15/1/2016

Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững

Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền
vững
Nguyễn Thị Thu Hoài | Chủ Nhật, 05/07/2015 08:29 GMT +7

Việt Nam là một đất nước thống nhất đa dân tộc với nền văn hóa nhiều màu sắc.
Nhằm bảo tồn tính đa dạng của văn hóa dân tộc Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã đề
ra nhiều chính sách liên quan đến công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số
(VHDTTS), có tác dụng tích cực đối với việc kế thừa, phát triển truyền thống văn
hóa tốt đẹp của dân tộc thiểu số, đồng thời thúc đẩy bình đẳng, đoàn kết, tiến bộ
toàn dân tộc. Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện, các cấp chính quyền và người
dân bản địa đã gặp không ít khó khăn trong việc cân bằng giữa phát triển kinh tế
với bảo tồn văn hóa, gìn giữ sự phong phú đa dạng của VHDTTS.

1. Ý nghĩa của việc bảo tồn di sản VHDTTS
Di sản VHDTTS là những giá trị vật chất và tinh thần được tích tụ, gìn giữ trong toàn bộ quá
trình lịch sử phát triển của dân tộc thiểu số, là bộ phận cấu thành quan trọng của VHDTTS.
Trong thời kỳ CNH, HĐH, bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống dân tộc thiểu số có ý
nghĩa thực tiễn vô cùng quan trọng.
Thứ nhất, bảo tồn di sản VHDTTS thúc đẩy phát triển. Sự phát triển của VHDTTS được xây
dựng trên nền tảng không ngừng phát huy những giá trị văn hóa truyền thống. Di sản
VHDTTS ghi lại quá trình phát triển lịch sử của các dân tộc, biểu hiện sự kết tinh trí tuệ dân tộc
data:text/html;charset=utf-8,%3Ch1%20style%3D%22font-size%3A%2019px%3B%20color%3A%20rgb(74%2C%2075%2C%2076)%3B%20margin%3A%200p…

1/6


15/1/2016

dệt thổ cẩm của người Thái, nghề gốm của người Thái đen ở Chiềng Cơi và Mường Chanh Sơn La. Trước đây nghề gốm khá phát triển, vào lúc nông nhàn hầu như gia đình nào cũng
làm gốm. Thời điểm hưng thịnh nhất vào các năm 1979 - 1985, khi đó, gốm Mường Chanh có
mặt ở khắp các huyện, thị trong tỉnh và nhiều địa phương khác. Tới nay, gốm Mường Chanh
đang phải chịu sức ép cạnh tranh gay gắt của các sản phẩm sành, sứ, nhựa nội ngoại được
nhập ồ ạt trên thị trường. Các sản phẩm dệt, nhuộm, thêu ghép hoa văn thổ cẩm trên vải;
nhạc cụ dân tộc được chế tác bằng chất liệu đá, đồng, tre, nứa, gỗ, vỏ bầu khô; công cụ săn,
bắn, bẫy chim, thú, cá; sản phẩm mây tre đan gia dụng của đồng bào dân tộc thiểu số vẫn
khiến cho chúng ta khâm phục trong quá khứ thì trong những thập kỷ gần đây bị mai một, sa
sút rất nhiều. Cả nước ta hiện có khoảng 1.500 làng nghề với khoảng 1,4 triệu thợ thủ công thì
số làng nghề và thợ thủ công ở vùng dân tộc thiểu số lại quá nhỏ bé, ít ỏi, có thể đếm trên đầu
ngón tay. Vì vậy, tất yếu sản phẩm từ nghề thủ công truyền thống của vùng dân tộc thiểu số
lưu thông trên thị trường ngày càng thiếu vắng. Nguyên nhân là lâu nay, chúng ta thường chỉ
nhìn nghề và làng nghề thủ công truyền thống dưới góc độ kinh tế, giải quyết việc làm, có
thêm thu nhập cho người lao động, nên việc biến mất của các nghề thủ công truyền thống là
data:text/html;charset=utf-8,%3Ch1%20style%3D%22font-size%3A%2019px%3B%20color%3A%20rgb(74%2C%2075%2C%2076)%3B%20margin%3A%200p…

