Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

PHẠM THỊ NGỌC DUNG

ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CHÍNH QUYỀN
XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2005

1


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

PHẠM THỊ NGỌC DUNG

ĐỔI MỚI TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA
CHÍNH QUYỀN XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
CHUYÊN NGÀNH : Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật
MÃ SỐ:
6.01.01


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...

MỤC LỤC

LỜI NÓI ĐẦU ………………..……………………………………………….. 3
CHƢƠNG 1: CHÍNH QUYỀN XÃ TRONG HỆ THỐNG CHÍNH
QUYỀN ĐỊA PHƢƠNG Ở NƢỚC TA .............................................................. 8
1.1. Khái niệm chính quyền địa phƣơng .................................................... 8
1.2. Vị trí, vai trò của chính quyền xã. .......... Error! Bookmark not defined.

1.2.1. Vị trí, vai trò của chính quyền xã trong lịch sử Việt nam.Error! Bookma
1.2.2. Vị trí, vai trò của chính quyền xã trong hệ thống chính quyền
địa phương hiện nay. ............................. Error! Bookmark not defined.

1.3. Đặc điểm và xu hƣớng biến đổi của chính quyền xãError! Bookmark not defi
1.3.1 Đặc điểm của chính quyền xã. ..... Error! Bookmark not defined.
1.3.2. Xu hướng biến đổi của chính quyền xãError! Bookmark not defined.

1.4. Tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã.Error! Bookmark not d

1.4.1 Tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của Hội đồng nhân dân xã.Error! Bookm

1.4.2 Tổ chức và nhiệm vụ, quyền hạn của Uỷ ban nhân dân xã.Error! Bookma
CHƢƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA

CHÍNH QUYỀN XÃ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY.ERROR! BOOKMARK NOT DEFIN

2.1. Thực trạng tổ chức và hoạt động của Hội đồng nhân dân xã.Error! Bookmar
2.1.1. Tổ chức ........................................ Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Về hoạt động của Hội đồng nhân dân.Error! Bookmark not defined.

bộ xã. ..................................................... Error! Bookmark not defined.
Kết luận ……………………………………………………………………99

5


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...
LỜI MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Khi công cuộc đổi mới toàn diện do Đảng khởi xướng và lãnh đạo được
triển khai trên quy mô toàn xã hội thì việc đổi mới, kiện toàn lại bộ máy nhà
nước, trong đó có chính quyền cấp xã là điều tất yếu khách quan.
Những bước tiến về đổi mới kinh tế cũng như yêu cầu phát huy nền dân
chủ xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải có những đổi mới tương ứng của hệ thống
chính trị, của pháp luật, của tổ chức bộ máy nhà nước và phương thức hoạt
động của nó. Vấn đề này, C. Mác đã viết: “… Cơ sở kinh tế bị thay đổi thì tất
cả cái kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng” [5,
tr. 631]. Như vậy, trình độ phát triển kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa và
khoa học công nghệ, phong tục, tập quán và những biến đổi trên đều là những
nhân tố tất yếu tác động đến Nhà nước, đến cơ cấu tổ chức, phương tiện hoạt
động và vai trò của Nhà nước nói chung và của chính quyền xã nói riêng
trong đời sống ở nông thôn- nơi đang chứa đựng những mâu thuẫn giữa cái cũ
và cái mới, cái hoàn thiện và chưa hoàn thiện, cái tiến bộ của thời đại với cái
trì trệ, bảo thủ của truyền thống…
Cấp xã là cấp cơ sở điển hình và phổ biến ở nước ta. Dân số Việt nam
có gần 80 triệu người thì đã có gần 60 triệu người với trên 12 triệu hộ gia đình
đang sinh sống ở nông thôn. Địa bàn nông thôn rộng lớn đang chứa đựng 80%
dân cư và 70% sức lao động của toàn xã hội. Đó là cơ sở xã hội mà vai trò và
tác dụng của nó quan trọng đến mức quyết định sự ổn định và phát triển của

nước. Đó cũng chính là đòi hỏi vừa khách quan vừa cấp thiết, vừa cơ bản
không thể trì hoãn đối với chính quyền xã trong giai đoạn hiện nay.
Việc kế thừa, phát huy những di sản lịch sử trong tổ chức bộ máy quản
lý nông thôn là một yêu cầu được đặt ra. Trong lịch sử, các Nhà nước ban đầu
đều bảo tồn công xã và dựa vào công xã để quản lý xã hội. Nhà nước trung

