ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ MỸ DUNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƢ DUY CỦA HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA CÂU HỎI TRẮC
NGHIỆM KHÁCH QUAN MÔN SINH HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƢ PHẠM

NGUYỄN THỊ MỸ DUNG

PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƢ DUY CỦA HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÔNG QUA CÂU HỎI
TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN MÔN SINH HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN SINH HỌC)
Mã số: 60 14 10

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. PHẠM VĂN LẬP

HÀ NỘI - 2008



1.1.1. Tư duy .............................................................................................

4

1.1.1.1. Tư duy là gì?.................................................................................

4

1.1.1.2. Mối liên hệ giữa tư duy, trí tuệ và trí thông minh.....................

5

1.1.1.3. Phân loại các năng lực tư duy.....................................................

7

1.1.2. Câu hỏi trắc nghiệm khách quan....................................................

9

1.1.2.1. Trắc nghiệm khách quan là gì?....................................................

9

1.1.2.2. Câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn.......................

11

1.1.2.3. Sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan để đánh giá và phát
triển năng lực tư duy..................................................................................


23

Chƣơng 2: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU………………………...

26

2.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết .....................................................

26

2.1.1. Tổng hợp các lý thuyết tâm lý học về quá trình tư duy và ứng
dụng trong dạy học....................................................................................

26

2.1.2. Phân tích lý thuyết mô hình đánh giá chất lượng câu hỏi trắc
nghiệm khách quan....................................................................................

27

2.1.3. Phân tích nội dung môn sinh học bậc trung học phổ thông ............

27

2.2. Phương pháp thực nghiệm .................................................................

28

2.2.1. Xây dựng hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan môn Sinh


63

3.1.2. Quy trình xây dựng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhằm phát
triển năng lực tư duy của học sinh ............................................................

69


3.2. Kết quả thực nghiệm ..........................................................................

70

3.2.1. Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm khách quan môn sinh học nhằm
phát triển năng lực tư duy của học sinh ....................................................

70

3.2.2. Kết quả phân tích chất lượng câu hỏi trắc nghiệm được thực
nghiệm .....................................................................................................

73

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ.........................................................

74

1. Kết luận………………………………………………………………

74

của học sinh. Theo tôi, với vai trò là giáo viên bộ môn, việc nghiên cứu đặc
điểm nội dung câu hỏi TNKQ kết hợp với kiến thức chuyên ngành sinh học
chúng ta có thể xây dựng và sử dụng câu hỏi TNKQ thường xuyên như một
hình thức phát triển các năng lực tư duy bậc cao cho học sinh. Câu hỏi đặt ra
là: chúng ta muốn phát triển những năng lực tư duy nào ở học sinh? Và câu
hỏi TNKQ cần được xây dựng và sử dụng như thế nào để phát triển những
năng lực tư duy đó?


Xuất phát từ thực tế và những vấn đề đặt ra như trên, tôi đã lựa chọn
nghiên cứu đề tài: Phát triển năng lực tư duy của học sinh trung học phổ
thông thông qua câu hỏi trắc nghiệm khách quan môn sinh học.
2. Lịch sử nghiên cứu
Từ khi áp dụng hình thức thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học
bằng các câu hỏi trắc nghiệm khách quan với môn sinh học nói riêng và các
môn học khác nói chung, có rất nhiều hội thảo, hội nghị các cấp bàn về việc
đổi mới và hoàn thiện hình thức thi cũng như có nhiều đợt tập huấn cho giáo
viên về việc đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá. Nhưng chưa có chương
trình nào đề cập cụ thể đến việc xây dựng và sử dụng câu hỏi TNKQ thường
xuyên trong quá trình dạy học để phát triển năng lực tư duy của học sinh.
Trong phạm vi chương trình môn Sinh học bậc THPT, có rất nhiều tài
liệu cung cấp nguồn câu hỏi TNKQ để giáo viên và học sinh tham khảo. Tuy
nhiên, nguồn câu hỏi này chưa thể hiện rõ mục tiêu phát triển năng lực tư duy
như cũng như chưa đề cập đến việc sử dụng câu hỏi như thế nào trong quá
trình dạy học để phát triển năng lực tư duy cho học sinh.
3. Mục tiêu nghiên cứu
 Xác định được các năng lực tư duy cần chú trọng phát triển ở người
học thông qua việc dạy học môn Sinh học bậc THPT.
 Xây dựng được hệ thống câu hỏi TNKQ môn sinh học nhằm phát triển
năng lực tư duy của học sinh THPT

