SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA
HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 7
I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Chương trình sinh học 7 sẽ mang đến cho các em chìa khóa để mở cánh cửa
bước vào thế giới động vật, các em được tìm hiểu khám phá thế giới động vật đa
dạng, phong phú đó, từ đơn giản đến phức tạp, từ các động vật có kích thước hiển
vi đến những động vật khổng lồ nó chứa đựng biết bao điều lý thú mà các em chưa
từng biết tới.
Trước đây Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã khẳng định: “Sự phát triển
của đất nước, dân tộc ta trong tương lai phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức và hành
động đúng đắn của các thế hệ học sinh, sinh viên”. Do đó hiện nay nền giáo dục
Việt Nam không ngừng cải tiến, đổi mới phù hợp với thế giới và các quốc gia
trong khu vực.
Mặt khác, nền giáo dục nước ta còn có những bất cập về chất lượng giáo dục,
nhiều giáo viên sử dụng phương pháp dạy học lạc hậu đã gây thụ động, chưa hứng
thú, tự giác học tập, gây nên tình trạng chán học, bỏ học của một số học sinh có
học lực yếu kém nên hiệu quả và chất lượng dạy học chưa cao. Cùng với nhiều
nguyên nhân, tình trạng này trở nên khá bất cập, khó khắc phục. Nhằm nâng cao
chất lượng dạy học trong tình hình hiện nay, tôi đã suy nghĩ cần phải có những
phương pháp dạy học tối ưu để giúp học sinh tích cực, chủ động chiếm lĩnh tri
thức, đồng thời giúp học sinh có thể vận dụng các kiến thức đã học vào việc giải
quyết các vấn đề thực tiễn. Nên tôi đã xây dựng đề tài “ Một số phương pháp phát
huy tính tích cực của học sinh trong dạy học sinh học 7 ”.
II. TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:
1. Cơ sở lí luận
Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp
hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ


“ Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát


Thông thường nhất trong dạy học hiện nay việc sử dụng tranh ảnh, mô hình và
phim không chỉ minh họa kiến thức mà là nơi chứa đựng nguồn thông tin học sinh
phải khai thác để lĩnh hội kiến thức mới cho bản thân, nhưng mô hình không cho
phép đi sâu vào cấu tạo chi tiết. Vì vậy giáo viên phải tận dụng triệt để mẫu vật
thật vào bài giảng, đặc biệt là những bài có tìm hiểu hình thái cấu tạo ngoài, cấu
tạo trong của động vật. Việc sử dụng phương pháp này sẽ kích thích khả năng
khám phá của học sinh về thế giới động vật xung quanh mình, biết vận dụng ngay
kiến thức vào đời sống thực tiễn, bước đầu tạo hứng thú học tập cho học sinh với
môn sinh học.
Tuy nhiên để việc sử dụng mẫu vật thật đạt hiệu quả trong giờ dạy sinh học 7, thì
giáo viên cần lưu ý:
Đối với những bài dễ kiếm mẫu vật thật thì giáo viên cần phải:
- Chuẩn bị mẫu vật cho tốt, phải nghiên cứu tìm hiểu đặc điểm, cấu tạo, hình thái
của sinh vật thật kết hợp hình sách giáo khoa cần dạy trước khi lên lớp.
- Dạy những bài này giáo viên nên quan sát và cho thảo luận nhóm nhỏ. Phân
công các nhóm chuẩn bị trước mẫu vật, số lượng bao nhiêu, tránh việc mang mẫu
vật quá ít hay quá nhiều gây lãng phí.
- Giáo viên lên kế hoạch tổ chức thiết kế các hoạt động cụ thể cho học sinh:
+ Lập kế hoạch giúp các em xác định tên hoặc trình bày được đặc điểm mẫu vật,
giáo viên nên kết hợp treo tranh, hình sách giáo khoa cho học sinh quan sát.
+ Sau khi yêu cầu học sinh quan sát mẫu vật kết hợp hình vẽ, giáo viên đặt câu
hỏi học sinh thảo luận nhóm.
+ Giáo viên gọi một học sinh đại diện nhóm lên bảng trình bày trên mẫu vật,
học sinh khác nhận xét, bổ sung, rút ra kết luận.
- Luôn yêu cầu học sinh soạn bài và xem trước bài mới.
Ví dụ 1: Bài 35: Ếch đồng
- Khi tìm hiểu về đặc điểm hình dạng và cấu tạo ngoài của ếch đồng: Giáo viên và
học sinh cần chuẩn bị mẫu vật ếch đồng (1 con ếch đồng/ nhóm) để quan sát.
- Giáo viên nên kết hợp treo tranh hình 35.1/SGK cho học sinh quan sát.