2/6


15/1/2016

Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững

không thể tránh khỏi.
Nguy cơ của một số vấn đề văn hóa tinh thần
Về ngôn ngữ. Ngôn ngữ văn tự là linh hồn của văn hóa, là cơ sở và phương tiện truyền tải
nghệ thuật cùng phong tục tập quán của các tộc người. Cùng với tốc độ truyền bá mạnh mẽ,
nhanh chóng của văn hóa phương Tây và sự phổ cập rộng rãi của tiếng Việt trong khu vực dân
tộc thiểu số, ngôn ngữ dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ tiêu vong.
Đơn cử như trường hợp tộc người Thái ở Điện Biên, một trong những tộc người thiểu số có số

việc duy trì cân bằng sinh thái toàn cầu. Phần lớn vẫn không nhận thức được tầm quan trọng
của thời cơ bảo tồn văn hóa dân tộc, khiến văn hóa dân tộc tiêu vong hoặc đứt đoạn.
3. Một số giải pháp bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc thiểu số
Phát triển bền vững trên cơ sở dung hòa giữa kinh tế và văn hóa
Cần tận dụng tối đa ưu thế sinh thái tự nhiên và tài nguyên văn hóa của dân tộc thiểu số, tìm
data:text/html;charset=utf-8,%3Ch1%20style%3D%22font-size%3A%2019px%3B%20color%3A%20rgb(74%2C%2075%2C%2076)%3B%20margin%3A%200p…

3/6


15/1/2016

Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững

kiếm điểm giao nhau giữa bảo tồn văn hóa dân tộc và phát triển kinh tế, dung hòa giữa kinh tế
và văn hóa.
Việt Nam có 54 dân tộc, mỗi dân tộc đều có văn hóa vật chất và tinh thần đặc sắc của riêng
mình. Những phong tục độc đáo đó có sức hấp dẫn vô cùng lớn với con người sinh sống trong
xã hội có nhịp sống gấp gáp như hiện nay. Một số khu vực dân tộc thiểu số có nguồn tài
nguyên sinh thái tốt, môi trường sinh thái sơn thủy hữu tình, những thứ mà vùng phát triển
không có được, nơi đây lại có. Những điểm này sẽ cung cấp điều kiện tìm kiếm điểm giao nhau
giữa bảo tồn văn hóa dân tộc và phát triển kinh tế.
Kết hợp giữa khai thác văn hóa và phát triển
Cần tăng cường nhận thức kinh tế của dân tộc thiểu số, đem phong tục văn hóa dân gian dân
tộc tiếp cận thị trường, áp dụng phương thức đưa và lợi dụng vốn của cá nhân, doanh nghiệp
vào công tác bảo tồn, khai thác văn hóa; biến nghệ thuật dân gian dân tộc thành nguồn tài
sản, kết hợp văn hóa truyền thống dân tộc thiểu số và phát triển kinh tế hữu cơ, đồng thời
từng bước phát triển thành điểm tựa của kinh tế văn hóa. Bên cạnh đó, cần khai thác du lịch
một cách hợp lý trên cơ sở thúc đẩy khai thác, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống;
khiến cho tinh hoa văn hóa dân tộc được tôi luyện, truyền bá và phát triển rộng rãi, giúp cho

15/1/2016

Bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số trong phát triển bền vững

