VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN LAN ANH

NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG
CỦA NÓ ĐẾN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ THỜI LÝ-TRẦN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2016
1


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Nguyễn Lan Anh

NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG
CỦA NÓ ĐẾN TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ THỜI LÝ-TRẦN

Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 62 22 03 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS HOÀNG THỊ THƠ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ……………………...……......…............................

7

1.1. Nhóm tài liệu và công trình về nhân sinh quan Phật giáo, nhân sinh quan
Phật giáo Lý-Trần ……………………….…..….................…...............................

7

1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về tư tưởng chính trị thời Lý-Trần…............

15

1.3. Nhóm tư liệu, công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của nhân sinh quan
Phật giáo đến tư tưởng chính trị thời Lý-Trần……………….............................

21

1.4. Những vấn đề được kế thừa và phát triển mới trong luận án…...…............

26

Chương 2: NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO VÀ NHÂN SINH QUAN PHẬT
GIÁO THỜI LÝ-TRẦN …………………………….......….....................................

30

2.1. Nhân sinh quan Phật giáo……....…...….............……...……….….................

30

tưởng chính trị thời Lý-Trần và ý nghĩ của nó trong việc xây dựng văn hóa
chính trị ở Việt Nam hiện nay………………………………………………...…..

135

KẾT LUẬN……..………..…………………………………....…............................

152

DANH M C CÁC C NG TR NH ĐÃ C NG Ố …..………………................... 155
DANH M C TÀI LIỆU THAM KHẢO ……………………………………..........

156

PH L C………………………………………………………..…………............. 166

4


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Phật giáo ở hai triều đại Lý-Trần không thuần tuý chỉ là một bộ phận
của ý thức xã hội, nó không đứng độc lập bên ngoài chính trị, mà qua tinh
thần khoan dung, nhân đạo nó tác động không nhỏ đến nhiều chủ trương,
chính sách của triều đình và hoạt động xã hội của các nhà chính trị. Phật giáo
thực sự đã góp phần tạo nên một nền chính trị từ bi, nhân văn của thời LýTrần. Có lẽ chính điều này đã khởi nguồn cho chính sách thân dân, dân chủ,
mà qua đó triều đình có thể tập hợp được sức người, sức của toàn dân phục
vụ cho công cuộc bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước. Lập nên những
chiến công vang dội và mở ra một thời đại vàng son trong lịch sử. Vì vậy, dù
không phải là một học thuyết chính trị, nhưng vượt qua cả Nho giáo – hệ tư

xã hội thuận hòa, đoàn kết nhưng rất dũng mãnh, kiên cường xông pha trận
mạc, không nao núng ngay cả quân giặc rất mạnh. Bởi thế đã lần lượt chiến
đấu và chiến thắng bao kẻ thù hùng mạnh. Đây là bài học về nghệ thuật phát
huy sức mạnh tinh thần nhằm liên kết nhân tâm, thống nhất lực lượng, mà
đến nay vẫn còn giá trị đối với nền chính trị Việt Nam.
Phật giáo là một tư tưởng phổ biến trong thời Lý-Trần, từ nơi đô thành
đến chốn thôn quê, nơi đâu cũng tôn sùng và thực hành theo giáo lý từ bi, hỷ
xả, bình đẳng, vị tha của nhân sinh Phật giáo. Giai cấp thống trị cũng yêu
mến và tôn sùng tư tưởng mà nhân dân yêu mến, họ không chỉ tận dụng sức
mạnh của giáo lý Phật giáo trong việc trị nước, mà bản thân họ đã thực hành
đạo lý này và trở thành những phật tử thuần thành. Điều này đã tạo nên lối
sống nhân nghĩa, thuần từ, vị tha của vua – quan, hoàng tộc trong triều đình.
Triết lý nhân sinh Phật giáo, đã góp phần tạo nên những nhà chính trị lý
tưởng, được tôn vinh là Phật, Bồ Tát hay Thượng Sỹ… khiến nhân dân hết
lòng yêu mến, ngưỡng mộ.Đây là một bài học qu giá để các nhà chính trị,
nhà quản lý xã hội đương thời tham khảo, để thấy được vai trò của việc tu
dưỡng đạo đức, nhân cách trong việc tạo nên uy tín chính trị trong dân, từ
đó, họ sẽ hết lòng ủng hộ các quyết sách của nhà nước, điều này chính là
ngọn nguồn cho mọi thắng lợi của nền chính trị và của cả đất nước.

