Tư tưởng triết học trong tác phẩm “Chủ nghĩa xã hội và chiến tranh” của
V.I.Lênin. Giá trị lý luận và thực tiễn của tác phẩm
1. Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và cấu trúc
* Hoàn cảnh ra đời của tác phẩm
Cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất nổ ra tháng tám năm 1914, kéo dài
hơn bốn năm. Đó là cuộc chiến tranh giữa hai nhóm cường quốc đế quốc chủ
nghĩa để phân chia lại thuộc địa và phạm vi ảnh hưởng, để cướp bóc và nô dịch
các dân tộc khác. Một nhóm thì do chủ nghĩa đế quốc Đức đứng đầu và gồm có
Áo-Hung, Thổ-nhĩ-Kỳ và Bun- ga –Ri. Còn nhóm kia (Đồng minh) thì do bọn đế
quốc Anh và Pháp đứng đầu và gồm cả nước Nga Nga hoàng. Về sau, gia nhập
Đồng minh có thêm Ý, Nhật, Hợp chủng quốc Mỹ và các nước khác.
Các giai cấp thống trị, tư sản và địa chủ sử dụng tất cả mọi phương tiện tác
động tư tưởng để ủng hộ cho chiến tranh trước các dân tộc, đầu độc quần chúng
bằng cách làm cho họ mê mấn vì chủ nghĩa sô vanh, chia rẽ công nhân các nước
tham chiến, xúi giục họ đánh lẫn nhau. Các đảng tư sản và tiểu tư sản ở mỗi
nước đều lừa gạt quần chúng nhân dân, che giấu những mục đích thật của chiến
tranh, tuyên bố rằng chiến tranh có tính chất phòng ngự, được tiến hành vì sự
nghiệp “cứu quốc” và kêu gọi “bảo vệ tổ quốc”. Sau chiến tranh thế giới nổ ra
được một năm, tình hình thế giới diễn biến phức tạp, thái độ của loài người với
chiến tranh rất đa dạng phong phú. Ngay trong phong trào cộng sản, công nhân
quốc tế cũng đa dạng. Bọn cơ hội lợi dụng tình chiến tranh, lợi dụng những diễn
biến phức tạp kinh tế xã hội tập chung cơ bản những nguyên lý của nghĩa Mác
và nguồn gốc tính chất chiến tranh vì vậy tháng 8/1915 Lênin viết tác phẩm “
chủ nghĩa xã hội và chiến tranh”. Trong tác phẩm, Lênin đã vạch trần một cách
sâu sắc bản chất và nguyên nhân của chiến tranh thế giới, chỉ rõ rằng chỉ có dựa
trên cơ sở đó mới có thể vạch ra một đường lối đúng đắn của đảng trong điều


kiện chiến tranh. Đồng thời, Lênin nhấn mạnh rằng phép biện chứng duy vật
“đòi hỏi phải nghiên cứu toàn diện mỗi hiện tượng xã hội, trong quá trình phát
triển của hiện tượng đó, và đòi hỏi phải đi từ cái bề ngoài, đến những động lực

ông cho rằng chiến tranh như là nghệ thuật. Và đến các thời kỳ lịch sử người ta
cũng đều bàn về nguồn gốc và bản chất của chiến tranh, Hêghen cho rằng chiến
tranh là công cụ phục vụ cho chính trị. Claudêvít xơ cho rằng chiến tranh là một
hành vi bạo lực dùng để buộc đối phương phải phục tùng ý chí của mình. Chiến
tranh là sự huy động sức mạnh không hạn độ lực lượng các bên tham chiến. Kế
thừa những tư tưởng đó C.Mác và Ph.Ăngghen đã đưa ra bản chất của chiến
tranh, chiến tranh là một hiện tượng chính trị xã hội đặc điểm chủ yếu là chiến
tranh vũ trang, Mục đích chính trị của chiến tranh bao giờ cũng gắn lợi ích của
giai cấp nhà nước. Chiến tranh là sự tiếp tục chính trị bằng thủ đoạn khác thủ
đoạn bạo lực.
Chiến tranh chỉ là một thời đoạn một bộ phận không tách rời, không làm
gián đoạn chính trị. Mọi chức năng, nhiệm vụ luôn trong chiến tranh, tất nhiên
đấu tranh vũ trang là chính. Chiến tranh hiểu theo nghĩa là sự tiếp tục chính trị,
kế tục chủ yếu cốt lõi, nhất là đường lối chính trị thể hiên tập trung nhất, cô đọng
sâu sắc, tự giác nhất. Theo nghĩa hẹp, chiến tranh là sự tiếp túc đường lối chính
trị của giai cấp nhà nước bằng bạo lực vũ trang.
Hai mặt trên đây của bản chất chiến tranh, có tác động qua lại lẫn nhau,
trong đó đường lối chính trị là yếu tố cơ bản nhất, nó quyết định chiến lược và
thông qua chiến lược mà tác động nghệ thuật chiến dịch và chiến thuật của đấu


