BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
-----

0

-----

NGUYỄN THỊ THANH HẢI

HOÀN THIỆN HỆ THỐNG CHỈ TIÊU ĐÁNH GIÁ
HIỆU QUẢ KINH DOANH TRONG CÁC DOANH NGHIỆP
XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH GIAO THÔNG THUỘC
BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ

HÀ NỘI - NĂM 2013


ii

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
-----

0

-----

NGUYỄN THỊ THANH HẢI

Nguyễn Thị Thanh Hải


iv

MỤC LỤC
TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ĐOAN
MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC BẢNG
DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
DANH MỤC CÁC HÌNH
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................

1

TỔNG QUAN VỀ CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ NGHIÊN CỨU ...............
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU ĐÁNH
GIÁ HQKD TRONG CÁC DOANH NGHIỆP XDCGT .......................

10
23

1.1. Vai trò của đánh giá HQKD trong DN .........................................
1.1.1. HQKD và đánh giá HQKD ................................................
1.1.2. Vai trò của đánh giá HQKD trong các DN ........................

23


2.1. Tổng quan về các DN XDCTGT thuộc Bộ GTVT ………….
2.1.1. Quá trình thành lập và phát triển …………………………
2.1.2. Mô hình tổ chức sản xuất kinh doanh và tổ chức quản lý
sản xuất kinh doanh ............................................................
2.1.3. Lĩnh vực kinh doanh ……………………………………...

67
67
72
75


v

2.1.4. Tổ chức bộ máy kế toán và hệ thống kế toán tại các DN
XDCTGT thuộc Bộ GTVT ………………………………
2.2. Thực trạng hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD của các DN
XDCTGT thuộc Bộ GTVT .....................................................
2.2.1. Các chỉ tiêu đánh giá HQKD của DN theo quy định của
Chính phủ ……………………...........................................
2.2.2. Các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả khác ……………………...
2.3. Nhận xét về hệ thống các chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các
DN XDCTGT thuộc Bộ GTVT ...............................................
2.3.1. Ưu điểm …………………………………………………..
2.3.2. Tồn tại …………………………………………………....
Kết luận chương 2 ...........................................................................

78
81
84

XDCTGT thuộc Bộ GTVT ........................................................

109
111
114
114
116

118
119


vi

3.5.2. Xây dựng bảng điểm cần bằng áp dụng trong các DN
XDCTGT ...................................................................................
3.5.3. Xây dựng các chỉ tiêu đánh giá HQKD cho các bộ phận chủ
yếu trong DN .............................................................................
3.6. Những điều kiện cần thiết để thực hiện giải pháp hoàn
thiện hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN
XDCTGT thuộc Bộ GTVT .....................................................
3.6.1. Về phía DN ........................................................................
3.6.2. Về phía Nhà nước ...............................................................
Kết luận chương 3 ............................................................................
KẾT LUẬN .......................................................................................
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG
BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


91

Bảng 2.10. Các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả sử dụng chi phí ………….

93

Bảng 2.11. Sự hài lòng của các quyết định khen thưởng, bổ nhiệm
dựa trên kết quả của hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD của DN …….. 97
Bảng 2.12. Mối quan hệ giữa hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD với
những khía cạnh quan trọng quyết định sự thành công của DN ……...

98


viii

Bảng 2.13. Nhu cầu hoàn thiện một hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD
của DN ………………………………………………………………..

99

Bảng 2.14. Nhu cầu gắn kết hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD với
chiến lược và những khía cạnh quan trọng có ảnh hưởng quyết định
đến sự thành công của DN ……………………………………………

100

Bảng 3.1. Các chỉ tiêu phản ánh khía cạnh tài chính trong mối quan
hệ với các khía cạnh khách hàng, quy trình nội bộ, nhận thức và phát
triển …………………………………………………………………...


77

Sơ đồ 2.4. Tổ chức bộ máy kế toán của các DN XDCTGT ………...

78

Sơ đồ 2.5. Trình tự ghi sổ kế toán theo hình thức kế toán trên máy vi
tính của các DN XDCTGT …………………………………………..

80

Sơ đồ 2.6. Tác dụng của hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD được sử
dụng trong các DN …………………………………………………..

96

Sơ đồ 2.7. Tình hình sử dụng các chỉ tiêu đánh giá HQKD của các bộ
phận trong DN ……………………………………………………….

97

Sơ đồ 2.8. Tác dụng của hệ thống chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh
doanh hỗ trợ đánh giá thực hiện chiến lược của DN ……...
Sơ đồ 3.1: Bảng điểm cân bằng đề xuất cho DN XDCTGT ………...

