TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

======

HOÀNG THỊ THU PHƯƠNG

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO
CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LUYỆN TỪ
VÀ CÂU Ở LỚP 3
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt
Người hướng dẫn khoa học
ThS. LÊ BÁ MIÊN

HÀ NỘI, 2016


LỜI CẢM ƠN!
Bằng những kiến thức được thầy cô trong nhà trường trang bị trong suốt
thời gian học, với sự nỗ lực của bản thân cùng với sự hướng dẫn chỉ bảo tận
tình của các thầy cô giáo khoa Giáo dục tiểu học chúng tôi đã hoàn thành
khóa luận tốt nghiệp này. Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành và sâu sắc
tới các thầy cô, đặc biệt là thầy giáo Lê Bá Miên đã hết lòng giúp đỡ tôi hoàn
thành khóa luận này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Xuân Hòa, ngày…tháng 05 năm 2016
Sinh viên

Hoàng Thị Thu Phương



Tiếng Việt

Tr

trang

VD

Ví dụ


MỤC LỤC

PHẦN THỨ NHẤT ............................................................................................... 1
MỞ ĐẦU ................................................................................................................ 1
1. Lí do chọn đề tài ................................................................................................. 1
2. Lịch sử vấn đề .................................................................................................... 2
3. Mục đích nghiên cứu .......................................................................................... 3
4. Nhiệm vụ nghiên cứu. ........................................................................................ 3
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................... 3
6. Phương pháp nghiên cứu đề tài .......................................................................... 3
7. Trọng tâm của đề tài ........................................................................................... 4
8. Cấu trúc của khóa luận ....................................................................................... 4
PHẦN THỨ HAI: PHẦN NỘI DUNG.................................................................. 5
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ........................ 5
1.1. Cơ sở lí luận. ................................................................................................... 5
1.1.1. Các vấn đề lí thuyết về từ TV. ..................................................................... 5
1.1.2. Mục tiêu của việc dạy từ ngữ cho học sinh.................................................. 6
1.1.3 Các vấn đề lí thuyết về câu ........................................................................... 7

Môn Tiếng Việt đóng một vai trò quan trọng trong việc giáo dục và đào
tạo con người, nó giúp cho học sinh cảm nhận cái hay, cái đẹp của tiếng Việt,
phát triển tư duy, cung cấp những kiến thức sơ giản về tiếng Việt, kiến thức
sơ giản về xã hội, tự nhiên, con người, văn hóa và văn học; bồi dưỡng tư
tưởng, tình cảm, nhân cách cho học sinh.
Ở bất kì một quốc gia nào cũng vậy, môn học về tiếng phổ thông là một
môn học quan trọng, nó chiếm một vị trí chủ yếu trong chương trình. Ở nước
ta, trong các tiết dạy môn Tiếng Việt, giáo viên cung cấp cho học sinh những
tri thức khoa học về ngôn ngữ, từ các loại câu và các dấu câu, phong cách học
Tiếng Việt.
Trong chương trình môn Tiếng Việt ở cấp Tiểu học, Luyện từ và câu
được tách thành một phân môn độc lập, nó có vị trí quan trọng như các phân
môn khác như: Tập đọc, Chính tả, Tập làm văn... Nó có nhiệm vụ làm giàu vốn
từ cho học sinh và trang bị cho các em một số kiến thức về từ, câu. Từ và câu
có vai trò đặc biệt trong hệ thống ngôn ngữ nói và viết của các em sau này. Tuy
nhiên ở lớp 3 tiết học dành cho phân môn này rất ít (Chỉ có một tiết/tuần). Khi
dạy luyện từ và câu ở tiểu học chúng ta đều phải hướng tới ba mục tiêu chính
đó là: Cung cấp thêm vốn từ cho học sinh, giúp các em có thể sử dụng từ ngữ
một cách chính xác, học sinh biết sử dụng từ Tiếng việt để giao tiếp văn hóa.
Vì vậy, muốn thực hiện tốt, có hiệu quả các yêu cầu mà mục tiêu trên đã đề ra
đòi hỏi người giáo viên phải có kiến thức vững vàng, sáng tạo năng động
trong quá trình dạy học, nắm chắc các hoạt động chủ yếu ở mỗi tiết dạy trong
các phân môn của Tiếng Việt. Trong khi đó môn Tiếng Việt của chương trình
giáo dục phổ thông hiện nay cũng như các môn học khác ở trường Tiểu học