x
x

chân vịt)
Ví dụ 2: Bài 32: Thực hành Mổ cá
Khi tìm hiểu về cấu tạo trong của cá chép:
- Giáo viên và học sinh cần chuẩn bị mẫu vật cá chép (1 con/ nhóm ) để quan sát.
- Qua mẫu vật thật mổ sẵn kết hợp treo tranh hình 32.3/SGK, học sinh xác định
được vị trí của: Các lá mang nằm dưới xương nắp mang, tim nằm gần mang ngang
với vây ngực, gỡ dần ruột, tách mỡ dính vào ruột để thấy rõ dạ dày, gan, túi mật,
thận màu đỏ nằm ở sát sống lưng hai bên cột sống, tinh hoàn có màu hống nhạt
hoặc buồng trứng màu vàng, bóng hơi.


Hình mẫu mổ: Cấu taọ trong của cá chép
- Từ đó giúp các em tự rút ra được nhận xét và nêu được vai trò của các cơ quan.
Tên cơ quan
Mang
Tim

Nhận xét và nêu vai trò
Trao đổi khí
Co bóp đẩy máu vào động mạch giúp cho

Thực quản, dạ dày, ruột, gan
Bóng hơi
Thận

sự tuần hoàn máu.
Tiêu hoá thức ăn

Bước 1: Giáo viên đặt vấn đề.
- Điều gì đã xảy ra cho loài khủng long (hoặc tại sao chúng biến mất trên trái đất?)
- Là học sinh chúng ta cần làm gì để bảo vệ các loài bò sát?
Bước 2: Học sinh xác định được kiến thức liên môn.
Dựa vào thông tin SGK giáo viên đặt câu hỏi.
? Do sự thay đổi khí hậu trên trái đất, thiên tai núi lửa phun nham thạch và sự va
chạm giữa thiên thạch vào trái đất, dẫn đến điều kiện khí hậu thay đổi đột ngột như
thế nào.
Học sinh dựa vào kiến thức môn địa lí đã học để xác định được:
Sự va chạm giữa thiên thạch vào trái đất sẽ gây ra động đất và sóng thần gây ra
biến đổi khí hậu kéo theo như sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa
và ánh sáng.
? Em hãy nhận xét hiện nay số lượng các loài bò sát như thế nào.
Học sinh dựa vào kiến thức môn giáo dục công dân đã học để xác định được:
Việc thiếu ý thức đạo đức của một số cá nhân đã vì lợi nhuận của bản thân mà khai
thác và săn bắt một cách bừa bãi cũng như hành động phá hoại môi trường sống
làm cho số lượng bò sát ngày một suy giảm.
Bước 3: Học sinh giải đáp được vấn đề đặt ra.
? Điều gì đã xảy ra cho loài khủng long (hoặc tại sao chúng biến mất trên trái đất?)
Hs: Sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ từ nóng chuyển sang lạnh, độ ẩm, lượng mưa
bị thay đổi và ánh sáng bị che phủ bởi lớp khói bụi do thiên tai núi lửa làm thực vật


không quang hợp được gây chết các loài khủng long không có thức ăn, nơi trú ẩn.
Bên cạnh đó cách đâykhoảng 65 triệu năm sự xuất hiện của chim và thú, các loài
thú gặm nhấm đã ăn cắp trứng của khủng long dẫn đến khủng long bị tuyệt chủng.
? Là học sinh chúng ta cần làm gì để bảo vệ các loài bò sát.
- Để bảo vệ các loài bò sát hiện nay thì chúng ta cần phải tuyên truyền cho mọi
người nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, không săn bắt bừa bãi đặc biệt là trong
mùa sinh sản đồng thời phải gây nuôi, không phá nơi ở của chúng bảo vệ những