99
136



Hình 1.7. Mô hình bảng điểm cân bằng của Kaplan và Norton ……...

62


xi

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết đầy đủ

Chữ viết tắt

BOT

Xây dựng - kinh doanh - chuyển giao

CTCP

CTCP

CTGT

Công trình giao thông

DN

DN

DNNN


ROE

Tỷ sinh lời của vốn chủ sở hữu

ROS

Tỷ suất lợi nhuận thuần

TCCB

Tổ chức cán bộ

TCT

Tổng công ty

TNHH

Trách nhiệm hữu hạn

TSCÐ

Tài sản cố định

XDCTGT

XDCTGT

XN

hệ thống đo lường và đánh giá hiệu quả chỉ dựa trên các thước đo với các số
liệu tài chính có thể dẫn đến những sai lầm [45]. Các công trình nghiên cứu


2

trong gần 20 năm trở lại đây cũng cho thấy quan điểm về đánh giá HQKD
trên thế giới đã có những thay đổi đáng kể. Trước đây người ta chỉ chú ý đến
HQKD ngắn hạn thì ngày nay, các DN chú ý nhiều hơn đến đánh giá HQKD
dài hạn (Schiemann & Lingle, 1999) Các chỉ tiêu đánh giá HQKD cũng có
nhiều thay đổi, nếu như trước đây các DN sử dụng các chỉ tiêu tài chính là
chủ yếu thì trong những năm gần đây xu hướng kết hợp các chỉ tiêu tài chính
với các chỉ tiêu phi tài chính để đánh giá HQKD của DN ngày càng phổ biến
(Kaplan và Norton, 1992).
Nền kinh tế nước ta chuyển sang hoạt động theo cơ chế kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã hơn 20 năm. Tuy nhiên, các DN Việt
Nam, đặc biệt các DN nhà nước vẫn bị ảnh hưởng nặng nề của thức quản lý
DN theo cơ chế tập trung. Trong hơn 20 năm qua, mặc dù cơ chế quản lý kinh
tế đã thay đổi, môi trường kinh doanh và phương pháp quản trị, v.v... đã có
nhiều thay đổi những hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD vẫn chưa có những
thay đổi tương ứng. Các chỉ tiêu đánh giá HQKD của DN lệ thuộc chủ yếu
vào các số liệu tài chính, không gắn với thị trường và chiến lược của DN.
Cũng trong gần 20 năm qua, ở nước ta cũng chưa có nhiều các công trình
nghiên cứu về hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD và ảnh hưởng của nó đến
hoạt động kết quả của DN.
Hoạt động trong nền kinh tế thị trường, để đứng vững và thắng thế
trước các đối thủ cạnh tranh, các DN cần phải có chiến lược và mọi hoạt động
của DN cần phải tập trung vào thực hiện chiến lược. Để thực hiện thành công
chiến lược, các DN cần phải có hệ thống đánh giá HQKD phù hợp với chiến
lược. Hệ thống đánh giá này không chỉ giúp cho các nhà quản trị đánh giá

XDCTGT sẽ khó để thực hiện thành công chiến lược và có thể đứng vững
trong điều kiện cạnh tranh ngày càng gay gắt.
Xuất phát từ vai trò và tầm quan trọng của hệ thống chỉ tiêu đánh giá
hoạt động kinh doanh trong các DN và chức năng của kế toán trong việc thiết


4

kế hệ thống thông tin kế toán phục vụ quản trị DN, với mong muốn nghiên
cứu sâu về hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN XDCTGTVT
nhằm đưa ra những đề xuất góp phần hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đánh giá
HQKD trong các DN này, tác giả chọn đề tài: “Hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu
đánh giá hiệu quả kinh doanh trong các DN xây dựng công trình giao
thông thuộc Bộ Giao thông vận tải” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ
của mình.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Đề tài tập trung nghiên cứu để đạt được các mục đích sau:
- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận cơ bản về HQKD và xu hướng
đánh giá HQKD của DN theo yêu cầu hội nhập và phát triển.
- Nghiên cứu, đánh giá thực trạng hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD
trong các DN XDCTGT thuộc Bộ GTVT hiện nay.
- Đề xuất hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN
XDCTGT, giúp cho các DN này có thể đánh giá đúng đắn HQKD đáp ứng
yêu cầu hội nhập và phát triển trong điều kiện toàn cầu hóa.
3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận về HQKD và hệ
thống chỉ tiêu đánh giá HQKD. Luận án cũng nghiên cứu thực trạng hệ thống
chỉ tiêu đánh giá HQKD và phương hướng hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đánh
giá HQKD trong các DN XDCTGT thuộc Bộ GTVT. Do hạn chế về thời gian
và khả năng nên luận án không nghiên cứu hiệu quả xã hội.

thuộc Bộ GTVT và ảnh hưởng của nó đến HQKD của DN? Hệ thống các chỉ
tiêu đánh giá HQKD trong các DN XDCTGT thuộc Bộ GTVT đã đáp ứng yêu
cầu quản trị ngắn hạn và dài hạn (chiến lược) của các DN này như thế nào?