7


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...
ương tập quyền càng phát triển thì quyền tự trị của công xã càng bị thu hẹp và
diễn ra mối quan hệ vừa đấu tranh vừa thỏa hiệp phức tạp giữa “phép vua”
với “lệ làng”. Nhà nước giải quyết mối quan hệ theo hướng biến công xã
thành đơn vị hành chính cơ sở của Nhà nước và thiết lập ở đó cơ quan cai trị
với tổ chức gọn nhẹ, đơn giản, tuyển chọn từ trong dân nhằm bảo đảm sự cai
trị tập trung thống nhất của Nhà nước trung ương nhưng vẫn giao và tôn trọng
quyền tự quản của nhân dân làng xã. Đây là những kinh nghiệm rất đáng lưu
ý cần phải được chọn lọc, kế thừa trong quá trình nghiên cứu để tổ chức lại cơ
quan quản lý Nhà nước ở cơ sở hiện nay.
Xuất phát từ những tình huống có vấn đề ở chính quyền cấp xã hiện
nay, đặt ra nhu cầu bức thiết cần phải đổi mới. Sau sự kiện Thái Bình, Tây
Nguyên và nhiều địa phương khác, lần đầu tiên, Đảng đã ra một nghị quyết
riêng về đổi mới, nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở xã, phường,
thị trấn, trong đó đặc biệt nhấn mạnh tới chính quyền cấp xã.
2. Tình hình nghiên cứu
Chính quyền xã có một vị trí quan trọng đặc biệt trong hệ thống chính
quyền địa phương. Tuy nhiên, điểm lại quá trình xây dựng và phát triển bộ
máy Nhà nước ta trong các giai đoạn đổi mới, cải cách, so với các bộ phận
hợp thành bộ máy Nhà nước ở cấp Trung ương, bộ máy Nhà nước ở địa
phương, đặc biệt là tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ít có biến đổi.

ra. Do vậy, nghiên cứu những giải pháp để đổi mới tổ chức và hoạt động của
chính quyền xã vẫn đang là một vấn đề mở, có tính thời sự.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Luận văn tìm hiểu vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và thực trạng
hoạt động của chính quyền xã ở Việt nam hiện nay để xác định rõ yêu cầu bức
xúc phải củng cố và hoàn thiện bộ máy chính quyền xã từ đó đưa ra những
biện pháp, kiến nghị, đề xuất về phương hướng hoàn thiện.
4. Phạm vi nghiên cứu

9


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...
Luận văn đi sâu tìm hiểu về tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ở
Việt nam hiện nay. Như vậy, luận văn chỉ dừng lại ở chính quyền xã, đó là
chính quyền cơ sở điển hình và phổ biến ở nước ta hiện nay. Chính quyền xã
chứ không phải là chính quyền cấp xã (cấp cơ sở) vì chính quyền cấp xã bao
gồm cả chính quyền phường và thị trấn. Hơn nữa, đối với phường và thị trấn
có những đặc thù riêng về nguồn gốc hình thành, những nhân tố tác động đến
tổ chức và hoạt động nên luận văn không đề cập đến.
5. Đóng góp của luận văn:
- Xác định rõ vị trí, vai trò của chính quyền xã trong hệ thống chính
quyền địa phương, tìm ra những ưu điểm, hạn chế của bộ máy chính quyền xã
qua từng giai đoạn lịch sử ở nước ta.
- Trên cơ sở phân tích thực trạng luận văn đưa ra những bất hợp lý
cần khắc phục trong tổ chức bộ máy chính quyền xã hiện nay.
- Đề xuất phương hướng và giải pháp góp phần đổi mới và hoàn thiện
tổ chức bộ máy chính quyền xã đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách hành
chính.
6. Phƣơng pháp nghiên cứu

7. Hiến pháp nước Việt Nam dân chủ cộng hòa năm 1959.
8. Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1980.
9. Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1992.
10. Hiến pháp nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 1992 (sửa đổi).
11. Luật tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân năm 2003.
12. Luật bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2003.

11


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...

