ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ YÊN HÀ

TIỂU THUYẾT NỖI BUỒN CHIẾN TRANH
DƢỚI GÓC NHÌN TỰ SỰ HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Hà Nội - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ YÊN HÀ

TIỂU THUYẾT NỖI BUỒN CHIẾN TRANH
DƢỚI GÓC NHÌN TỰ SỰ HỌC

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận Văn học
Mã số: 60 22 01 20

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Phạm Quang Long

Hà Nội - 2016


Lêi cam ®oan

được triển khai trong Luận văn được hoàn thiện và trọn vẹn hơn.
Em xin trân trọng cảm ơn!


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 7
1. Lý do chọn đề tài ......................................................................................... 7
2. Lịch sử vấn đề .............................................................................................. 8
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu............ Error! Bookmark not defined.
4. Mục đích, ý nghĩa của nghiên cứu ........... Error! Bookmark not defined.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu.......................... Error! Bookmark not defined.
6. Kết cấu của luận văn ................................. Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 1: NGHỆ THUẬT TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN VÀ KẾT CẤUError! Bookm
1.1. Nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến
tranh ................................................................ Error! Bookmark not defined.

1.1.1. Khái lược về cốt truyện và nghệ thuật tổ chức cốt truyệnError! Bookmark not d
1.1.2. Sự vận động của nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong văn học Việt
Nam hiện đại .................................................. Error! Bookmark not defined.
1.1.3. Cách tân và sáng tạo trong nghệ thuật tổ chức cốt truyện Nỗi
buồn chiến tranh ........................................... Error! Bookmark not defined.
1.2. Kết cấu trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranhError! Bookmark not defined.
1.2.1. Khái lược về kết cấu ............................. Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Kết cấu truyện trong truyện ................. Error! Bookmark not defined.
1.2.3. Kết cấu dòng ý thức .............................. Error! Bookmark not defined.
Tiểu kết chƣơng 1 .......................................... Error! Bookmark not defined.

CHƢƠNG 2: NGƢỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬTError! Bookm


tranh của Bảo Ninh giống như một cây cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, tương lai,
là sợi dây gắn kết thế hệ sau với quá khứ hào hùng của cha ông mình. Nỗi buồn
chiến tranh không chỉ lạ về hình thức mà còn mới mẻ về nội dung so với nhiều tác
phẩm cùng thời. Có thể nói, đây là cuốn sách đầu tiên của văn học Việt Nam thể
hiện chiến tranh dưới góc nhìn của một cá nhân. Nó là một khúc ca bi tráng, đau
thương và tàn khốc về chiến tranh, và có lẽ chưa có tiểu thuyết nào cùng đề tài
vượt qua nó ở Việt Nam. Tờ Independent, một trong những nhật báo có uy tín của
nước Anh, đã nhận xét về cuốn tiểu thuyết của Bảo Ninh: “Vượt ra ngoài sức
tuởng tượng của người Mỹ, Nỗi buồn chiến tranh đi ra từ chiến tranh Việt Nam đã
đứng ngang hàng với cuốn tiểu thuyết chiến tranh vĩ đại của thế kỷ, Mặt trận phía
Tây vẫn yên tĩnh của Erich Maria Remarque (…). Một cuốn sách viết về sự mất
mát của tuổi trẻ, cái đẹp, một câu chuyện tình đau đớn… một thành quả lao động
tuyệt đẹp” [59].
Kể từ khi tác phẩm ra đời cho đến nay, có thể nói, các công trình nghiên
cứu, tìm hiểu về Nỗi buồn c hiến tranh của Bảo Ninh đã có r ất nhiều, nhưng chắc
chắn nó sẽ còn là đối tượng tạo ra nhiều nguồn cảm hứng và sáng tạo cho những nỗ
lực tì m tòi không mệt mỏi nhằm đến gần hơn với tư tưởng nghệ thuật của tác
phẩm. Đó có thể chỉ là quá trì nh tì m kiếm những trải nghiệm , là sự khẳng định sức
sống mãnh liệt của cái đẹp , của nhân tính; cũng có thể là sức hấp dẫn của một bút
pháp, hay con đường tì m đến nh ững kỉ niệm, hồi ức về những tháng ngày chiến