Quốc. Hành động bảo tồn dân ca, nguồn tiền do chính phủ Nhật Bản tài trợ, hiệp hội dân gian
Trung Quốc và văn phòng UNESCO tại Bắc Kinh thực thi. Theo Báo cáo của họ, chương trình
đã “phỏng vấn 235 ca sĩ của 10 dân tộc, ghi âm tổng cộng 385 bài hát, với thời lượng 42 tiếng
đồng hồ, và ghi hình với thời lượng 57 tiếng; phim tuyên truyền chế tác hậu kỳ dài 50 phút, và
tuyển tập tinh hoa dân ca dài 420 phút. Tổ khảo sát đã tiến hành điều tra, tìm hiểu toàn diện
trên những phương diện như: sự phân bố của các dân tộc thiểu số trong vùng, kho tàng dân
ca dân tộc thiểu số, hình thức lưu truyền dân ca dân tộc thiểu số, tình hình ca sĩ…”(3). Thực tế
cho thấy, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa của Việt Nam trong quá trình điền dã đã có sử dụng
các thao tác và phương pháp trên đây, nhưng vẫn còn lẻ tẻ, thiếu quy mô và định hướng.
Chúng ta cần nhanh chóng thay đổi cách tiếp cận để có thể đạt được hiệu quả như mong
muốn.
Bồi dưỡng ý thức về giá trị văn hóa dân tộc, đẩy mạnh tuyên truyền bảo tồn văn
hóa dân tộc
Chúng ta cần làm rõ hơn về vai trò to lớn và lâu dài của văn hóa trong phát triển kinh tế, nhận
thức rằng văn hóa cũng là sức sản xuất. Đẩy mạnh tuyên truyền bảo tồn văn hóa trong quá
trình khai thác, động viên toàn xã hội quan tâm bảo tồn và khai thác văn hóa dân tộc, giúp
đồng bào dân tộc thiểu số biết rằng văn hóa có thể tạo ra lợi nhuận, vừa có lợi cho việc sáng
tạo và phát triển kinh tế bền vững, vừa có lợi cho việc xây dựng văn hóa xã hội tại khu vực
này... Về vấn đề này, ông Đan Chu Áng Bôn - Phó Chủ nhiệm Ủy ban dân tộc quốc gia Trung
Quốc cho rằng: “Phát triển kinh tế là một nền tảng cơ sở, nếu kinh tế phát triển tốt, có thể đem
lại sự đảm bảo vật chất cho công tác phát triển văn hóa; tuy nhiên, nếu văn hóa phát triển tốt,
đồng thời cũng có tác dụng thúc đẩy phát triển kinh tế. Do đó phát triển kinh tế và phát triển
văn hóa có thể đồng thời tiến hành một cách hài hòa. Cả hai phương diện này đều quan trọng
với khu vực dân tộc thiểu số, không thể thiên lệch bên nào”(4). Những trường hợp như Lệ
Giang (5) của Vân Nam, Cửu Trại Câu (6) của Tứ Xuyên là những minh chứng rất cụ thể.
Những năm gần đây, nhiều vùng dân tộc thiểu số của Việt Nam đã thu hút được rất nhiều

hài hòa với những nền văn hóa khác. Để thực hiện tốt hơn hết mục tiêu này, chúng ta cần nhận
thức thật rõ vai trò của chủ thể văn hóa dân tộc thiểu số để “khơi dậy tinh thần, văn hóa truyền
thống của đồng bào các dân tộc... Chính họ sẽ là người viết từng trang lịch sử tiếp theo của
dân tộc mình”(7).
________________
1. 联合国组织抢救中国民歌, gusu.org.chinese.minge 523039.htm.
2. Tô Ngọc Thanh, Văn hóa phi vật thể các dân tộc thiểu số Việt Nam, vai trò, vị trí, trách
nhiệm và giải pháp, trong Giữ gìn và bảo vệ bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam,
Nvb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, 1996, tr.46.
3. 赵志中，满族文化概论，中央民族大学出版社，北京：2008年版。
4. 国新办就中国少数民族的保护与发展等举行发布会、中国发展门户网、www.chinegate.com/
2007-02-27.
5. Lệ Giang: một đô thị cổ tuyệt đẹp của Vân Nam - Trung Quốc, nằm ở độ cao trên 2.400m
với lịch sử trên 800 năm. Lệ Giang nổi tiếng về hệ thống đường thủy và cầu cống với 354 chiếc
cầu. Lệ Giang được công nhận là Di sản văn hóa thế giới năm 1997.
6. Cửu Trại Câu: Một khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia thuộc châu tự trị dân tộc
Khương, dân tộc Tạng A Bá, miền bắc tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc. Khu phong cảnh Cửu Trại
Câu được hình thành trên dãy núi đá vôi trầm tích thuộc các cạnh của cao nguyên Tây Tạng,
nổi tiếng nhờ hệ thống các hồ đa sắc và các thác nước nhiều tầng và các đỉnh núi phủ đầy tuyết
trắng. Cửu Trại Câu được công nhận là di sản thiên nhiên thế giới năm 1992, khu dự trữ sinh
quyển thế giới năm 1997.
7. Giáo trình Lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội,
2000./.
Nguồn: Tạp chí VHNT số 360

data:text/html;charset=utf-8,%3Ch1%20style%3D%22font-size%3A%2019px%3B%20color%3A%20rgb(74%2C%2075%2C%2076)%3B%20margin%3A%200p…

6/6