SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

ĐỀ TÀI:
"XÂY DỰNG LƯU ĐỒ SỬA CHỮA MẠCH ĐIỆN TỬ TRONG
HOẠT ĐỘNG DẠY NGHỀ"

1


PHẦN MỞ ĐẦU
Trong những năm gần đây, nhận thức về việc học nghề của nhiều học sinh, phụ
huynh và xã hội đã có những chuyển biến rất tích cực. Điều này tạo điều kiện để các
trường dạy nghề tăng cường cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, các điều kiện cần thiết để
ngày càng nâng cao chất lượng dạy và học nghề, tạo uy tín trong xã hội, thu hút học sinh
học nghề. Bên cạnh đó, việc không ngừng đổi mới, cải tiến phương pháp dạy và học có ý
nghĩa đặc biệt quan trọng. Củng cố và hoàn thiện phương pháp “Xây dựng lưu đồ sửa
chữa mạch điện tử trong hoạt động dạy nghề” không nằm ngoài mục đích đó. Nội
dung của đề tài xoay quanh một trong các nội dung của phương pháp giảng dạy thực
hành, áp dụng cho các hệ dạy nghề.
Lưu đồ sửa chữa mạch điện tử là ngôn ngữ viết kết hợp với các hình khối, thể hiện
các bước của một công việc để xử lý sự cố trong một thiết bị hay trong một mạch điện
nào đó.
Lưu đồ vừa thể hiện được tính tổng quát cần có lại vừa rất cụ thể, là con đường
thuận lợi nhất nhất để tìm ra chỗ hỏng của mạch điện. Tổng quát vì lưu đồ thể hiện rất rõ
mối quan hệ giữa các thành phần trong mạch điện với nhau. Cụ thể, vì trên lưu đồ thể
hiện rất chi tiết từng bước công việc phải tiến hành. Trong quá trình xây dựng lưu đồ,
đôi lúc và ai đó có thể sẽ nảy sinh một ý tưởng nào đó về cải tiến lại mạch điện, khắc
phục một số hư hỏng chủ quan do người thiết kế ban đầu để lại (nghĩa là mạch đã trục
trặc ngay từ khi mới xuất xưởng). Cũng có thể là ý tưởng về việc thay đổi một vài chi tiết
nào đó giúp mạch điện hoàn thiện hơn, … bởi chỉ có thông qua quá trình thực hành, xử lý
sự cố hư hỏng thực tế mới có thể kiểm chứng đầy đủ các tính toán trên lý thuyết.


Trong khuôn khổ của đề tài, người viết không có tham vọng nâng vấn đề lên thành
lý luận mà chỉ thông qua các ví dụ cụ thể nhằm trao đổi kinh nghiệm, khơi dậy thói quen
trong chuyên môn, góp phần nâng cao hiệu quả việc dạy và học tập bộ môn.
Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch là vấn đề không mới nhưng chưa được quan tâm
đúng mức, thường xuyên của các giáo viên, học sinh trong các trường, các cơ sở dạy
nghề. Lưu đồ sửa chữa xuất hiện rải rác ở một số sách kỹ thuật, tạp chí chuyên môn
nhưng không đầy đủ và còn sơ sài. Thực tế nhiều giáo viên dạy nghề còn chưa sử dụng
đến phương pháp này.
Lưu đồ sửa chữa có thể mang tính hệ thống của cả một thiết bị, hoặc đơn giản là
một chương hay một bài nào đó. Trong thực tế nhiều năm áp dụng phương pháp này cho
thấy là rất hiệu quả đối với học sinh, học viên tham gia học nghề. Tùy từng nội dung, lưu
đồ sửa chữa có thể ngắn nhưng không được thiếu hoặc có thể dài nhưng không được dư
thừa.
Yêu cầu để xây dựng được lưu đồ đúng, trước hết người làm phải am hiểu cấu trúc,
nhiệm vụ và nguyên lý làm việc của thiết bị hay mạch điện. Điều này là để tránh tình
trạng đi lạc hướng trong thực tế thực hành, phần hư hỏng thì không được kiểm tra nhưng
phần mạch còn tốt lại bị xới tung lên, nhiều khi còn vô tình gài pan mới cho mạch.
Sau đây là các bước xây dựng:
Bắt đầu => Bước 1 => Bước 2 => Bước 3 => … Bước thứ n => Kết thúc.
Ở mỗi bước, phải chỉ rõ công việc phải làm: nếu tốt thì bước tiếp theo là gì. Ngược
lại, nếu hư thì phải kiểm tra cái gì … cho tới khi kết thúc. Để ý là lưu đồ càng cụ thể,
càng chi tiết càng tốt nhưng không được rườm rà, vụn vặt.