6


Có thể nói, nền chính trị thời Lý-Trần đã kế thừa tư tưởng từ bi, hỷ xả,
bác ái, vị tha của Phật giáovà triển khai trong các chủ trương, đường lối
chính trị cụ thể của triều đại. Nhân sinh quan Phật giáo đã góp phần xây
dựng một nền văn hóa chính trị tích cực trong triều đại Lý-Trần, khiến nhân
dân tin tưởng và yêu mến. Đó là l do mà thời Lý-Trần, từ vua chúa, quý tộc
đến tầng lớp bình dân đều say mê đạo Phật, nhưng dân tộc đánh giặc vẫn rất
giỏi, chính trị vẫn ổn định, kinh tế vẫn phát triển. Đây là bài học có giá trị

nghĩa của nó cho

công cuộc xây dựng văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay. Với những lý do
mang tính lý luận và thực tiễn trên, tác giả đã chọn đề tài Nhân sinh quan
Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến tư tưởng chính trị thời Lý-Trầnlàm
luận án tiến sĩ của mình.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2. .

c đ ch
Luận án làm rõ nội dung của nhân sinh quan Phật giáothời Lý-Trần,

sự phát triển của tư tưởng chính trị thời kỳ này và ảnh hưởng của nhân sinh
quan Phật giáo đến tư tưởng chính trị Việt Nam thời Lý-Trần.
2. . Nhi m v
- Làm r nội dung nhân sinh quan Phật giáo và nhân sinh quan Phật
giáo Lý-Trần.
- Phân tích sự phát triển của tư tưởng chính trị thời L -Trần và các
nhân tố ảnh hưởng đến tư tưởng chính trị, từ đó chỉ rõ thời kỳ này, nhân sinh
quan Phật giáo là tư tưởng có ảnh hưởng hơn cả đến chính trị.
- Làm r ảnh hưởng của nhân sinh quan Phật giáo đến tư tưởng chính
trị thời Lý-Trần và nghĩa nó đối với nền chính trị Việt Nam hiện nay.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam thời Lý-Trần và ảnh hưởng của
nó đến tư tưởng chính trị thời Lý-Trần.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung: trong khuôn khổ của luận án,đề tài chỉ xin tập trung
làm r nhân sinh quan Phật giáo ở thời Lý-Trần, qua một số nội dung: quan
điểm về con người, đời người; quan điểm về giải thoát; quan điểm về đạo

đã từng diễn ra trong xã hội phong kiến Việt Nam, thế kỷ XI-XIV.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6. . Ý nghĩa lý luận

9


Trên cơ sở phân tích một số nội dung cơ bản và rút ra đặc điểm của
nhân sinh quan Phật giáo thời Lý-Trần,luận án đã l giải nguyên nhân Phật
giáo có mối quan hệ với chính trị, và từ việc phân tích tình hình kinh tế-xã
hội, văn hóa-tư tưởng của thời Lý-Trần luận án khẳng định, trong bối cảnh
và điều kiện ấy, nhân sinh quan Phật giáo chính là tư tưởng phù hợp hơn cả
cho nền chính trị của triều đại. Từ đó, tác giả đưa ra nhiều lập luận, dẫn
chứng để chứng minh rằng những tư tưởng chính trị cơ bản của thời kỳ này
(xây dựng thể chế chính trị, ổn định xã hội; bảo vệ độc lập dân tộc và toàn
vẹn lãnh thổ; trấn áp các thế lực chống đối, phát triển đất nước và giải quyết
các vấn đề xã hội) đều có ảnh hưởng của tư tưởng từ bi, hỷ xả, nhân ái, vị
tha… của nhân sinh quan Phật giáo. Bởi vậy, Phật giáo thực sự đã xây dựng
một nền văn hóa chính trị tích cực cho triều đại Lý-Trần. Từ bài học này,
luận án đã khẳng định

