ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƢ PHẠM

ĐỖ THỊ NINH

BIỆN PHÁP HƢỚNG DẪN HỌC SINH HỌC CHƢƠNG I, IV SINH
HỌC 11 TRUNG HỌC PHỔ THễNG THEO QUAN ĐIỂM CẤP CƠ
THỂ ĐA BÀO CỦA THẾ GIỚI SỐNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM SINH HỌC
Chuyờn ngành: Lí LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(Bộ mụn Sinh học)
Mó số: 60 14 10

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Đức Thành

HÀ NỘI – 2009


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU

1. Lớ do chọn đề tài...............................................................................1
2. Lịch sử nghiờn cứu...........................................................................3
3. Mục tiờu nghiờn cứu.........................................................................5
4. Đối tượng và khỏch thể nghiờn cứu..................................................5
5. Giả thuyết nghiờn cứu.......................................................................6
6. Nhiệm vụ nghiờn cứu........................................................................6
7. Phương phỏp nghiờn cứu..................................................................6
8. Đúng gúp của đề tài..........................................................................7
9. Cấu trỳc luận văn .............................................................................8

3.2.2. Cỏc lớp đối chứng.....................................................................81
3.3. Phương phỏp................................................................................82
3.4. Kết quả thực nghiệm sư phạm.....................................................82
3.4.1. Phõn tớch định lượng.................................................................83
3.4.2. Phõn tớch định tớnh....................................................................87
Kết luận và đề nghị
1. Kết Luận.........................................................................................92
2. Đề nghị...........................................................................................93
Tài liệu tham khảo........................................................................................94
Phụ lục...........................................................................................................99

MỞ ĐẦU
1. Lớ do chọn đề tài


1.1. Do yờu cầu xõy dựng chương trỡnh sinh học mới
Ngày nay, cựng với sự phỏt triển của khoa học và cụng nghệ, khối lượng
tri thức nhõn loại cứ 4 – 5 năm lại tăng lờn gấp đụi. Vỡ vậy, chương trỡnh giỏo
dục phổ thụng phải thay đổi cho phự hợp với sự phỏt triển đú. Sự thay đổi đồng
bộ từ mục tiờu, nội dung, phương phỏp, giỳp cho HS cú khả năng theo kịp với
sự phỏt triển đú khi cỏc em cũn ngồi trờn ghế nhà trường.
Từ năm 2001, Bộ Giỏo dục và Đào tạo đó triển khai thực hiện đổi mới
chương trỡnh SGK cho cỏc cấp học từ tiểu học đến THPT. Chương trỡnh được
thớ điểm trong 3 năm từ năm 2003 đến 2006, đến năm 2007 – 2008 SGK Sinh
học mới được ỏp dụng đại trà trong cả nước.
Theo Quyết định số 16/2006/QĐ-BGDĐT ngày 05 thỏng 5 năm 2006 của
Bộ trưởng Bộ Giỏo dục và Đào tạo. Đưa ra cỏc quan điểm xõy dựng và phỏt
triển chương trỡnh sinh học hiện nay, nội dung sinh học qua cỏc lớp phải thể
hiện được quan điểm “Cấu trỳc chương trỡnh Trung học cơ sở và Trung học
phổ thụng”. Điều đú cú nghĩa là cỏc kiến thức sinh học trong chương trỡnh

hướng dẫn HS chỉ ra điểm chung. Hầu như GV hướng dẫn HS lĩnh hội lần lượt
từng hoạt động sinh lớ ở TV sau đú là ĐV.
Do vậy, thực trạng dạy Sinh học 11 ở nhiều GV hiện nay thực chất mới
dừng lại dạy sinh lớ TV và sinh lớ ĐV. Từ thực tế trờn tụi chọn đề tài “Biện
phỏp hướng dẫn học sinh học chương I, IV Sinh học 11 trung học phổ thụng
theo quan điểm cấp cơ thể đa bào của thế giới sống”.


