Bộ Giáo dục và đào tạo
Đại học quốc gia hà nội

Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn
-------------------------------

Nguyễn Thị Vui

Đặc điểm từ vựng ngữ nghĩa
nhóm từ chỉ các bộ phận cơ thể
trong tiếng hán
(Có so sánh với tiếng Việt).

Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ
Mã số: 50408

Luận văn Thạc sĩ ngữ văn

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học
PGS-TS. Trần Trí Dõi.

Hà Nội năm 2002


Bộ Giáo dục và đào tạo
Đại học quốc gia hà nội

Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn
-------------------------

Nguyễn Thị Vui



Mục lục
Mở đầu
Ch-ơng 1: Một số vấn đề lý thuyết có liên quan đến đề tài

1. Giới thiệu đôi nét về tiếng Hán
1.1. Lịch sử phát triển của tiếng Hán
1.2. Đặc điểm cấu trúc tiếng Hán
1.3. Đặc điểm loại hình của tiếng Hán
2. Quá trình tiếp xúc ngôn ngữ-văn hoá Hán-Việt và sự hình thành lớp
từ ngữ Hán - Việt
2.1. Tiếp xúc ngôn ngữ là qui luật khách quan của mọi ngôn ngữ
2.2. Các điều kiện thuận lợi cho sự tiếp xúc của tiếng Việt với tiếng
Hán
2.3. Cách đọc Hán-Việt, yếu tố gốc Hán và yếu tố Hán - Việt
3. Lớp từ vựng chỉ các bộ phận cơ thể
Ch-ơng II: Tr-ờng tên gọi các bộ phận cơ thể trong
tiếng Hán: thống kê - phân loại - mô tả

1. Nguyên tắc lựa chọn./
1.1. Các đơn vị thống kê xét về mặt cấu tạo.
1.2. Các đơn vị thống kê xét về mặt phạm vi sử dụng.
1.3. Các đơn vị thống kê xét về mặt nội dung.
2. Phân loại.
2.1. Phân loại theo quan hệ logic-ngữ nghĩa các tên gọi
2.1.1. Quan hệ cấp loại.
2.1.2. Kết quả phân loại.

4

kng

: khẩu ngữ

tgthg

: tên gọi thông th-ờng

thgt

: thông tục

slý

: thuật ngữ sinh vật học, giải phẫu học

TH

: từ điển tiếng Hán.

TV2000 : từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, Nxb
Đà Nẵng, 2000.

6


Mở đầu
1. Đặt vấn đề:
Vay m-ợn là một hiện t-ợng tất yếu xảy ra ở tất cả các ngôn ngữ. Tiếng Việt
trong quá trình hình thành và phát triển, có một thời gian tiếp xúc ngôn ngữ - văn

học tiếng Hán hiện nay cũng nh- những ng-ời Trung Quốc học tiếng Việt gặp nhiều
khó khăn trong công việc của mình. Do vậy việc nghiên cứu có so sánh với tiếng
Hán rất quan trọng đối với chúng tôi, những ng-ời giảng dạy tiếng Trung Quốc. Đó
cũng chính là lí do quan trọng nhất để chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu n ày.
2. Mục đích nhiệm vụ, đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu.
2.1. Mục đích của luận văn này là miêu tả tr-ờng tự vựng-ngữ nghĩa tên gọi các
bộ phận cơ thể ng-ời trong tiếng Hán để thấy đ-ợc ý nghĩa, đặc tr-ng cấu tạo từ
phức của tiếng Hán. Trên cơ sở đối chiếu với những đơn vị Hán - Việt t-ơng đ-ơng
trong tiếng Việt từ đó chỉ ra các đặc thù riêng của từng ngôn ngữ.
2.2. Để đạt đ-ợc mục đích trên, luận văn cần phải lập đ-ợc một danh sách các
đơn vị từ vựng chỉ các bộ phận cơ thể ng-ời trong tiếng Hán, sau đó m iêu tả, đối
chiếu với những đơn vị Hán - Việt t-ơng đ-ơng để chỉ ra sự khác biệt giữa chúng.
2.3. Đối t-ợng nghiên cứu ở đây là bình diện từ vựng - ngữ nghĩa của các đơn vị
từ vựng chỉ các bộ phận cơ thể ng-ời trong tiếng Hán hiện đại và trên cơ sở đối chiếu
với tiếng Hán - Việt.
Đây là một đề tài khá lớn, với phạm vi khá rộng cần phải đầu t- nhiều công sức.
Trong khi đó nhiệm vụ của chúng tôi chỉ là tầm của một luận văn thạc sĩ nên khả
năng của chúng tôi là rất hạn chế. Vì vậy, trong luận văn này chúng tôi chỉ tập hợp,
phân loại, miêu tả các đơn vị tự vựng chỉ các bộ phận cơ thể trong tiếng Hán hiện đại
rồi so sánh chúng với những từ Hán - Việt t-ơng đ-ơng (nếu có). ở đây, chúng tôi
cũng chỉ dừng lại ở việc miêu tả theo bình diện từ vựng ngữ nghĩa, chứ khôn g có
điều kiện đi sâu phân tích qui luật phát triển nghĩa cũng nh- việc sử dụng chúng
trong giao tiếp hàng ngày. Mỗi đơn vị từ vựng Hán sẽ đ-ợc miêu tả về đặc điểm từ
vựng - ngữ nghĩa và đối chiếu với từ Hán - Việt t-ơng đ-ơng để thực hiện nhiệm vụ
8


và mục đích của luận văn đã nêu trên.
3. ý nghĩa của đề tài luận văn.
Thực hiện các mục đích và nhiệm vụ nêu trên, luận văn hy vọng đ-ợc góp một