tranh của con người… Nhưng hơn hết , bức tranh trung thực và tàn nhẫn trong tiểu
thuyết ấy chất chứa chiều sâu tâm hồn và chạm đến trái tim con người.
Dưới mỗi góc độ soi chiếu khác nhau đều đưa đến cho người đọc cũng như
các nhà nghiên cứu cách lý giải riêng của mình cho một hiện tượng đặc biệt và làm
thỏa trí tò mò. Vì vậy, chúng tôi đã lựa chọn tìm hiểu tiểu thuyết Nỗi buồn chiến
tranh dưới góc nhìn của lý thuyết tự sự học với mong muốn khám phá sâu hơn tác
phẩm từ một cách tiếp cận khác, mang ý nghĩa vận dụng một lí thuyết về kể
chuyện vào một hiện tượng cụ thể, có nhiều đặc sắc so với lối kể thông thường của

Một xu hướng khác nữa là sự cổ vũ động viên nhưng có phần e dè, với câu
hỏi: Liệu rằng cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh có bị dồn nén quá nhiều chất
bi không? Nguyễn Phan Hách trong cuộc thảo luận về tiểu thuyết Thân phận của
tình yêu (trên trang 4, Báo Văn nghệ số 37, năm 1991) đã viết: “Lùi ra xa, đứng
cao hơn một chút thì thấy có thể thông cảm được với tác phẩm này. Tôi chưa hẳn
tán thành hoàn toàn về nội dung, nhưng cái đẹp, cái tuyệt kĩ, văn chương là văn
chương của cuốn sách đã át đi được những e ngại khác...”.
Một trong những người tiêu biểu cho xu hướng đánh giá cao đóng góp của
Bảo Ninh trong sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại có thể kể đến đó
chính là nhà văn Nguyên Ngọc. Trong cuộc thảo luận về tiểu thuyết Thân phận
tình yêu (trên trang 5, Báo Văn nghệ số 37, năm 1991), ông khẳng định: “Cuốn
sách Thân phận của tình yêu của Bảo Ninh là sự nghiền ngẫm về chiến thắng, ý
nghĩa và giá trị to lớn và dữ dội của chiến thắng. Nó chỉ cho chúng ta biết rằng,
chúng ta đã làm nên chiến công vĩ đại thắng Mỹ với cái giá ghê gớm đến chừng
nào. Một đặc sắc nữa của cuốn sách này là tác giả viết với tư cách hoàn toàn của
người trong cuộc, không đứng ngoài, đứng trên nhìn ngắm mà đứng trong, thậm
chí ở tận đáy của cuộc chiến tranh. Anh viết về cuộc chiến tranh “của anh” gần như


bằng tất cả máu của anh. Về mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học
đổi mới”.
Tác giả Đỗ Đức Hiểu trong Thi pháp hiện đại đã khẳng định: “Trong văn
học mấy chục năm nay, có thể Thân phận của tình yêu là quyển tiểu thuyết hay về
tình yêu, quyển tiểu thuyết về tình yêu xót thương nhất”, tác giả nhấn mạnh: “Nỗi
buồn chiến tranh thể hiện một điểm nhìn mới về cuộc chiến tranh kéo dài 35 năm”,
“những cảnh tả chiến tranh, những định nghĩa về chiến tranh la liệt trong tác
phẩm” [20; 265]. Bên cạnh Nỗi buồn chiến tranh được phản ánh trong tác phẩm là
nỗi buồn về tình yêu. Đỗ Đức Hiểu nhận định: “Nỗi buồn chiến tranh và nỗi buồn
tình yêu [20; 98] thấm vào nhau. Kiên vẫn phải sống, sống một thời hậu chiến u
buồn (nỗi buồn hậu chiến) vì một thiên mệnh mù mịt xa vời, tối tăm và đau xót,

3.

Trần Duy Châu (1994), Từ đâu đến Nỗi buồn chiến tranh, Cộng Sản, (Số 10),
tr.54-55.

4.

Nguyễn Minh Châu (1987), Hãy đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn học
minh họa, Văn nghệ, (Số 49, 50), tr.3.

5.