nghĩa của nhân sinh quan Phật giáo trong việc xây

dựng văn hóa chính trị ở Việt Nam và đưa ra một số kiến nghị nhằm kế thừa
những giá trị tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của nhân sinh
quan Phật giáo với việc xây dựng văn hóa chính trị thời đại mới.
6. . Ý nghĩa thực tiễn
Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu và
giảng dạy về triết học, tôn giáo nói chung; lịch sử triết học, Phật giáo, nhân
sinh quan Phật giáo nói riêng; cho việc hoạch định chính sách đối với tôn

Việt Namdo Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển
Nam(1995), Nxb. Trung tâm

iên soạn Từ điển

ách khoa Việt

ách khoa Việt Nam, Hà

Nội, thì định nghĩa đầy đủ hơn:Nhân sinh quan là bộ phận của thế giới quan
(hiểu theo nghĩa rộng), gồm những quan niệm về cuộc sống của con người:
lẽ sống của con người là gì? mục đích,

nghĩa, giá trị của cuộc sống con

người ra sao và sống như thế nào cho xứng đáng? trả lời những câu hỏi đó là
vấn đề nhân sinh quan.

11


Đó là những định nghĩa khá cụ thể về nhân sinh quan, tác giả coi đây
là những khái niệm công cụ làm nền tảng, trên cơ sở đó có thể xây dựng
quan điểm nhân sinh quan riêng của bản thân và triển khai chi tiết hơn về nội
dung của nhân sinh quan Phật giáo nói chung và nhân sinh quan Phật giáo
Lý-Trần nói riêng.
Tuy nhiên, khi nghiên cứu nhân sinh quan nói chung và nhân sinh
quan Phật giáo nói riêng cần phân biệt sự khác nhau giữa quan niệm của triết
học Châu Á và Châu Âu. Trong bài viết Bí ẩn Châu Á trong tấm gương triết
học Châu Á (2007), của Hồ Sĩ Qu trên trang web vanhoahoc.net, tác giả đã

thời lượng để phân tích, làm r đặc điểm cơ bản của Phật giáo thời Lý và
Trần hay sự tồn tại và phát triển của các thiền phái giai đoạn nay như thế nào
và ảnh hưởng của nó đến các lĩnh vực của đời sống ra sao qua các nhà tư
tưởng tiêu biểu.
Tác phẩm Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Lê Mạnh Thát (2001), dựa
trên những cứ liệu lịch sử phong phú, tác giả đã hệ thống về tiến trình hình
thành và phát triển của Phật giáo Việt Nam. Đặc biệt, tác giả đã đề cập khá
đậm nét về giai đoạn phát triển của Phật giáo Lý-Trần, đồng thời só sánh nó
với thời kỳ Phật giáo chấn hưng ở thế kỷ XX.
Kỷ yếu Tuệ Trung Thượng sĩ với thiền tông Việt Nam (1993), là tập
hợp các bài viết nghiên cứu hành trạng và tư tưởng của Tuệ Trung Thượng sĩ
– đại diện tiêu biểu cho tư tưởng và phong cách sống của Thiền sư Đại Việt
thời Trần, của Thiền Tông Việt Nam. Các bài viết trong đó đều tập trung
phân tích tầm ảnh hưởng quan trọng của tư tưởng Phật giáo đến đời sống xã
hội thời Trần, đến các tầng lớp thống trị, tướng sĩ và nhân dân. Chình nhờ
ảnh hưởng đó mà tạo nên sức mạnh giúp Đại Việt 3 lần chiến thắng quân
Nguyên-Mông. Một số bài viết cũng chỉ ra hướng phát triển của Phật giáo
Việt Nam hiện nay và đóng góp của nó trong thời đại mới.
Cuốn Lược khảo tư tưởng Thiền Trúc Lâm Việt Nam của Nguyễn
Hùng Hậu (1997) đã phân tích khía cạnh bản thể luận,nhân sinh quan của
các thiền sư, phật tử thời Trần như Trần Thái Tông, Trần Nhân Tông, Tuệ
Trung Thượng sĩ, Pháp Loa, Huyền Quang. Họ là những đại diện tư tưởng
Phật giáo ở giai đoạn phát triển đỉnh cao của Phật giáo ở thời kỳ Nhà Trần.