4


Hình vẽ sau minh họa quá trình xây dựng luu đồ sửa chữa:
Bắt đầu



5


Bên cạnh đó là các kiến thức về xử lý các số liệu đo đạc, sử dụng dụng cụ đo, vận
hành máy, … Ví dụ, nếu mạch có khuếch đại công suất sử dụng nguồn đơn thì áp ra loa
bình thường là bao nhiêu, ngược lại nếu dùng nguồn đôi đối xứng thì áp ra loa phải là bao
nhiêu?, … Các kiến thức này thường phải được trang bị tốt ở các phần phân tích mạch
điện.
Ở phần thực hành ta có thể xây dựng lưu đồ tổng quát sửa chữa thiết bị này như sau
Bắt đầu

hư
Kiểm tra bộ nguồn

tốt
Kiểm tra mạch KĐCS

Sửa chữa nguồn

hư
Sửa chữa KĐCS

tốt
Kiểm tra, sửa chữa mạch
tiền KĐ, BASS - TREBLE

mất

Kiểm tra, sửa


tốt
Thay thử IC
KĐCS

Kết thúc

6

Thay linh
hư
kiện mới


2. Xây dựng lưu đồ sửa chữa tổng quát tivi màu:
Lưu đồ sửa chữa tổng quát như hình vẽ:

Bắt đầu

tốt

hư

Kiểm tra bộ nguồn

Sửa chữa nguồn

tốt
hư


hư

Kiểm tra đèn hình, mạch
KĐCS sắc và KĐVideo

Sửa chữa mạch

tốt
hư

Kiểm tra mạch KĐ trung
tần hình và TUNER

Sửa chữa mạch

tốt
hư

Kiểm tra mạch giao tiếp
TV/AV

Sửa chữa mạch

tốt
hư

Kiểm tra mạch đồng bộ

Sửa chữa mạch


~
+

-

B2

Unregu
C1

~

Q3

B1

Regu
R1

+

Input
Filter

Q2

R5

R4



- Lưu đồ sửa chữa được xây dựng như sau:

Bắt đầu

Kiểm tra nguồn AC

hư

Kiểm tra biến áp nguồn: đứt, chạm

tốt
Kiểm tra nguồn DC

hư

Đo áp B1

mất
Kiểm tra các diode
nắn, tụ lọc

thiếu
tốt
Kiểm tra mạch ổn áp:
Đo B2

hư

Kiểm tra transistor

hư

Thay mới


tốt
hư

Kiểm tra mạch KĐ
DC Q2

Thay mới

4. Xây dựng lưu đồ sửa chữa bộ nguồn ngắt mở sử dụng trong các tivi màu:
Với các bộ nguồn ổn áp kiểu ngắt mở trong các TV màu, sơ đồ sau là dạng mạch
thông dụng trong thực tế (mạch điện chỉ vẽ những chi tiết chính minh họa). Lưu ý là mát
(GND) của nguồn và mát của máy cách ly, đây cũng là điều mà giáo viên cần lưu ý cho
học sinh trong quá trình đo kiểm, tránh kết quả đo được bị sai lệch (hình vẽ trang bên).
D1...D4

C02

+

-

~

L2


OSC

+

Protector

opto
.......

1

C01

D1

B1

2

IN o

~

4

AC

o

T


Bắt đầu

Kiểm tra cách điện
nguồn AC

chạm

12

Kiểm tra các tụ lọc nhiễu nguồn AC


tốt
Kiểm tra cách điện
nguồn DC

chạm

Kết thúc

Kiểm tra các
diode nắn, tụ lọc

tra transistor
tốtKiểm
ngắt mở SW

hư


tốt
Kiểm tra mạch tạo xung
OSC + sò SW + BA xung

hư

Kiểm tra transistor
ngắt mở SW Q

tốt

tốt

Kiểm tra mạch ổn áp:
hồi tiếp từ +110Vdc qua
Opto về OSC

Đo áp cực C Q
khoảng +300Vdc

13

hưThay mới

Kiểm tra mạch

mất
in, cuộn tạo xung



Mạch ổn áp: Cuộn hồi tiếp 3-4 , xung Flyback về.
Mạch bảo vệ: R5, R6, L3, C7.

14


RECT
F

AC

o

IN o

T

L1

C01

~

C1

220V

~

L2

D4

C7

+20V
+

C10

+

C5

C6

C8

1

R7

C4

4

2

C9

C3


B1
+

-

C02

D1

Xung Flyback

- Lưu đồ sửa chữa được trình bày như hình vẽ trang 12.
Bắt đầu

Kiểm tra nguồn AC

hư

Kiểm tra cầu chì, các cuộn dây, tụ lọc
nhiễu. Kiểm tra mạch in, mối hàn

tốt
Kiểm tra nguồn DC

hư

Đo áp B1
= +300V



Kiểm tra mạch bảo vệ
(Protector)