Hồng Chương (1962), Phương pháp sáng tác trong văn học nghệ thuật, Nxb
Sự thật.

6.

Đặng Anh Đào (2001), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.

7.

Nguyễn Văn Dân (2004), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb Khoa
học xã hội, Hà Nội.

8.

Đinh Xuân Dũng (1995), Văn học Việt Nam về chiến tranh, hai giai đoạn của
sự phát triển, Văn nghệ Quân đội, (Số 7), tr.91-95.


24. Bùi Thị Hợi (2011), Văn xuôi tự sự của Bảo Ninh trong bối cảnh văn xuôi
Việt Nam thời kì đổi mới, Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam,
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.
25. Chu Lai (1987), Ăn mày dĩ vãng, Nxb Hội Nhà văn.
26. Chu Lai (1987), Vài suy nghĩ về sự thật trong chiến tranh, Văn nghệ Quân
đội, (Số 4), tr.115-117.
27.

Tôn Phương Lan (1994), Chiến tranh trong những tác phẩm văn chương
được giải (của Hội Nhà văn và Bộ Quốc phòng), Văn học, (Số 12), tr.14-16.

28.

Nguyễn Văn Long (2002), Văn học Việt Nam trong thời đại mới, Nxb Giáo
dục.

29. Nguyễn Văn Long (2005), Văn học Việt Nam sau 1975 những vấn đề nghiên
cứu và giảng dạy, Nxb Giáo Dục, Hà Nội.


30. Lê Lựu (2005), Thời xa vắng, Nxb Văn hóa thông tin.
31. Phương Lựu (Chủ biên) (2004), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
32. Nguyễn Đăng Mạnh (1985), Về một khuynh hướng tiểu thuyết đang phát
triển, Nhân dân, (Số ngày 27/10), tr8.
33. Nguyên Ngọc (1991), Văn xuôi sau năm 1975, thử thăm dò đôi nét về quy
luật phát triển, Văn học, (Số 4), tr.21-24.
34. Vương Trí Nhàn (2007), Con người khám phá và con người thích ứng trong
Nỗi buồn chiến tranh, Nhà văn, (Số 11), tr. 113-127.
35. Trần Thị Mai Nhân (2007), Quan niệm về tiểu thuyết trong Văn học Việt
Nam giai đoạn 1986- 2000, Nghiên cứu văn học, (Số 7), tr.24-27.

1999.
51. M. Arnauđôp (1978), Tâm lý học sáng tạo văn học (sách dịch), Nxb Văn
hóa, HN.
52. M.B. Khrapchenkô (2002), Những vấn đề lý luận và phương pháp luận
nghiên cứu văn học (sách dịch), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội.
53. G.N Pôxpêlôp (1998) (Chủ biên), Dẫn luận nghiên cứu văn học (Trần Đình
Sử, Lại Nguyên Ân, Lê Ngọc Trà dịch và giới thiệu), Nxb Giáo dục.
54. Iu.M. Lotman (2004), Cấu trúc văn bản nghệ thuật, Nxb Đại học Quốc gia,
H.
55. L.I. Timofeep (1962), Nguyên lí văn học (sách dịch), Nxb Văn hóa - Viện
Văn học, H.

III. Tài liệu Online


56. Bảo Ninh không “đóng kịch” với đời, http://nld.com.vn/van-hoa-vannghe/bao-ninh-khong-dong-kich-voi-doi-20140815212936453.htm, cập nhật
ngày 15/8/2014.
57. Nhà văn Bảo Ninh: Cái thật bao giờ cũng có sức quyến rũ,
http://tuoitre.vn/tin/van-hoa-giai-tri/van-hoc-sach/20050807/nha-van-baoninh-cai-that-bao-gio-cung-co-suc-quyen-ru/92445.html,

cập

nhật

ngày

7/8/2005.
58. Nhà văn Bảo Ninh: Không ai một mình làm nên hạnh phúc,
http://tonvinhvanhoadoc.vn/van-hoc-viet-nam/doi-song-van-hoc/2648-nhavan-bao-ninh-khong-ai-mot-minh-lam-nen-hanh-phuc.html.
59. Phạm Xuân Thạch, Nỗi buồn chiến tranh viết về chiến tranh thời kì hậu