13


Công trình này đã mang lại cái nhìn khái quát về nội dung nhân sinh quan
của Phật giáo thời Trần, làm cơ sở quan trọng để tác giả Luận án đưa ra
những nhận định, so sánh về tư tưởng nhân sinh của Phật giáo thời Lý và

quan Phật giáo của Thích Tâm Thiện(1995), Nxb. Tp Hồ Chí Minh, Tp Hồ
Chí Minh; Nền tảng của đạo Phật của Peter D. Santina viết năm 1996, Thích
Tâm Quang dịch, đăng trên trang budsas.org; Đại cương triết học Phật giáo
Việt Nam, Tập 1: Từ khởi nguyên đến thế kỷ XIV, của Nguyễn Hùng
Hậu(2002), Nxb. Khoa học xã hội; Nhân sinh của Phật giáo trích từ cuốn
Thế giới tái sinh Duy Nguyễn dịch(1999), Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội;
Nhân sinh quan Phật giáo của Hòa thượng Thích Thanh Từ đăng trên trang
web: thuongchieu.net; Nhân sinh quan Phật giáo của Thích Thiện Hoa đăng
trên trangweb: tangthuphathoc.net; bài nghiên của Nguyễn Thị Thúy Hằng
(2014) Một số đặc trưng của nhân sinh quan Phật giáo Việt Nam đăng trên
tạp chí Nghiên cứu tôn giáo số 2 (128), tr 25-34.
Tác phẩmThiền học Việt Nam của Nguyễn Đăng Thục (1966), trình
bày tư tưởng của một số Thiền sư Việt Nam từ thời Bắc thuộc đến thế kỷ XV
thông qua các tác phẩm tiêu biểu của họ. Trong đó có giành nhiều nội dung
phân tích sự tương tác giữa chính trị và tư tưởng thiền Phật giáo ở Việt Nam
thời kỳ này. Qua việc phân tích những nội dung cơ bản trong triết lý nhân sinh
của thiền tác giả đã chỉ ra chính nhờ tính thực tiễn của nó đã làm cho tư tưởng
Phật giáo Việt Nam dễ hòa vào các triết l đương thời và có thể tìm thấy ở cả
tư tưởng chính trị.
Tác phẩm Tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo của Thích Tâm Thiện
(1995) đã chỉ ra nguồn gốc của nhân sinh quan Phật giáo, và trình bày thuyết
Duyên sinh - Vô ngã qua các bộ kinh Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Lăng già.
Đồng thời, dưới góc độ nghiên cứu của triết học, tác giả khái quát những chỉ
dẫn của Phật giáo để trở thành con người l tưởng, hạnh phúc ngay trong cõi
đời này.
Trong cuốn Nền tảng của đạo Phật, tác giả trình bày 12 bài giảng về
lịch sử ra đời của đạo Phật và những phần giáo l căn bản nhất của đạo Phật