2. Lịch sử nghiờn cứu
* Trờn thế giới
Cỏc biện phỏp hướng dẫn học sinh học nhằm phỏt huy tớnh tớch cực cho
học sinh đó được quan tõm từ lõu. Cụ thể:
- Khổng tử (551 – 479 trước cụng nguyờn) người Trung Quốc quan tõm
tới sự kớch thớch suy nghĩ của HS.
- J.A. Comenxki (1592 – 1679) nhà sư phạm lỗi lạc người Tiệp Khắc thế
kỷ XVII đó đưa ra những biện phỏp dạy học hướng dẫn HS tỡm tũi suy nghĩ để
nắm được bản chất của sự vật hiện tượng. ễng núi: “Tụi thường bồi dưỡng cho
HS của tụi tinh thần độc lập trong quan sỏt, đàm thoại và trong việc ứng dụng
vào thực tiễn”.
- Tỏc giả N.M Veczilin (Liờn Xụ cũ) trong tỏc phẩm: “Đại cương về
phương phỏp dạy học sinh học” cũng đề cập “tổ chức tự học cho HS khụng chỉ
chỳ ý đến nội dung, phương phỏp mà việc tổ chức sắp xếp lụgic của tài liệu
cũng cú ý nghĩa lớn”.
* Ở Việt Nam
Mục tiờu của dạy học là hướng dẫn cho học sinh học, nghĩa là giỳp học
sinh cú khả năng tự chiếm lĩnh tri thức. Ở Việt Nam cú nhiều cụng trỡnh nghiờn
cứu về cỏc phương phỏp dạy học nhằm phỏt huy tớnh tớch cực của học sinh. Cụ
thể:
- Tài liệu bồi dưỡng thường xuyờn chu kỳ 1993 – 1996 cho giỏo viờn
THPT, GS Trần Bỏ Hoành đó đề cập đến việc sử dụng cõu hỏi để tổ chức hoạt

đó đề cập đến cỏc biện phỏp nhằm định hướng cho cỏc hoạt động học tập tự
lực của HS như: cõu hỏi vấn đỏp, phiếu học tập. HS bằng hoạt động tự lực khi


nghiờn cứu SGK để trả lời cỏc cõu hỏi, hoàn thành phiếu học tập để tự mỡnh
lĩnh hội tri thức.
- Luận văn thạc sĩ của tỏc giả Đàm Ngọc Chương (1997): “Hướng dẫn
học sinh sư phạm ụn tập nắm hệ thống tri thức cơ bản toàn bộ chương trỡnh
giỏo dục bằng phương phỏp sơ đồ lụgic”.
Cỏc cụng trỡnh trờn đó đề xuất cỏc phương phỏp tớch cực trong quỏ trỡnh
DH sinh học bằng cỏch đưa ra cỏc cõu hỏi, bài tập, bài toỏn nhận thức, bài tập
tỡnh huống kết hợp với cụng tỏc độc lập nghiờn cứu SGK của HS đó gúp phần
nõng cao hiệu quả giảng dạy, tạo nờn động lực học tập, hứng thỳ nhận thức,
khỏt vọng tham gia của HS vào việc tỡm tũi tri thức vận dụng vào đời sống.
Trong hướng dẫn HS học Sinh học 11 theo quan điểm cấp độ cơ thể hiện nay
vẫn chưa được nghiờn cứu. Vỡ vậy, việc nghiờn cứu đề xuất cỏc biện phỏp
hướng dẫn HS học Sinh học 11 là rất quan trọng phự hợp với thực tiễn dạy học
hiện nay.
3. Mục tiờu nghiờn cứu
Xỏc định được đặc điểm của chuyển húa vật chất và năng lượng, sinh
sản ở TV, ĐV. Từ đú chỉ ra những điểm tương đồng về CHVC&NL, sinh sản
giữa TV và ĐV, đồng thời xỏc định được những biện phỏp hướng dẫn HS học
CHVC&NL, sinh sản theo quan điểm cấp cơ thể.
4. Đối tƣợng và khỏch thể nghiờn cứu
4.1. Khỏch thể nghiờn cứu
HS lớp 11 THPT
4. Đối tượng nghiờn cứu
Cấp cơ thể và những đặc điểm, điểm tương đồng về CHVC&NL, sinh
sản giữa TV và ĐV. Những biện phỏp hướng dẫn HS học chương “Chuyển húa
vật chất và năng lượng” và chương “Sinh sản” thể hiện cấp độ cơ thể.

7.2. Điều tra thực trạng
- Phỏng vấn, sử dụng phiếu điều tra đối với GV.
7.3. Thực nghiệm sư phạm
- Mục đớch: nhằm kiểm nghiệm giả thuyết nghiờn cứu.
- Phương phỏp:
+ Thời gian thực nghiệm thỏng 3 năm 2008.
+ Chọn lớp: 4 lớp khối 11 cú kết quả học tập tương đương nhau.
+ Chọn giỏo viờn: giỏo viờn cú trỡnh độ chuyờn mụn khỏ cựng dạy TN.
+ Bố trớ TN: Cỏc lớp ĐC được dạy theo phương phỏp mà thực tế cỏc GV
đang sử dụng. Cỏc lớp TN được hướng dẫn học theo cỏc biện phỏp đề tài đưa
ra.
- Mẫu TN: Trường THPT thị trấn Tủa Chựa Tỉnh Điện Biờn.
- Xử lý kết quả: Sử dụng cỏc tham số thống kờ toỏn học.
8. Đúng gúp của đề tài
8.1. Hệ thống húa cơ sở lý luận về hướng dẫn HS học Sinh học 11 theo quan
điểm cấp độ cơ thể.
8.2. Xỏc định được thực trạng việc dạy học Sinh học 11 theo quan điểm cấp tổ
chức sống để làm tư liệu cho việc chỉ đạo dạy học Sinh học 11 hiện nay.
8.3. Xỏc định đặc điểm CHVC&NL, sinh sản ở cơ thể TV, ĐV và những điểm
tương đồng về cỏc hoạt động này.