13. Pháp lệnh cán bộ, công chức năm 1998 (Được sửa đổi bổ sung
năm 2000 và 2003).
14. Nghị quyết 753/ 2005/ NQ- UBTVQH11 ngày 02/4/2005 ban
hành Quy chế hoạt động của Hội đồng nhân dân.
15. Hội đồng Bộ trưởng: Thông tư số 154-HĐBT ngày 25/9/1989
hướng dẫn về tổ chức Uỷ ban nhân dân các cấp.
16. Chính Phủ: Nghị định 114/2003/NĐ-CP ngày 10/10/2003 về cán
bộ công chức xã, phường, thị trấn.
17. Chính Phủ: Nghị định 115/2003/NĐ-CP ngày 10/10/2003 về chế
độ công chức dự bị
18. Chính Phủ: Nghị định 121/2003/ Nđ-CP ngày 21/10/2003 quy
định về chế độ, chính sách đối với cán bộ, công chức ở xã,
phường, thị trấn.
19. Chính Phủ: Nghị định 107/2004/ NĐ-CP ngày 02/4/2004 quy
định số lượng phó chủ tịch và cơ cấu thành viên Uỷ ban nhân
dân các cấp.
20. Chính phủ: Quy chế thực hiện dân chủ ở xã (ban hành kèm theo
Nghị định số 79/2003/NĐ-CP ngày 7/7/2003 của Chính phủ).

máy chính quyền và hệ thống chính trị cơ sở, quan điểm, phương
hướng, giải pháp”.
29. Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ: (1991) Hội thảo khoa học về
chính quyền cấp cơ sở. Hà Nội.
13


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...

30. Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ, Viện khoa học tổ chức nhà
nước (2000): Báo cáo kết quả điều tra xã hội học về tổ chức và
hoạt động của chính quyền cơ sở. Hà Nội.
31. Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ, cơ quan thường trực miền
Trung (1999): Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: Nghiên cứu
củng cố chính quyền cơ sở các tỉnh, thành phố vùng Duyên hải
miền Trung giai đoạn 2000- 2005 và những năm tiếp theo; Nha
Trang.
32. Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ, (2002) Đổi mới tổ chức và
hoạt động của chính quyền xã trong tiến trình cải cách hành
chính. Báo cáo Chính phủ số 1146 ngày 26/9/1999 về tình hình
tổ chức và hoạt động của Uỷ ban nhân dân các cấp nhiệm kỳ
1994-1999.
33. Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ, Viện khoa học tổ chức Nhà
nước (2000): Chính quyền cấp xã và quản lý nhà nước ở cấp xã.
NXB Chính trị Quốc gia. Hà Nội.
34. Ban Tổ chức- Cán bộ Chính phủ, Viện khoa học tổ chức nhà nước
(1999): Báo cáo kết quả điều tra cơ bản, đánh giá thực trạng đề
xuất các giải pháp xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán
bộ chính quyền cơ sở. Hà Nội.
35. Ban Tư tưởng- văn hóa Trung ương (1997): Tài liệu nghiên cứu

45. Quy định pháp luật về bộ máy chính quyền cấp cơ sở (2003):
NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
15


Đổi mới tổ chức và hoạt động của chính quyền xã ...

46. TS. Nguyễn Văn Sáu- GS. Hồ Văn Thông (2004): Thực hiện
Quy chế dân chủ và xây dựng chính quyền cấp xã ở nước ta hiện
nay. NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
47. PGS.TS. Phạm Hồng Thái: Xu hướng dịch chuyển quyền lực
trong bộ máy hành chính và vấn đề dân chủ. Tạp chí Nhà nước
và pháp luật. Số 6/2005
48. GS. Văn Tạo (2000): Kinh nghiệm xây dựng và quản lý chính
quyền các cấp trong lịch sử; NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
49. Lê Xuân Tiến (1999). Luận văn Thạc sỹ: “Hoàn thiện tổ chức bộ
máy chính quyền xã trong cải cách hành chính nhà nước ở nước
ta hiện nay” (qua thực tiễn tỉnh Phú Thọ). Hà Nội.
50. PTS. Lê Minh Thông: Đổi mới tổ chức và hoạt động của Hội
đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp; Tạp chí Nhà nước
và pháp luật số 6/1999.
51. TS. Trần Nho Thìn (2000): Đổi mới tổ chức và hoạt động của
Uỷ ban nhân dân xã; NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
52. TS. Trần Nho Thìn: Một số ý kiến về đổi mới tổ chức và hoạt
động của Uỷ ban nhân dân xã. Tạp chí Nhà nước và pháp luật số
9/2000.
53. TS. Chu Văn Thành (chủ biên)- Bộ Nội Vụ- Viện nghiên cứu
khoa học tổ chức nhà nước (2004): Hệ thống chính trị cơ sởThực trạng và một số giải pháp đổi mới. NXB chính trị Quốc
gia, Hà Nội.