1


giáo viên phải tiếp cận theo hướng dạy mới, tiến trình dạy học và các hoạt
động dạy học cũng có sự đổi mới so với trước đây nên không ít giáo viên

đến các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong phân môn Luyện
từ và câu ở lớp 3. Với vấn đề này chúng tôi sẽ đưa ra các biện pháp dạy học
giúp học sinh lớp 3 học tốt hơn, yêu thích môn học và vận dụng được các kiến
đã học được vào trong thực tiễn cuộc sống.
3. Mục đích nghiên cứu
Chúng tôi thực hiện đề tài này với 3 mục đích:
- Góp phần giúp học sinh lớp 3 biết dùng từ và đặt câu đúng.
- Giúp học sinh có hứng thú học tập phân môn Luyện từ và câu, từ đó
giúp các em học tốt các phân môn khác như phân môn Tập làm văn, Kể
chuyện... Và biết áp dụng vào thực tế cuộc sống.
- Nâng cao hiệu quả chất lượng dạy học phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu.
- Tìm hiểu một số cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài làm căn cứ để xây
dựng biện pháp.
- Tìm hiểu thực trạng dạy và học phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3.
- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn
Luyện từ và câu ở lớp 3.
- Thiết kế một số giáo án.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Luyện
từ và câu ở lớp 3.
- Phạm vi nghiên cứu: Chương trình phân môn luyện từ và câu trong sách
Tiếng Việt lớp 3 bao gồm 14 chủ điểm.
6. Phương pháp nghiên cứu đề tài
Trong đề tài này tôi áp dụng các phương pháp sau để nghiên cứu:
- Phương pháp thống kê.

3



+ Từ đơn: Là từ do một hình vị tạo thành. Trong TV có từ đơn một âm
tiết và từ đơn đa âm tiết. Phần lớn các từ đơn TV đều là từ nhiều nghĩa.
+ Từ ghép: Là từ có hai hình vị trở lên. Căn cứ vào quan hệ giữa các
thành tố trong từ ghép thì chúng ta chia thành từ ghép đẳng lập và từ ghép
chính phụ.
+ Từ láy: Là từ được cấu tạo bởi hai hình vị trở lên, trong đó giữa các
hình vị có mối quan hệ về ngữ âm. Căn cứ vào số lượng âm tiết của từ chia
làm láy đôi, láy ba và láy bốn.
- Phương thức tạo từ là những cách thức tác động khác nhau vào hình vị
để tạo ra những từ mới. Gồm phương thức từ hóa, phương thức láy, phương
thức ghép.
c, Ý nghĩa của từ.

5


Lớp nghĩa bên ngoài là lớp nghĩa được hình thành trong mối quan hệ
với xã hội, lịch sử dân tộc thời đại, văn hóa và cá nhân người sử dụng ngôn
ngữ. Mỗi từ khi đã được đưa vào sử dụng thì trong quá trình sử dụng đã hình
thành một lớp nghĩa bao quanh mỗi từ đó. Nhờ lớp nghĩa này mà từ mới thực
sự trở nên cụ thể sinh động của một thứ tiếng nhất định. Lớp nghĩa bên trong
là lớp nghĩa độc lập với bên ngoài. Đây là lớp nghĩa có tính bên vững ít thay
đổi, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
d, Các thành phần ý nghĩa của từ.
Tùy theo các chức năng mà từ chuyên đảm nhiệm, trong ý nghĩa của từ
có những thành phần cơ bản sau: ý nghĩa từ vựng và ý nghĩa ngữ pháp.
- Ý nghĩa từ vựng là ý nghĩa riêng cho từng từ không lặp lại ở từ khác.
Nghĩa biểu vật là gọi tên các sự vật, hiện tượng, trạng thái, tính chất theo lối
tổng hợp tính. Nghĩa biểu niệm là ý nghĩa biểu thị khái niệm, sự vật, hiện
tượng được nói tới trong thực tế khách quan. Ý nghĩa biểu thái là ý nghĩa biểu