6

- Hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN XDCTGT thuộc Bộ
GTVT cần được hoàn thiện như thế nào để đáp ứng yêu cầu quản trị ngắn hạn
và dài hạn (chiến lược) của DN?
5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
5.1. Thiết kế nghiên cứu
Xuất phát từ các câu hỏi nghiên cứu của luận án, tác giả đã sử dụng các
phương pháp nghiên cứu sau:
Nghiên cứu lý thuyết: Thông qua các phương tiện thông tin đại chúng,
internet, các bài báo, sách in và sách điện tử, v.v... để nghiên cứu các vấn đề
lý luận liên quan đến đề tài nghiên cứu và xu hướng phát triển của hệ thống
chỉ tiêu đánh giá HQKD đang được các DN ở một số nước phát triển áp dụng
trong thời gian vừa qua.
Nghiên cứu thực trạng: Mục đích nghiên cứu để trả lời các câu hỏi liên
quan đến thực trạng hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN
XDCTGT đã đáp ứng yêu cầu quản trị DN trong ngắn hạn, dài hạn và thực
hiện mục tiêu chiến lược như thế nào; sự cần thiết phải hoàn thiện hệ thống
chỉ tiêu đánh giá HQKD của DN. Để trả lời cho các câu hỏi này tác giả đã sử
dụng các phương pháp nghiên cứu định tính như phỏng vấn trực tiếp, phỏng
vấn qua điện thoại các nhà quản trị và các nhân viên kế toán của một số DN,
trực tiếp khảo sát tại DN và sử dụng phiếu khảo sát.
Phiếu khảo sát được gửi đến các DN bằng thư điện tử, đường bưu điện
và gặp mặt trực tiếp để phỏng vấn và gửi phiếu khảo sát. Các câu hỏi trong
phiếu khảo sát được chia thành 4 nhóm (phụ lục số 02):

DN, làm cơ sở cho các quyết định khen thưởng, bổ nhiệm và sự cần thiết phải


8

hoàn thiện hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN được phỏng vấn.
Các câu hỏi phỏng vấn trực tiếp hoặc qua điện thoại được đưa ra dựa trên các
câu hỏi trên phiếu khảo sát với các đề nghị người được phỏng vấn trả lời rõ
hơn hoặc đưa ra minh chứng cho những câu trả lời của mình. Kết quả phỏng
vấn được tác giả ghi vào sổ tay để tổng hợp dưa ra các kết luận về thực trạng
hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD trong các DN XDCTGTVT.
Cùng với nghiên cứu thực trạng hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD
trong các DN XDCTGT thuộc Bộ GTVT, tác giả còn nghiên cứu các nhân tố
ảnh hưởng đến hệ thống chỉ tiêu đánh giá HQKD của các DN này như hình
thức sở hữu, tỷ lệ vốn của nhà nước trong DN, tổ chức quản lý sản xuất kinh
doanh, nhận thức của các nhà quản trị về vai trò tầm quan trọng của hệ thống
chỉ tiêu đánh giá HQKD trong DN, hiểu biết của các nhà quản trị về xu hướng
đánh giá HQKD trên thế giới, v.v...
5.2. Thu thập và xử lý dữ liệu
Thu thập dữ liệu sơ cấp: Các dữ liệu sơ cấp được tác giả thu thập thông
qua các phiếu khảo sát và các buổi phỏng vấn sâu.
Đối tượng được phỏng vấn sâu là các nhà quản trị DN ở các cấp khác
nhau theo phương pháp phỏng vấn phi cấu trúc. Dựa trên các câu hỏi trên
phiếu điều tra, tác giả chuẩn bị sẵn một số câu hỏi cần phỏng vấn và liên lạc
với người được phỏng vấn. Các cuộc phỏng vấn thường kéo dài từ 20 đến 30
phút. Kết quả phỏng vấn được ghi lại vào sổ tay và các phiếu khảo sát. Nội
dung phỏng vấn sâu được tập trung vào các câu hỏi liên quan đến:
- Sự hài lòng của các quản trị đối với kết quả đánh giá HQKD từ hệ
thống chỉ tiêu đánh giá HQKD hiện tại đang được sử dụng trong các DN.
- Tác động của các chỉ tiêu đánh giá đến hoạt động của các bộ phận