 Trong một bài dạy, người giáo viên biết làm nảy sinh vấn đề, liên hệ với các
môn học khác kết hợp với tích hợp, lồng ghép thì sẽ lôi cuốn, thu hút các em
chú ý hơn vào bài dạy, kích thích được tính tò mò của học sinh và chính các em
tự mình biết vận dụng kiến thức đã học qua môn học và các môn học khác thì
các em sẽ thích thú hơn rất nhiều.
2.2.3 Phát huy tính tích cực của học sinh bằng cách làm việc theo nhóm.
- Rèn luyện cho HS làm việc theo nhóm cũng là một cách tiếp sức nhau suy nghĩ,
hợp tác với nhau để giải quyết vấn đề.
- Làm việc theo nhóm với những bạn có cùng lứa tuổi sẽ làm cho HS mạnh dạn
nêu ý kiến của mình, tranh luận bảo vệ ý kiến của mình hay nhận xét ý kiến của
bạn.
- Từ trước đến nay phương pháp này được rất nhiều giáo viên sử dụng trong giảng
dạy nhưng nó thật sự chưa đạt hiệu quả cao vì hầu hết còn mang tính chất hình
thức, chưa phát huy được khả năng tự nghiên cứu của học sinh, quá trình thảo luận
còn lộn xộn có một số HS tích cực, còn một số chỉ ngồi xem bạn làm, ngồi nghe
bạn nói. Vậy để thực hiện tốt phương pháp này, giáo viên cần làm tốt những việc
sau:
Bước 1: Đặt vấn đề.
Bước 2: Phân chia lớp học thành từng nhóm, tạo điều kiện cho nhóm làm việc
thuận lợi cùng nhau để dự đoán vấn đề nêu ra.
Bước 3: Mỗi nhóm cử nhóm trưởng, thư kí điều hành và ghi chép quá trình thực
hiện nhóm, tạo điều kiện cho mỗi thành viên phát biểu ý kiến và suy nghĩ của mình
một cách tự do và bình đẳng để giải quyết vấn đề . Giáo viên cần tạo bầu không khí
thoải mái, cuốn hút trong thảo luận đồng thời hỗ trợ khi nhóm cần giúp đỡ.


Bước 4: Hết thời gian thảo luận các nhóm cử đại diện trình bày kết quả, và nhận
xét bài làm nhóm bạn để rút ra kết luận.
Ví dụ 1: Bài 13: Giun đũa
Bước 1: Đặt vấn đề.

Ốc sên và mực phải có những đặc điểm chung giống nhau như: đều có vỏ đá
vôi,thân mềm, hệ tiêu hóa phân hóa,…
Bước 3: Từ dự đoán trên, mỗi thành viên trong nhóm tự nêu lên ý kiến của mình
để thảo luận nhóm hoàn thành bảng 1/SGK/T72 và trả lời câu hỏi trên. Giáo viên
theo dõi và hỗ trợ nếu nhóm nào cần giúp đỡ.
Bước 4: Hết thời gian thảo luận các nhóm cử đại diện trình bày kết quả và nhận
xét bài làm nhóm bạn để rút ra kết luận.
ST
T

Đặc điêm Kích
thước

Nơi
sống

Lối
sống

Kiểu vỏ
đá vôi

Đặc điểm cơ thể

đại diện
1

Trai sông

2

x

nước
ngọt

Vùi
lấp

2 mảnh
vỏ

nước
lợ

Vùi
lấp

2 mảnh
vỏ

x

x

x

1 vỏ
xoắn

x

 Lưu ý: Chỉ làm việc theo nhóm khi nội dung kiến thức phức tạp, khó khăn cần
sự hợp tác, ý kiến của nhiều thành viên, đặc biệt hỗ trợ trong việc tìm ra kiến
thức mới. Đây là phương pháp hữu hiệu để rèn luyện cho HS năng lực tự khẳng
định mình.
2.2.4 Phát huy tính tích cực của học sinh bằng cách sử dụng trò chơi vào
phần củng cố.