8.4. Xõy dựng được biện phỏp hướng dẫn HS học Sinh học 11 thể hiện cấp độ
cơ thể.
8.5. Qua kết quả thực nghiệm sư phạm khẳng định được tớnh khả thi và hiệu
quả của biện phỏp hướng dẫn HS học chương I, IV từ đú cú cơ sở mở rộng cỏc
chương cũn lại.
9. Cấu trỳc luận văn
Cấu trỳc luận văn gồm 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học Sinh học 11 theo quan

1.1.2.1. Khỏi niệm về cỏc cấp tổ chức sống


Thế giới sống là một dạng vật chất, dạng vật chất này cú cấu trỳc theo thể
thức riờng và được tạo nờn bởi những nguyờn tố cú trong tự nhiờn. Cỏc nguyờn
tố được kết hợp theo thể thức nhất định tạo nờn cỏc phõn tử và đại phõn tử.
Cỏc phõn tử, đại phõn tử lại được kết hợp theo thể thức nhất định tạo nờn cấp
cao hơn liền kề đú là cỏc bào quan. Cứ như vậy tạo nờn cỏc cấp bậc từ nhỏ đến
lớn. Ngày nay, người ta đó xỏc định được cỏc cấp bậc từ nhỏ đến lớn là: phõn
tử → bào quan  tế bào đ mụ → cơ quan → hệ cơ quan  cơ thể  quần thể loài  quần xó  hệ sinh thỏi – sinh quyển. Trong những cấp tổ chức này thỡ
cỏc cấp như tế bào, cơ thể, quần thể, quần xó và hệ sinh thỏi là những cấp tổ
chức cơ bản.
Cỏc cấp tổ chức của thế giới sống được tổ chức theo nguyờn tắc thứ bậc,
tổ chức sống cấp dưới là đơn vị cấu trỳc nờn tổ chức sống cấp trờn. Cỏc cấp tổ
chức sống cấp dưới được kết hợp theo thể thức nhất định làm cho tổ chức sống
cấp trờn cú những đặc điểm mà tổ chức sống cấp dưới khụng cú được. Vớ dụ:
Ribụxụm gồm rARN và prụtờin cú chức năng tổng hợp prụtờin. Ti thể gồm
phụtpholipit, prụtờin... cú chức năng là trạm năng lượng... Hoạt động của cỏc
bào quan giỳp tế bào thực hiện được chức năng của nú là: trao đổi chất và năng
lượng, sinh trưởng và phỏt triển, cảm ứng, sinh sản mà mỗi bào quan ribụxụm, ti
thể... khụng cú được.
Để hỡnh thành khỏi niệm mỗi cấp tổ chức cơ bản trờn, trước hết cần xỏc
định được khỏi niệm cấp tổ chức cơ bản.
Cấp tổ chức cơ bản được hiểu là một cấp độ tổ chức của thế giới sống
cú thể tồn tại, phỏt triển độc lập trong tự nhiờn.
Từ khỏi niệm chung về cấp tổ chức cơ bản, ta coi đú là khỏi niệm giống để
cú thể hỡnh thành cỏc khỏi niệm về cỏc cấp tổ chức cơ bản như sau:
- Cấp tế bào là một cấp độ tổ chức của thế giới sống được tạo nờn bởi
cỏc bào quan thớch ứng với mụi trường.