15



16


những đặc điểm này mà nhân sinh quan Phật giáo đã có mối liên hệ chặt chẽ
với chính trị.
Nhóm công trình có liên quan đến những chiều cạnh cụ thể của nhân
sinh quan Phật giáo gồm: Bài Giá trị của triết học Phật giáo trong xã hội
hiện đại của Phương Lập Thiên (2004) đăng trên Tạp chítiếng Trung Các
trào lưu tư tưởng đương đại, số 4/2004 do Nguyễn Hải Hoành dịch trên
trang web khaidoan.com; Cuốn Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người
Việt Nam của Đặng Thị Lan (2006), Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội; Luận án
Tiến sĩ triết học với đề tài Giải thoát luận Phật giáo của Nguyễn Thị Toan
(2010), trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân văn Hà Nội; Lý thuyết
nhân quả trong triết học Phật giáo và trong học thuyết siêu nghiệm của Kant
của Thái Kim Lan đăng trên trang web daophatngaynay.com; Bài nghiên
cứu của Hoàng Thị Thơ (2000) Vấn đề con người trong đạo Phật đăng trên
Tạp chí Triết học, số 6/2000, trang 41-44; Bài nghiên cứu Từ bi của Phật
giáo và đạo đức nhân loại của tác giả Hà Thúc Minh (2014) trên Tạp chí
Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 (128), 2014, trang 116-125.
Trong đó, có thể kể đến những tài liệu, những vấn đề liên quan trực
tiếp đến đề tài của tác giả luận án, như:
Cuốn Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam của Đặng
Thị Lan (2006) đã nghiên cứu và đi vào phân tích một số nội dung cơ bản
của đạo đức Phật giáo như từ bi, ngũ giới, nhân quả, nghiệp báo, luân hồi và
ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo đến lối sống của con người Việt Nam
trong giai đoạn hiện nay, bao gồm cả những tích cực và hạn chế. Từ đó, tác
giả đã đưa ra các giải pháp để phát huy những mặt tích cực và hạn chế những
tiêu cực của đạo đức Phật giáo.
Luận án tiến sĩ Triết học Giải thoát luận Phật giáo của Nguyễn Thị

rằng điểm giống nhau là đều hướng đến cuộc sống nhân văn, nhân đạo,
nhưng với Nho giáo đó là cuộc sống của con người nói chung – thiên nhân
hợp nhất, còn Kitô giáo với quan niệm “con người sinh ra để cai quản muôn
loài”, còn Phật giáo quan niệm đó phải là lòng nhân ái cho chúng sinh, muôn
loài. Tác giả luận án cũng thống nhất với quan điểm này và triển khai nó
trong nhiều nội dung của đề tài.

18


1.2. Nhóm công trình nghiên cứu về tư tưởng chính trị thời Lý-Trần
Nhóm công trình bàn về các khái niệm tư tưởng chính trị và các khái
niệm liên quan: Theo cuốn Lịch sử tư tưởng chính trị do Dương Xuân Ngọc
(chủ biên, 2001, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội) khái niệmchính trịđược
tiếp cận từ hai giác độ chủ yếu: thứ nhất, căn cứ vào những hình thức biểu
hiện của chính trị, những tư tưởng, học thuyết, cương lĩnh, đường lối của
chính đảng, chính sách pháp luật của nhà nước, người ta xem chính trị là sản
phẩm trực tiếp của tư duy, là sự phản ánh của những quan hệ xã hội. Do đó
chính trị thuộc về kiến trúc thượng tầng; thứ hai, về nội dung, chính trị được
xem là dạng hoạt động vật chất đặc biệt của chủ thể chính trị nhằm theo đuổi
và thỏa mãn lợi ích, mà trước hết là lợi ích kinh tế. Đó là những hoạt động
nhằm giành, giữ, tổ chức, thực thi quyền lực nhà nước, hoạt động kiến tạo hệ
thống chính trị, nhằm duy trì sự thống trị của giai cấp thống trị. Đồng thời,
với những hoạt động đó, những quan hệ chính trị cũng nảy sinh và phát triển
giữa các chủ thể chính trị.
Còn khái niệm Tư tưởng chính trị được tác giả trình bày: là một hình
thức của ý thức xã hội, thuộc thượng tầng kiến trúc - là hệ thống những quan
niệm, quan điểm, học thuyết, phản ánh các mối quan hệ chính trị - xã hội đặc
biệt giữa các giai cấp, các dân tộc và các quốc gia - dân tộc xoay quanh vấn
đề giành, giữ, tổ chức và thực thi quyền lực chính trị diễn ra trong lịch sử,

