Ví dụ sách giáo khoa ghi:
Mở bài: Giới thiệu sự việc, nhân vật và tình huống xảy ra câu chuyện.

11


Theo đó học sinh cứ thế mà làm văn như: Em có nhiều kỷ niệm đẹp với một người
bạn thân (Giới thiệu sự việc). Em tên Hoàng còn bạn ấy tên Mai (nhân vật). Em quen
bạn ấy hồi còn ở tiểu học (Tình huống...).
Lối viết này khá phổ biến hiện nay và thường là không hiệu quả. Bài viết của các
em thường theo các lối mòn một cách khó hiểu, khó chỉnh sửa nên rất khó tiến bộ. Do
vậy, giáo viên cần khuyến khích các em cần xấy dựng kết cấu, dàn bài và đặt vấn đề một
cách sáng tạo. Ví dụ như:
“Chuyến xe tốc hành chuyển mình như một cơn lốc. Vậy là Mai đã theo gia đình đi
xa. Chia tay với một người bạn thân suốt thời tiểu học không ngờ lại xúc động đến vậy.
Đã nhủ là phải bình tĩnh nhưng sao khóe mắt vẫn cứ cay. Những kỷ niệm đẹp về bạn
không bao giờ mình quên được...”
Rõ ràng cách mở bài này hoàn toàn dựa vào kết cấu câu chuyện mới có được, từ kết
cấu mà sáng tạo, hành văn. Từ kết cấu mà có được bối cảnh không gian, thời gian sáng
tạo. Do vậy có thể nói, để có được một dàn bài hay, hợp lý, đặc sắc nhất thiết phải nắm
vững nhiệm vụ của từng phần, mà nhất là phải định hướng, xây dựng kết cấu bài viết một
cách hoàn chỉnh rồi từ trên trên cơ sở đó mà sáng tạo, phát triển. Đây là một nguyên tắc
mà các nhà văn, các nhà biên kịch, đạo diễn vẫn phải thường làm trước khi sáng tác.
4./ Những lưu ý cần hướng dẫn học sinh khi viết văn tự sự:
Để viết văn tự sự, cần lưu ý các nội dung quan trọng như cốt truyện, ngôi kể, các
tình tiết chính, nhân vật, bối cảnh, hoàn cảnh của câu chuyện... Ở mỗi phần, cần phát

tài tình các phương thức của nhà văn Thanh Tịnh:

13


“Buổi mai hôm ấy (kể), một buổi mai đầy sương thu và giá lạnh (tả), mẹ tôi âu yếm
(cảm) nắm tay tôi dẫn đi (kể) trên con đường làng dài và hẹp (tả)...”
Hoặc như cách viết của Ai-ma-tốp trong truyện “Hai cây phong”: “Tôi lắng nghe
(kể) tiếng hai cây phong rì rào (tả), tim đập rộn ràng vì thảng thốt và vui sướng (cảm)...”
5./ Luyện viết văn miêu tả kết hợp biểu cảm:
Tô Hoài cho rằng “Nói miêu tả, dễ tưởng miêu tả chỉ là tô vẽ phong cảnh trời nắng,
trời mưa, chớp bể mưa nguồn và thiên nhiên: cây vườn, bãi cỏ, con sông,... Không, hàng
đầu miêu tả là chú trọng sự việc, con người”. Cảm nhận của con người đối với các sự vật
hiện tượng thường mang tính chủ quan, cá nhân; mang màu sắc đánh giá riêng tư. Cùng
đối với một sự vật, hiện tượng nhưng khi vui hoặc buồn, ta thường có cảm nhận khác
nhau. Khi miêu tả, người viết phải lồng được cảm xúc đó vào trong câu văn, đoạn văn và
chuyển cảm xúc ấy tới người đọc; tác động tới tâm hồn, nhận thức của người đọc. Bởi
nếu chỉ miêu tả thông thường thì câu văn sẽ không có hồn, trung tính và do vậy sẽ rất khó
thu hút, lôi cuốn người đọc.
Cần giúp học sinh nhận thức được mức độ biểu cảm trong câu văn miêu tả thể hiện
bản lĩnh, đẳng cấp quan sát của người viết. Trong các ví dụ dưới đây, ta thấy rõ điều đó.
Khi viết “trăng tròn”, ta có ý văn miêu tả, thể hiện sự quan sát thông thường, đánh
giá sự vật bằng thị giác, bằng đôi mắt thật.
Trăng tròn như cái đĩa: Câu thơ đã được nâng lên ở mức độ miêu tả so sánh, liên
tưởng đến một vật khác gần gũi và do vậy gợi cho người đọc, người nghe sự thân thiết
gần gũi với mặt trăng hơn nhưng vẫn chỉ ở mức độ miêu tả bằng mắt.
Nhưng khi Nguyễn Du viết “Vầng trăng ai xẻ làm đôi” (Miêu tả vầng trăng hạ
tuần, chỉ nhìn thấy một nửa), thì tác giả không chỉ miêu tả bằng mắt (nửa vầng trăng) mà