- Trò chơi là một hoạt động giải trí có tính chất cộng đồng. Trong quá trình chơi,
học sinh sẽ có cơ hội bộc lộ hết những nét tính cách của mình nên trò chơi cũng
được xem như một phương tiện giáo dục để phát huy năng lực của học sinh.
- Đặc biệt lứa tuổi của học sinh trung học cơ sở là lứa tuổi có tính hiếu động, thích
hoạt động, tìm tòi, tự khám phá những điều mới và luôn muốn chứng tỏ mình cùng
bạn bè. Chắc chắn rằng các em sẽ rất thích tham gia các trò chơi để tự tìm ra những
kiến thức mới và khám phá chính bản thân mình. Đồng thời giúp các em nắm được
nội dung cơ bản của bài học thông qua trò chơi mà giáo viên đã xây dựng.
- Với việc tổ chức trò chơi để củng cố kiến thức hoặc mở rộng kiến thức sẽ làm
cho HS giảm bớt căng thẳng trong tiết học. Sau khi học xong bài GV có thể tổ
chức một trong các trò chơi: đi tìm bí mật, hộp quà may mắn hoặc trò chơi ô chữ...
Giáo viên có thể chia nhóm ( đội) hoặc cho cả lớp cùng tham gia trò chơi. Học
sinh trả lời lần lượt các câu hỏi. Thời gian chơi khoảng 2- 3 phút.
Ví dụ 1: Bài 10: Đặc điểm chung và vai trò của ngành ruột khoang
Sau khi học xong bài 10 thì giáo viên cho học sinh chơi trò chơi “ Đi tìm bí mật ”
vào phần củng cố.
LUẬT CHƠI:
Giáo viên giới thiệu luật chơi như sau:

?
1. Có 5 câu hỏi trắc nghiệm . Mỗi câu hỏi sẽ tương ứng với 1 cánh hoa.
2. Học sinh chọn 1 cánh hoa đọc nội dung câu hỏi

c. dùng găng cao su

d. dùng panh

Câu 4: Ruột khoang có điểm nào giống với động vật nguyên sinh ?
a. đều sống trong môi trường nước
bám
c. đều sinh sản vô tính hay hữu tính

b. sống tự do hay tập đoàn, sống
d. cả a, b, c

Câu 5: Loài nào sau đây không thuộc vào ngành ruột khoang?
a. hải quỳ

b. sứa

c. trùng roi

d. san hô

- Sau khi hoàn thành trò chơi giáo viên cho học sinh giải thích vì sao thủy tức lại
được xếp vào ngành ruột khoang Nêu đặc điểm chung của ngành ruột khoang.
Ví dụ 2: Bài 41: Chim bồ câu
GV chia lớp thành 2 đội . Mỗi câu trả lời đúng cộng 10 điểm. Nếu nhóm nào tìm ra
được từ khóa trước khi các ô chữ được mở ra thì sẽ được hưởng toàn bộ số điểm
của các ô chữ còn lại.

TRÒ CHƠI Ô CHỮ
Câu 1 ( gồm 7 chữ cái) Bộ phận này bao bọc trứng chim bồ câu?

1.
-

Đề xuất:
Hiện nay hầu hết giáo viên đều đã áp dụng triệt để các phương pháp dạy học

mới nên phải vận dụng linh hoạt, khéo léo các phương pháp không nên cực đoan
biến toàn bộ nội dung bài học thành một chuỗi các hoạt động khám phá, số lượng
và mức độ tư duy đòi hỏi ở mọi hoạt động trong một tiết học phải phù hợp với
trình độ của học sinh để có đủ thời lượng cho thầy trò thực hiện.
- Nhà trường cần trang bị đầy dủ các đồ dùng, mẫu vật phục vụ cho các tiết học.
2. Khuyến nghị, khả năng áp dụng:
- Sau khi thực hiện xong đề tài này tôi nhận thấy rằng, để thực hiện một tiết dạy
đạt hiệu quả tốt thì bản thân người giáo viên phải chuẩn bị đầu tư cho tiết dạy thật
tốt, phải luôn tìm tòi sáng tạo và đổi mới trong phương pháp dạy học, không làm
nặng nề giờ học.
- Sử dụng một số phương pháp phát huy tính tích cực của học sinh giúp lôi cuốn
học sinh vào các hoạt động học, học sinh tự mình khám phá những kiến thức nâng
cao, những điều chưa biết. Do đó đề tài có thể áp dụng rộng rãi ở các khối khác
trong cùng môn học.


Trên đây là những kinh nghiệm nho nhỏ mà trong thời gian học tập, giảng dạy
tôi đã rút ra được. Để thực hiện được đề tài này tôi đã được sự giúp đỡ của bạn bè,
đồng nghiệp. Do tuổi nghề tôi còn ít, kinh nghiệm giảng dạy tích lũy chưa nhiều
nên không tránh khỏi sự sai sót. Tôi rất mong nhận được sự chia sẻ, đóng góp ý
kiến của quý thầy cô giáo để đề tài của tôi ngày hoàn thiện hơn.
Tôi xin chân thành cảm ơn.
V. TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Sách giáo khoa sinh học 7 - NXBGD Năm 2005