của tác giả là nghiên cứu về tư tưởng chính trị - xã hội, trong khi đề tài của
Luận án chỉ giới hạn ở việc nghiên cứu tư tưởng chính trị, nên Luận án sẽ
chọn lọc kế thừa một số tư tưởng và thông tin giá trị cho luận án của mình.
Cuốn Lịch sử tư tưởng triết học Việt Nam (2006) tập 1 là công trình
nghiên cứu của nhiều tác giả, trình bày, dẫn dụ khá chi tiết quá trình hình
thành và phát triển hệ tư tưởng có tính triết học xuất hiện ở Việt Nam (trên
cơ sở tiếp thu, kế thừa và phát triển các hệ tư tưởng du nhập từ bên ngoài) từ
khởi nguyên cho đến thời Hồ. Công trình gồm 3 chương, mỗi chương đều là
những nghiên cứu khá chuyên sâu về sự hình thành và phát triển của tư

20


tưởng triết học Việt Nam: thế kỷ II TCN đến nửa đầu thế kỷ X (chương 1);
từ khi thoát khỏi ách đô hộ của phương ắc đến hết thời L (chương 2); thời
Trần và Hồ (chương 3). Ở mỗi giai đoạn, các tác giả đều đi phân tích bối
cảnh lịch sử và những yếu tố tinh thần, tư tưởng và những đòi hỏi của thực
tiễn đời sống xã hội có ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng triết học
đương thời, qua đó khái quát những nội dung tư tưởng triết học cơ bản và có
phân tích tư tưởng của một số đại diện tiêu biểu hay trường phái tư tưởng cơ
bản của thời kỳ ấy. Dù không tập trung phân tích về nhân sinh quan, nhưng
công trình cũng đã có những nội dung khái quát về tư tưởng nhân sinh quan
của người Việt qua các thời kỳ từ thế kỷ II đến thời Hồ và phân tích những
ảnh hưởng của ba đạo (Nho, Phật, Lão) đến đời sống chính trị xã hội phong
kiến Việt Nam nói chung và thời Lý và Trần nói riêng. Đây là một tài liệu
qu giá để tác giả tham khảo, bổ sung vào luận án của mình.
Tác phẩm Tư tưởng Việt Nam thời Lý-Trần do hai tác giả Trương Văn
Chung và Doãn Chính đồng chủ biên (2008) là công trình nghiên cứu xoay
quanh chủ đề tư tưởng thời Lý và Trần, trong đó tập trung trình bày về: tư
tưởng chính trị, nhà nước và pháp luật, quân sự. Trong đó có phân tích đóng

ảnh hưởng của họ đến những quyết định chính trị quan trọng của một số vua
thời Lý-Trần… Ngoài ra, tác phẩm cũng ghi lại nhiều sự kiện, lời nói, chính
sách, chủ trương của các nhà chính trị, qua đó có thể coi đây là tư liệu gốc
cho việc nghiên cứu tư tưởng chính trị, kinh tế, văn hóa, ngoại giao, quân sự
và tôn giáo không chỉ của các triều đại phong kiến Việt Nam nói chung mà
cả thời Lý-Trần nói riêng.
Cuốn Khóa hư lục, do Đào Duy Anh dịch năm 1974, được Trần Thái
Tông viết khi đã nhường lại ngôi vua lên núi tu hành. Cuốn sách trình bày
những tư tưởng triết l đại thừa Phật giáo nhằm mục đích đúc kết kinh
nghiệm và lý thuyết cũng như hướng dẫn sự tự thức tỉnh cho phật tử, đồng
thời có tính cách giáo dục quần chúng.
Tác phẩm Tam Tổ thực lục do Thích Phước Sơn dịch và chú giải, đây
được coi là tuyển tập khá công phu, trình bày về hành trạng và tư tưởng của
ba vị Tổ của Thiền phái Trúc lâm đời Trần là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và
Huyền Quang.