Đo áp phân cực cho
transistor SW

hưThay mới

Kiểm tra mạch
mất
in, cuộn tạo xung

Kiểm tra linh
mất kiện xung
quanh

tốt
Kiểm tra mạch dao
động OSC KA3842

Kết thúc

Kiểm tra, thay

hư linh kiện hư

Khi cần thiết, ta có thể xây dựng lưu đồ con cho từng phần trong lưu đồ lớn trên. Ví
dụ lưu đồ kiểm tra phần dao động (OSC) dùng IC KA3842:
Bắt đầu

hư

Thay linh
kiện mới

tốt
tốt

Kiểm tra linh kiện xung quanh IC

Kết thúc

tốt
Thay IC

6. Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét ngang trong tivi màu:
Khi hướng dẫn phương pháp sửa chữa mạch quét ngang trong TV màu hay Monitor
vi tính, giáo viên giảng dạy cũng nên xây dựng các lưu đồ sửa chữa: các pan mất ánh
sáng (thường gặp nhiều trong thực tế), các pan quét ngang đã chạy nhưng chưa an toàn,
… hiệu quả của việc học sẽ thuận lợi và chất lượng hơn. Bởi lẽ giữa lý thuyết và thực
hành luôn có một khoảng cách nhất định, việc xây dựng lưu đồ giúp các em tiếp cận
nhanh hơn với thực tế xử lý các hư hỏng. Để dễ theo dõi ta quan sát cấu trúc của mạch
quét ngang:
- Các thành phần chính trong mạch:
H.Syn: Xung đồng bộ ngang.
H.OSC: Dao động ngang.
H.DRIVER: Hướng dẫn ngang.
H.OUT: Công suất ngang.
H.YOKE: Dốc ngang.
FLYBACK: Biến áp ngang.


Protect

- Lưu đồ sửa chữa pan TV bị mất ánh sáng do mạch quét ngang:
Bắt đầu

Kiểm tra nguồn
cung cấp +110V

mất

Kiểm tra mạch nguồn

tốt
Kiểm tra sò H.OUT

chạm C-E

Thay sò H.OUT

18


tốt
Kiểm tra mạch
H.DRIVER

hư

Đo áp cung cấp cho

Kiểm tra thạch anh
chia tần, thay thử
IC H.OSC

tốt
Thay thử IC H.OSC

tốt
Kiểm tra, thay thử
FLYBACK

Kết thúc

Có thể xây dựng lưu đồ sửa chữa cho toàn mạch, cũng có thể xây dựng cho từng
phần ví dụ cho riêng mạch dao động ngang (H.OSC), …

7. Xây dựng lưu đồ sửa chữa mạch quét dọc trong tivi màu:
Khi học mạch quét dọc trong TV màu, học sinh được học cấu trúc, nguyên lý hoạt
động và được phân tích kỹ về sơ đồ mạch điện. Phần thực hành sửa chữa học sinh được
trang bị thêm các kiến thức về đặc điểm sửa chữa dọc, các kiến thức về thị trường linh
kiện, các hư hỏng thường gặp của mạch quét dọc và phương pháp sửa chữa.

19


Hình vẽ sau mô tả cấu trúc cơ bản của mạch quét dọc:

V.Syn

+Vcc


mất

Kiểm tra đường
cấp nguồn

Kiểm tra, thay
thế IC (chạm)


Kiểm tra, sửa
chữa mạch dao
động dọc
(V.OSC)

hư

Đo áp ngõ ra
(chân ra V.Yoke)

Thay IC
V.OUT

mất hoặc

không bình thường
tốt
Kiểm tra tín
hiệu xung
đồng bộ dọc

BL
BU
+Vcc
MICRO PROCESSOR

AFT

VT
NT/PAL/SECAM
6,5/5.0/5.5/4.5
TV/AV
Power ON/OFF

Key In
IC
Memory

Data

Audio Processor
Y Processor

Clock

21

R
G
B



22


Bắt đầu

Kiểm tra nguồn cung
cấp cho IC VXL

Kiểm tra đường
cấp điện

mất

tốt
Kiểm tra dao động tạo
xung nhịp (clock)

mất

Kiểm tra thạch
anh dao động

tốtThay IC vi xử lý

tốt
Kiểm tra mạch Reset

hư


chữa mạch
23

mất

Sửa chữa nguồn


tốt
Kiểm tra các xung
vào VXL : H.Syn,
V.Syn, AFT,…

Kiểm tra,

mất sửa chữa

tốt
Kiểm tra tín hiệu
bảo vệ (Protector)

hư

Sửa chữa,
thay thế

tốt
Thay thử IC VXL

Kết thúc

mất

mất

tốt
Kiểm tra các lệnh điều khiển dò đài VT,
BU, BH, BL, …

mất Sửa chữa, khắc phục hư hỏng
liên quan

tốt
Kiểm tra lệnh điều khiển hiển thị

mất

Kiểm tra sửa
chữa

tốt
Kiểm tra mạch
điều khiển TV/AV

mất

Kiểm tra nguồn cấp
cho các IC SW

tốt
tốt