Tư duy thuộc giai đoạn nhận thức lý tính, nó không chỉ đơn thuần
nhận thức sự vật hiện tượng một cách trực tiếp bằng cảm giác và tri giác mà
đòi hỏi quá trình phân tích, nhìn nhận các thuộc tính bản chất và quy luật
bên trong của sự vật hiện tượng. Đó là quá trình khái quát hóa sự vật hiện
tượng và xuất phát từ các hoạt động thực tiễn của con người. Quá trình này
sử dụng ngôn ngữ và biểu tượng được truyền đạt qua các thế hệ loài người.
Tư duy nhằm mục đích giải quyết các vấn đề, nhiệm vụ mà cuộc sống
đặt ra. Do đó, tư duy mỗi người được hình thành và phát triển trong quá
trình hoạt động nhận thức tích cực của chính họ đồng thời nó cũng chịu ảnh
hưởng của sự phát triển xã hội trong từng giai đoạn lịch sử.
Là hoạt động nhận thức cấp cao, tư duy có các đặc điểm cơ bản sau
- Tính có vấn đề, tức là tư duy chỉ xuất hiện khi con người gặp những
vấn đề phải giải quyết. Vấn đề đó đòi hỏi con người vừa phải nhận diện sự


vật hiện tượng đồng thời phân tích các mối liên hệ, các quy luật bên trong
làm cơ sở để đưa ra các quyết định.
- Tính gián tiếp, tức là quá trình tư duy có thể nhận thức được sự vật
hiện tượng mà không cần trực tiếp tri giác sự vật hiện tượng đó. Để làm
được điều này, tư duy sử dụng phương tiện ngôn ngữ và các công cụ hỗ trợ
trong quá trình nhận thức (thiết bị đo, máy móc...). Tính gián tiếp của tư duy
cho phép con người vượt qua các giới hạn của không gian và thời gian để
nhận thức thế giới.
- Tính trừu tượng và khái quát hóa, tức là quá trình tư duy không tập
trung vào các đặc điểm cụ thể, riêng biệt của một sự vật hiện tượng như quá
trình tri giác mà nó chỉ giữ lại những thuộc tính bản chất và khái quát thành
các quy luật chung cho nhiều sự vật hiện tượng. Tính trừu tượng và khái
quát hóa của tư duy cho phép con người không chỉ giải quyết vấn đề hiện tại
mà còn sáng tạo ra những cái mới và có những dự đoán cho tương lai.
- Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ. Ngôn ngữ vừa là phương tiện

Có thể thấy, quan niệm trí tuệ là năng lực toàn diện của cá nhân để có
thể thích ứng với cuộc sống đã và đang được nghiên cứu và ứng dụng trong
thời đại đầy biến động và thách thức như ngày nay.
Eysenck đã đề xuất mô hình trí tuệ ba tầng bậc để xem xét trí tuệ một
cách toàn diện bao gồm:
+ Trí tuệ sinh học: bao gồm các đặc điểm về di truyền, sinh lý, sinh
hóa của cá nhân là tiền đề cho năng lực thích ứng của con người
+ Trí tuệ tâm trắc: bao gồm trí thông minh được đo bằng chỉ số IQ
(Intelligence Quotient) và trí tuệ sáng tạo được đo bằng chỉ số CQ
(Creativity Quotient).
+ Trí tuệ xã hội: là thể hiện của trí tuệ tâm trắc trong việc giải quyết
nhiệm vụ cuộc sống của chủ thể có sự nhận thức rõ ràng về bản thân, xã hội