22


Tác phẩm Thiền sư Việt Nam của hòa thượng Thích Thanh Từ hệ
thống lại các nguồn sử liệu về cuộc đời, tư tưởng và một số tác phẩm tiêu
biểu của các Thiền sư Việt Nam (trong đó chủ yếu là các thiền sư xuất hiện
trong thời Lý và Trần). Về mặt tư liệu tuy không có gì mới, nhưng điều đáng
lưu

ở đây là tác giả đã dịch một số tài liệu chữ Hán sang chữ Quốc ngữ và

đưa ra những kiến giải mới về hành trạng của các Thiền sư mà trước đó chưa
ai đề cập.
Cuốn sách Thiền uyển tập anh , tập hợp hành trạng của những bậc

đánh giá là phản ánh tương đối đầy đủ, đúng đắn tinh thần tư tưởng của các
tác giả.
Nhóm các tư liệu, công trình nghiên cứu về chính sách, đường lối, tư
tưởng của các nhà chính trị thời Lý-Trần:Lý Thường Kiệt – lịch sử ngoại
giao và tôn giáo triều Lý của tác giả Hoàng Xuân Hãn (1941), Nxb. Chính trị
Quốc gia, Hà Nội; Kế sách giữ nước thời Lý-Trần (1994), Nxb. Chính trị
Quốc gia; Ngoại giao Đại Việt của Lưu Văn Lợi (2000), Nxb. Công an Nhân
dân; tác phẩmViệt Nam văn minh sử cương -Văn minh Đại Việt, của Lê Văn
Siêu(2004), Nxb. Thanh niên, Hà Nội.
Cuốn Lý Thường Kiệt – Lịch sử ngoại giao và tôn giáo triều Lý (1941)
là một tác phẩm có giá trị cao về mặt học thuật chính trị học và Phật học với
nhiều tư liệu quý lần đầu được công bố. Tuy tác phẩm tập trung nghiên cứu
về đường lối ngoại giao và tôn giáo triều Lý với L Thường Kiệt là nhân vật
trung tâm nhưng toàn bộ xã hội thời Lý và cuộc kháng chiến chống Tống đã
được tác giả tái hiện một cách chân thực và sinh động.
Cuốn Kế sách giữ nước thời Lý-Trần (1994) gồm sáu chương phân
tích tương đối toàn diện về các chính sách đối nội và đối ngoại của triều đình
Lý-Trần, từ đó phân tích các chính sách trị quốc của triều đình như: xây
dựng chính quyền, chính sách kinh tế, chiến lược xây dựng quân đội, chiến
lược khoan thư sức dân, cuối cùng là chiến lược đối ngoại khôn khéo, làm rõ
được nền tảng tư tưởng của sự thịnh trị đáng tự hào trong công cuộc chống
ngoại xâm, bảo vệ bờ cõi của triều đại Lý-Trần.
Cuốn Ngoại giao Đại Việt (2000) nghiên cứu một cách có hệ thống
lịch sử ngoại giao của nước ta từ thời Bắc thuộc đến thời Tây Sơn. Đây là
một công trình khá đồ sộ, phân tích cụ thể các chính sách ngoại giao của các
nhà vua Đại Việt theo tiến trình lịch sử của Đại Việt, từ thời Bắc thuộc đến
thời vua Quang Trung với nhiều nước như Trung Quốc, Mông Cổ, Chiêm
Thành Chân Lạp, Ai Lao, Xiêm trong khu vực. Cuối cùng tác giả đưa ra
những nhận định, đánh giá về các chủ trương, kế sách ngoại giao trong từng


Nam (1986) do Viện Triết học biên soạn; Văn hóa Phật giáo và lối sống của
người Việt ở Hà Nội và Châu thổ Bắc Bộ, Nguyễn Thị Bảy (1997), Nxb.

25