Ch-ơng 2:
Tr-ờng tên gọi các bộ phận cơ thể ng-ời trong tiếng Hán: Thống kê - Phân
loại - Miêu tả.
Ch-ơng 3:
So sánh đối chiếu các đơn vị từ vựng chỉ các bộ phận cơ thể trong tiếng Hán
với những đơn vị Hán - Việt t-ơng đ-ơng.
Kết luận.
Tài liệu tham khảo.

* Những đơn vị Hán - Việt này sẽ đ-ợc lập danh sách ở những ch-ơng sau.

10


Tài liệu tham khảo

Tiếng Việt.
1. Nguyễn Tài Cẩn (1975), Ngữ pháp tiếng Việt, Tiếng - Từ ghép-Đoản ngữ,
Nxb ĐH và THCN, Hà nội.
2. Nguyễn Tài Cẩn (1979), Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc HánViệt, Nxb KHXH, Hà nội.
3. Đỗ Hữu Châu (1979), "Cách xử lí các hiện t-ợng trung gian trong ngôn
ngữ", Ngôn ngữ, số 1.
4. Đỗ Hữu Châu (1981), Từ vựng - ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb GD, Hà nội.
5. Đỗ Hữu Châu (1987), Cơ sở ngữ nghĩa học từ vựng, Nxb ĐH và THCN, Hà
nội.
6. Chăn Phômmavông (1999), "Đặc điểm định danh và hiện t-ợng chuyển
nghĩa trong tr-ờng từ vựng tên gọi bộ phận cơ thể con ng-ời trong tiếng Lào",
Tr-ờng ĐHSP, Hà nội. (Luận án Tiến sĩ).
7. Mai Ngọc Chừ - Vũ Đức Nghiệu - Hoàng Trọng Phiến (1990), Cơ sở

20. Lê Đình Khẩn (1997), "Vấn đề chuẩn hoá các từ Hán - Việt", Ngôn ngữ,
số 12.
21. Hà Quang Năng (1988), Đặc tr-ng ngữ nghĩa của hiện t-ợng chuyển loại
các đơn vị từ vựng tiếng Việt (Trong sách "Tiếng Việt và các ngôn ngữ Đông Nam
á"), Nxb KHXH, Hà nội.
22. Vũ Đức Nghiệu (1999), "Các đơn vị từ vựng song tiết đẳng lập tiếng Việt
trong bối cảnh một số ngôn ngữ Đông Nam á", Ngôn ngữ, số 5.
23. Phan Ngọc (1985), Tiếp xúc ngôn ngữ ở Đông Nam á, Nxb Viện Đông
Nam á, Hà nội.
24. Phan Ngọc (2000), Mẹo giải nghĩa từ Hán-Việt và chữa lỗi chính tả, Nxb
TN, Hà nội.
12


25. Hoàng Trọng Phiến (1980), Ngữ pháp tiếng Việt, ĐHTH, Hà nội.
26. Saussure F.De (1973), Giáo trình ngôn ngữ học đại c-ơng, Nxb KHXH,
Hà nội.
27. Nguyễn Kim Thản (cb) - Nguyễn Hữu Cầu - Lý Chính - Phan Ngọc
Hạnh - Trịnh Trung Hiểu (1994), Từ điển Hán-Việt hiện đại, Nxb thế giới.
28. Nguyễn Thị Thanh Thảo (2001), "Phân tích phân bố các nét âm vị học
trong tiếng Hán hiện đại", Tr-ờng ĐH KHXH & NV, Hà Nội. (Luận văn Thạc sĩ).
29. Lê Quang Thiêm (1979, Nghiên cứu đối chiếu các ngôn ngữ, Nxb ĐH và
THCN, Hà nội.
29. Vũ Thị Kim Thoa (2001), "Từ ghép Hán - Việt - Những biến đổi về ngữ
âm, cấu tạo, ngữ pháp so với từ ghép Hán t-ơng đ-ơng", Ngôn ngữ, số 7.
30. Nguyễn Đức Tồn (1993), "Đặc tr-ng dân tộc của t- duy ngôn ngữ qua
hiện t-ợng từ đồng nghĩa", Ngôn ngữ, số 3.
31. Nguyễn Đức Tồn (1994), "Tên gọi bộ phận cơ thể ng-ời trong tiếng Việt
với việc biểu tr-ng tâm lý tình cảm", Văn hóa dân gian, số 3.
32. Nguyễn Ngọc Trâm (2000), "Từ Hán - Việt trong sự phát triển từ vựng