và mối quan hệ giữa mình với xã hội. Trí tuệ xã hội được đánh giá thông qua
chỉ số EQ (Emotion Quotient)
Mô hình trí tuệ ba tầng bậc này cho thấy các loại trí tuệ có mối liên
quan chặt chẽ với nhau và luôn chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố tác động.
Nổi rõ lên trong mô hình này là trí tuệ EQ, trí tuệ CQ và trí tuệ IQ – là các
loại trí tuệ được chú trọng phát triển trong giáo dục và dạy học. Trí thông
minh ở đây được xem là trí tuệ nhận thức, trí tuệ lý trí mà thực chất đó là
khả năng nhận thức của con người. Do đó, nó được đặt một vị trí quan trọng
trong giáo dục và dạy học.
Như vậy, các khái niệm tư duy, trí tuệ và trí thông minh là sự thu hẹp
dần phạm vi để chỉ khả năng nhận thức hay khả năng học tập của con người.
Tuy nhiên, các lý thuyết mới về học tập đã mở rộng khái niệm trí thông
minh. Theo đó, trí thông minh không chỉ là năng lực tư duy logic về ngôn
ngữ, con số như cách thể hiện của các bài trắc nghiệm IQ mà còn có nhiều
dạng năng lực tư duy khác được sử dụng và phát triển trong quá trình học
tập của con người.

+ 2) Ngôn ngữ - khẩu ngữ (Verbal-linguistic): là khả năng về đọc,
viết, kể chuyện, khả năng nhạy cảm với các ý nghĩa của các từ ngữ, biết rõ
chức năng khác nhau của ngôn ngữ.
+ 3) Không gian (Spatial): là khả năng vẽ, lập ra họa đồ, làm việc với
các biểu mẫu, hình vẽ, khả năng định vị không gian.
+ 4) Âm Nhạc (Musical): khả năng nhận thức, ghi nhớ, lượng giá và
sáng tạo nhịp điệu, âm thanh, tiết điệu, thưởng thức tiết tấu.
+ 5) Vận động thân thể (Bodily-kinesthetic): khả năng thể hiện, trình
bày thông qua các động tác cơ thể, nhẩy múa, đóng kịch, khéo léo trong việc
sử dụng các dụng cụ.


TÀI LIỆU THAM KHẢO
Sách Tiếng Việt
1. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành. Lý luận dạy học sinh học phần
đại cương, Nxb Giáo dục, 2003
2. Lƣu Hà. Trắc nghiệm chỉ số thông minh. Nxb Văn hóa Thông tin, 2004
3. Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan. Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm.
Nxb ĐHQGHN, 2001
4. Nguyễn Văn Long. Trí tuệ & Phát triển trí tuệ. Nxb Hải Phòng, 2000
5. Nguyễn Đức Sơn. Tâm lý học đại cương. Nxb ĐHSPHN, 2000
6. Ngô Xuân Tân – Điền Nải Cát. Phương pháp động não tốt nhất. Nxb
Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2004
7. Nguyễn Đức Thành. Dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông.
Nxb Giáo dục, 2002
8. Dƣơng Thiệu Tống. Trắc nghiệm tiêu chí. Nxb ĐHTH TPHCM, 1998
9. Phạm Viết Vƣợng. Giáo dục học đại cương. Nxb ĐHQGHN, 2000
Sách dịch
10.M. Alecxeep – V. Onhisuc – M. Crugllac – V. Zabotin – X. Vecxcle.
Phát triển tư duy học sinh. Nxb Giáo dục, 1976


Sách tiếng Anh
28.Neil A. Campbell. Biology (seventh edition). Pearson Publisher, 2005
29.Edward De Bono. Serious Creativity. HarperColins Publisher, 1996
30.Thomas L. Madden. Fire up your learning. Stratigent Press, 2001