1. Nguyễn Bỏ (2007), Hỡnh thỏi học thực vật. Nxb giỏo dục.
2. Thỏi Trần Bỏi (chủ biờn) - Nguyễn Văn Khang (2007), Động vật học khụng
xương sống. Nxb Giỏo dục.
3. Đinh Quang Bỏo, Nguyễn Đức Thành (2005), Lý luận dạy học sinh học phần
đại cương”. Nxb Giỏo dục.
4. Đinh Quang Bỏo (chủ biờn) - Trần Khỏnh Ngọc - Nguyễn Văn Hiền – Lờ
Thủy Trang – Vũ Thị Mai Anh (2007), Giỏo ỏn và tư liệu dạy học điện tử
mụn sinh học lớp 11. Nxb Đại học Sư phạm.
5. Bộ Giỏo dục và Đào tạo (2006), Chương trỡnh giỏo dục phổ thụng mụn sinh
học. Nxb Giỏo dục.
6. TS. Nguyễn Thị Kim Dung (2005), “Một số tiờu chớ đỏnh giỏ chất lượng dạy
học theo nhúm ở tiểu học”, Tạp chớ Giỏo dục, số 124 thỏng 10 năm 2005,
tr.33.
7. TS. Phan Đức Duy – PGS.TS. Nguyễn Khoa Lõn (và cộng sự), Một số vấn đề
về dạy HS học ở trường trung học phổ thụng. Đại học Huế trường đại học
Sư phạm, Nxb giỏo dục.
8. Đỗ Ngọc Đạt (2000), Bài giảng lý luận dạy học hiện đại. Nxb Đại học Quốc
Gia Hà Nội.
9. Nguyễn Thành Đạt (tổng chủ biờn) – Lờ Đỡnh Tuấn - Nguyễn Như Khanh
(2006), Sinh học 11 sỏch giỏo viờn. Nxb Giỏo dục.
10. Nguyễn Thành Đạt (tổng chủ biờn) – Lờ Đỡnh Tuấn - Nguyễn Như Khanh
(2006), Sinh học 11, sỏch giỏo khoa. Nxb Giỏo dục.
11. Nguyễn Thành Đạt (tổng chủ biờn) - Phạm Văn Lập - Trần Dụ Chi - Trịnh
Nguyờn Giao - Phạm Văn Ty (2007), Sinh học 10, sỏch giỏo khoa. Nxb Giỏo
dục.


12. Nguyễn Thành Đạt - Nguyễn Đức Thành - Phạm Xuõn Viết (2005). Tài liệu
bồi dưỡng thường xuyờn giỏo viờn THPT chu kỳ III (2004 – 2007) mụn sinh.
Nxb Đại học Sư phạm.

Ngọc – Thỳy (2007), Giới thiệu giỏo ỏn Sinh học 11. Nxb Hà Nội.
27. Ngụ Thị Mai Hương (2004), Tổ chức HS hoạt động học tập tự lực với SGK
trong dạy học chương cỏc quy luật di truyền - lớp 11 -THPT. Luận văn thạc
sĩ, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội.
28. PGS, TS. Nguyễn Quang Mai (chủ biờn) (2004), Sinh lý học động vật và
người. Nxb khoa học và kỹ thuật.
29. Bun Hắp Xỉ Hả Păn Nha (1996), Những phương hướng biện phỏp nõng cao
chất lượng dạy học trờn lớp ở trường phổ thụng cấp 2 CHCNND Lào. Luận
ỏn phú tiến sĩ, Viện khoa học giỏo dục, Bộ giỏo dục và đào tạo.
30. Nguyễn Anh Ninh (2000), Vận dụng phương phỏp tớch cực vào dạy sinh học
10 trung học phổ thụng. Luận ỏn thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội,
Hà Nội.
31. Phan Kim Ngọc - Hồ Huỳnh Thựy Dương (2003), Sinh học của sự sinh sản.
Nxb Giỏo dục.
32. Phan Cự Nhõn (chủ biờn) (2005), Sinh học đại cương, tập II. Nxb Đại học
Sư phạm.
33. Hoàng Hữu Niềm (2001), Phương phỏp hướng dẫn tự học phần cơ sở di
truyền học cho học viờn tại cỏc trung tõm giỏo dục thường xuyờn. Luận ỏn
TS, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Hà Nội.
34. Lờ Thanh Oai (2003), Sử dụng cõu hỏi, bài tập để tớch cực húa hoạt động
nhận thức của húa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học Sinh


thỏi học lớp 11 Trung học phổ thụng. Luận ỏn Tiến sĩ, Trường Đại học Sư
phạm Hà Nội, Hà Nội.
35. Bựi Thỳy Phượng (2001), Sử dụng cõu hỏi bài tập để tổ chức học sinh tự lực
nghiờn cứu sỏch giỏo khoa trong giảng dạy sinh thỏi học. Luận văn thạc sĩ
khoa học giỏo dục.
36. Vũ Trung Tạng (2002), Đại dương và những cuộc sống kỡ diệu. Nxb giỏo
dục.

học 10 ở Trung học phổ thụng. Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư
phạm Hà Nội, Hà Nội.