tranh vũ trang, đấu tranh vũ trang tác động rất lớn tới đường lối chính trị, thậm
chí làm thay đổi đường lối chính trị.
V.I.Lênin đã chỉ ra rằng nguồn gốc của chiến tranh do chế độ chiếm hữu
tư nhân về tư liệu sản xuất, đây là nguồn gốc sâu sa, nguồn gốc trực tiếp là do xã
hội xuất hiện giai cấp và có mâu thuẫn giai cấp. V.I.Lênin đã viện dẫn câu danh
ngôn của Claudêvit xơ “ chiến tranh là sự tiếp tục của chính trị bằng những biện
pháp khác” (cụ thể bằng bạo lực). V.I. Lênin giữ nguyên câu chữ của công thức
đó, đồng thời khẳng định quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen về bản chất
chiến tranh cũng vậy. Xuất phát từ công thức đó làm cơ sở lý luận cho việc xem

V.I.Lênin đã khẳng định cuộc chiến tranh mà các nước đế quốc gây ra đó
là cuộc chiến phản động, tuy nhiên chúng luôn cho rằng đó là cuộc chiến chính
nghĩa, thật là trò lừa bịp, phản động. Trong thời kỳ đế quốc chủ nghĩa, chủ nghĩa
đế quốc là hệ thống duy nhất, một hệ thống bao trùm, nó đã quyết định chính
sách nhà nước ở khắp nơi, đã thống trị hoàn toàn trên vũ đài quốc tế, còn các lực
lượng yêu chuộng hoà bình thì đang còn non yếu và chưa đủ sức ngăn chặn các
cuộc chiến tranh xâm lược.
V.I.Lênin chỉ ra cuộc chiến tranh thế giới do chủ nghĩa đế quốc gây ra là
để:
Một là, củng cố chế độ nô dịch các nước thuộc địa bằng cách phân chia
các thuộc địa cho “công bằng” hơn và bằng cách sau này bóc lột các thuộc địa ấy
cho có “ phối hợp” hơn.

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, tr 397
V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, tr 398

1
2


Hai là, để tăng cường áp bức các dân tộc khác ở chính ngay các cường
quốc “lớn”, vì cả Áo, lẫn Nga ( nước Nga còn tệ hơn nhiều và tệ hơn nước Áo
rất nhiều đều chỉ đứng vững được là nhờ có sự áp bức đó, sự áp bức mà các
nước ấy dùng chiến tranh để tăng cường thêm.
Ba là, để củng cố và kéo dài chế độ nô lệ làm thuê, vì giai cấp vô sản bị
chia rẽ và bị kiệt quệ, còn bọn tư sản thì có lợi trong khi chúng nhờ chiến tranh
mà làm giàu, trong khi chúng kích thích những thành kiến dân tộc và tăng cường
thế lực phản động đã ngóc đầu dậy trong tất cả các nước, ngay cả trong nước
cộng hoà tự do nhất.
V.I.Lênin đã phê phán bọn chủ nghĩa xã hội sô vanh, chúng thi hành một

V.I.Lênin đã nhấn mạnh trong thời đại ngày nay có hai loại hình chiến
tranh đó là chiến tranh chính nghĩa và chiến tranh phi nghĩa “ Thứ nhất những
cuộc chiến tranh phi chính nghĩa, đế quốc chủ nghĩa, nhằm mục đích xâm lược
và nô dịch các nước và các dân tộc khác, tiêu diệt các nhà nước xã hội chủ nghĩa,
dân chủ và giải phóng dân tộc…thứ hai là những cuộc chiến tranh chính nghĩa,
nhằm mục đích bảo vệ nhân dân chống lại sự tấn công từ bên ngoài và những
mưu toan nô dịch họ, giải phóng nhân dân lao động thoát khỏi ách phong kiến và
tư bản, giải thoát các thuộc địa và các nước phụ thuộc khỏi ách của chủ nghĩa đé
quốc bảo vệ nhà nước xã hội chủ nghĩa chống lại sự tấn công của đế quốc chủ
nghĩa”4.
V.I.Lênin đã giải thích và phát triển tư tưởng của C.Mác và Ph. Ăngghen
về khái niệm chiến tranh tiến công và chiến tranh tự vệ, đặt hai phạm trù này
3
4

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, tr 391
V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, lời tựa XXII, XXIII


trong khái niệm chiến tranh chính nghĩa và chiến tranh phi nghĩa. Những người
mác xít coi chiến tranh “tự vệ” là chính nghĩa chỉ khi nào có bảo vệ quyền chính
đáng của một dân tộc, một quốc gia chống địa chủ và nông nô. Chỉ là chiến tranh
chính nghiã khi cuộc chiến tranh đó nhằm lật đổ chế độ cũ, xây dựng chế độ mới
tiến bộ hơn và là cuộc chiến tranh có tác dụng thúc đẩy sự phát triển xã hội.
V.I.Lênin viết “ Khi nói đến tính chất chính đáng của chiến tranh “tự vệ” so với
những cuộc chiến tranh của thời kỳ đó, những người xã hội chủ nghĩa bao giờ
cũng có ý nói đến chính những mục đích đó, mục đích làm một cuộc cách mạng
chống chế độ trung cổ và chế độ nông nô. Những người xã hội chủ nghĩa luôn
luôn tìm hiểu chiến tranh “tự vệ” là một cuộc chiến tranh theo nghĩa đó”5.
V.I.Lênin phê phán gay gắt bọn hoà bình chủ nghĩa (cơ hội) đã xuyên tạc