14

có cơ hội thực hành. Giáo viên cũng cần quan tâm hướng dẫn giúp đỡ các em khắc phục
những sai sót. Phát hiện các câu văn hay, khuyến khích các em phát huy. Theo tôi, văn
hay của các em phải là những câu văn phù hợp cảm xúc, phù hợp cảm nhận thẩm mỹ và
tư duy lứa tuổi.
 KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC:
Qua quá trình nghiên cứu, tìm hiểu; trải nghiệm thực tế giảng dạy, với nhiều biện
pháp được áp dụng, chất lượng học văn nói chung và làm văn nói riêng của học sinh lớp
10 do tôi phụ trách được nâng lên đáng kể.
- Phần lớn các em nắm vững yêu cầu thể loại, có thể nhanh chóng xây dựng được
kết cấu, dàn bài của bài văn theo các đề bài khác nhau. Bài làm văn của các em bước đầu
đã có bố cục khá rõ, không còn viết một cách lung tung, tuỳ tiện như trước đây.
- Một số em đã biết sử dụng khá tốt phương thức miêu tả kết hợp biểu cảm trong
thể văn tự sự. Lời văn ngày càng chân thật hơn, trong sáng hơn. Bước đầu thoát được lối
mòn trong việc dùng lời lẽ, hình ảnh của các bài văn mẫu. Điều mà lâu nay tôi vẫn
thường lên án và cố gắng khuyên các em tránh.
- Thái độ học tập của học sinh được nâng lên rõ nét. Nhiều em đã thích văn hơn.
Khi đọc các mẫu chuyện (sách giáo khoa hoặc sách báo trong thư viện) các em đã cảm
nhận được cái hay về bố cục, về kết cấu, về cách hành văn, dẫn dắt câu chuyện, về cách
dùng từ, đặt câu... Đây là những dấu hiệu rất đáng mừng bởi các em sẽ học tập được rất
nhiều.
- Một số em đã có thói quen luyện viết, tập viết nhật ký, làm thơ, viết các đoạn văn
báo tường, lưu bút...

16


- Hiện tượng sợ văn, ngán văn đã giảm đáng kể. Đối với các học sinh yếu do được
giáo viên động viên nên các em tự tin và tự mình có thể viết được những đoạn văn ngắn.
- Kết quả học tập chung môn ngữ văn kỳ 1 như sau:
Tổng số học sinh 2 lớp: 69 em

: 19 tỉ lệ 27,5 %

Còn một số học sinh yếu và trung bình yếu. Đây là những em mất căn bản từ lớp
dưới. Hiện tôi cũng đang quan tâm bồi dưỡng, giúp đỡ các em và hy vọng chất lượng học
văn, làm văn của các em sẽ được cải thiện tốt hơn vào cuối năm học.
III. KẾT LUẬN:
Đã không ít ý kiến phê phán chất lượng học văn của học sinh hiện nay. Học đến lớp
10 nhưng khả năng viết văn của đại bộ phận học sinh là chưa tốt lắm. Đây là môn thực
hành song trên thực tế, học sinh rất ít được viết mà đã ít viết thì không thể viết giỏi được.
Mỗi năm chỉ có vài bài viết, trọn cấp THPT tổng cộng các em viết chẳng được bao nhiêu

17


bài. Có lẽ đây là một trong những tồn tại cần khắc phục. Do vậy, giáo viên cần tạo thật
nhiều cơ hội để các em luyện viết. Nhất là luyện tập viết từng câu văn, từng đoạn ngắn
bằng hình thức giao việc cho các em về nhà viết, tổ chức thi viết....
Dạy làm văn khó ở chỗ đó, học sinh phổ thông giỏi văn đều là những em thích viết,
thích đọc. Khi đó các em mới có nhiều cơ hội để cảm nhận được cái hay, cái đẹp của
ngôn từ. Giáo viên cần truyền được nguồn cảm hứng đọc và viết cho các em, từng chút,
từng chút một.
Văn tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm ở lớp 8,10 là một thể loại lý thú, thế nhưng
để viết cho hay thì cũng rất khó. Vấn đề là giáo viên cần chọn lựa được phương pháp
giảng dạy hợp lý, hướng dẫn học sinh phương pháp học tập phù hợp, nhất là giúp các em
hiểu kỹ yêu cầu thể loại, nắm vững quy trình và kỹ thuật viết loại văn tự sự. Từ đó giúp
các em luyện tập và tiến bộ dần.
Xuất phát từ thực tế học sinh ở trường THPT Bàn Tân Định còn một số hạn chế
trong việc viết văn tự sự, nên tôi quyết định chọn đề tài : MỘT SỐ BIỆN PHÁP DẠY
HỌCLÀM VĂN THỂ LOẠI “TỰ SỰ KẾT HỢP VỚI MIÊU TẢ VÀ BIỂU CẢM”
để nghiên cứu. Trong quá trình nghiên cứu, sưu tầm, tìm hiểu, học hỏi ở đồng nghiệp, tôi


19


20