chính phủ. V.I.Lênin nhấn mạnh “Trong trường hợp nổ ra chiến tranh thì nhưỡng
người xã hội chủ nghĩa phải lợi dụng “cuộc khủng hoảng kinh tế và chính trị” do
chiến tranh gây nên, để “đẩy nhanh sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản” nghĩa là lợi
dụng những khó khăn do chiến tranh gây ra cho các chính phủ, cũng như lợi
dụng sự phẫn lộ của quần chúng, để làm cách mạng xã hội chủ nghĩa”8.
3. Ý nghĩa của tác phẩm và vận dụng vào việc nhận thức của cuộc chiến
tranh trong giai đoạn hiện nay
Tác phẩm “chủ nghĩa xã hội và chiến tranh” có ý nghĩa to lớn cả về lý luận
và thực tiễn, là hình mẫu sáng chói của mối liên hệ hữu cơ giữa lý luận mác xít
và thực tiễn cách mạng, của sự phát triển sáng tạo chủ nghĩa mác trên cơ sở tổng
kết kinh nghiệm đấu tranh của giai cấp công nhân trong những điều kiện lịch sử
mới, là tấm gương của sự luận chứng chính sách của đảng một cách sâu sắc về lý
luận.

V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, tr390
V.I.Lênin, Toàn tập, tập 26, Nxb Tiến bộ, M 1980, tr402

7
8


Thông qua tác phẩm chúng ta nhận thấy V.I.Lênin đã trình bày khá hoàn
chỉnh và toàn diện những tư tưởng mác xít về chiến tranh. Những nội dung cơ
bản mà tác phẩm đã đề cập trở thành cơ sở lý luận và thực tiễn để giai cấp vô sản
các nước, khởi thảo và đề ra chiến lược sách lược cho chiến tranh và hoà bình.
Hiện nay do vận dụng được thành quả của cuộc cách mạng khoa học và
công nghệ hiện đại, chủ nghĩa đế quốc đứng đầu là đế quốc Mỹ từng bước điều
chỉnh thích nghi và thu được những kết quả to lớn về mặt kinh tế. Chúng thường
xuyên tuyên truyền và kích động bằng nhiều hình thức tinh vi và xảo quyệt,
nhằm xoá bỏ các nước xã hội chủ nghĩa còn lại, trong tình hình hiện nay đế quốc

phải đề cao cảnh giác, chủ động chuẩn bị đầy đủ về mọi mặt cho toàn xã hội, đặc
biệt đối với quân đội không bị bất ngờ trước những tình huống xảy ra. Luôn luôn
huấn luyện cho bộ đội nhận thức sâu sắc âm mưu thủ đoạn của kẻ thù, mặc dù
hiện nay chủ nghĩa đế quốc tự điều chỉnh thích nghi, do vậy càng phải phát hiện
ra những thủ đoạn của chúng để từ đó xây dựng kế hoạch tác chiến phù hợp,
đồng thời giáo dục trong nhân dân sẵn sàng đối phó khi có tình huống xảy ra.
Trên cơ sở nắm chắc quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh về chiến tranh và quân đội, phải kế thừa kinh nghiệm truyền thống đánh
giặc giữ nước của ông cha ta, đồng thời nghiên cứu rút kinh nghiệm các cuộc
chiến tranh hiện đại do Mỹ gây ra để có những cách thức phòng ngừa và sẵn
sàng có phương án tác chiến khi tình huống xảy ra. Vận dụng sao cho phù hợp
với cuộc chiến tranh nhân dân của chúng ta, quá trình huấn luyện bộ đội phải sát
đúng với yêu cầu nhiệm vụ, đưa bộ đội vào trong những tình huống gian khổ
chịu đựng được trước thử thách của cuộc chiến tranh.
9

Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 4,Nxb CTQG,H 2002, tr319


Trong giai đoạn hiện nay, để bảo đảm cho quân đội luôn tuyệt đối trung
thành với Đảng với tổ quốc, với chế độ xã hội chủ nghĩa thực sự là công cụ sắc
bén của Đảng, của nhà nước trong sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá đất
nước. Chúng ta phải làm cho chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh luôn
giữ vai trò chủ đạo, định hướng những chiến lược, sách lược và chỉ đạo trong sự
nghiệp cách mạng của toàn Đảng, toàn dân. Đồng thời cần phát triển và bổ sung,
vận dụng lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin trong điều kiện hiện nay. Muốn vậy phải
tăng cường nghiên cứu làm rõ bản chất, tính cách mạng và khoa học của chủ
nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh và quân đội, cần giáo
dục cho mọi người thấy rõ nguồn gốc của chiến tranh là do sự tư hữu tư nhân về
tư liệu sản xuất và xã hội có giai cấp và sự đối kháng giai cấp. Đồng thời vạch rõ