câu đơn và thể hiện một ý có quan hệ chặt chẽ với ý của những câu khác. Câu
ghép phải có hai cụm chủ - vị trở lên. Hai vế của câu ghép nối với nhau bằng
nhiều cách. Nhưng cách cơ bản nhất là nối trực tiếp, nối bằng quan hệ và cặp
từ hô ứng.
- Câu đặc biệt là câu không có cụm chủ - vị.
c, Thành phần câu.
- Chủ ngữ: là bộ phận chỉ người hay sự vật làm chủ sự việc trong câu.
Chủ ngữ là thành phần câu trả lời câu hỏi Ai? hoặc Con gì? Cái gì? Và thường
do danh từ (hoặc cụm danh từ) tạo nên. Một câu có một hoặc nhiều chủ ngữ.
VD: Bãi Cháy, Sầm Sơn, Nha Trang, … đều là những bãi biển đẹp của
nước ta.
- Vị ngữ: là bộ phận nêu hoạt động, trạng thái, tính chất, bản chất, đặc
điểm...của người, vật, việc nêu ở chủ ngữ; có thể dùng trả lời cho câu hỏi Làm
gì? Thế nào? Là gì? Vị ngữ thường do động từ hoặc cụm động từ, tính từ hoặc

7


cụm tính từ; từ là + danh từ (hoặc cụm danh từ) tạo thành. Một câu có thể có
một hoặc nhiều vị ngữ.
VD: Chúng em học, chơi, nghỉ ngơi theo thời gian hợp lí.
- Trạng ngữ: là thành phần phụ của câu, xác định thời gian, nơi chốn,
nguyên nhân, mục đích, … của sự việc được nêu trong câu. Trạng ngữ trả lời
cho câu hỏi: Khi nào ? Ở đâu ? Vì sao ? Để làm gì ?
Các loại trạng ngữ:
+ Trạng ngữ chỉ nơi chốn: là thành phần phụ của câu làm rõ nơi chốn
diễn ra sự việc nêu trong câu. VD: Trên cây, chim hót líu lo.
+ Trạng ngữ chỉ thời gian: là thành phần phụ của câu làm rõ thời gian
diễn ra sự việc nêu trong câu. Trạng ngữ chỉ thời gian trả lời cho câu hỏi: Bao
giờ? Khi nào? Mấy giờ? …VD: Sáng nay, chúng em đi lao động.

không chủ định, GV đưa ra câu hỏi để hướng dẫn HS vào nội dung bài học thì
chú ý không chủ định chuyển hóa thành chú ý có chủ định. Chú ý có chủ định
ở giai đoạn này được hình thành và phát triển mạnh. Sự hình thành loại chú ý
này là đáp ứng nhu cầu hoạt động học ở giai đoạn đầu cấp, chú ý có chủ định
hình thành nhưng chưa ổn định, chưa bền vững.
b, Trí nhớ của HS Tiểu học.
Khái niệm trí nhớ: Trí nhớ là quá trình tâm lý giúp HS ghi lại, giữ lại
những tri thức cũng như cách thức tiến hành hoạt động mà các em tiếp thu
được khi cần có thể nhớ lại, nhận lại. Có hai loại trí nhớ: Trí nhớ có chủ định
và trí nhớ không có chủ định.
Đặc điểm trí nhớ của HS tiểu học: Cả hai loại trí nhớ đều được hình
thành và phát triển ở học sinh tiểu học. Do yêu cầu hoạt động học trí nhớ có
chủ định hình thành và phát triển, học sinh phải ghi nhớ các công thức, quy
tắc, định nghĩa, khái niệm….Để vận dụng giải bài tập hoặc tiếp thu tri thức
mới, ghi nhớ này buộc học sinh phải sử dụng cả hai phương pháp ghi nhớ có
máy móc và ghi nhớ có chủ định.

9


c, Tưởng tượng của HS.
Khái niệm tưởng tượng: Tưởng tượng của HS là một quá trình tâm lý
nhằm tạo ra các hình ảnh mới dựa vào các hình ảnh đã biết. Ở học sinh tiểu
học có hai loại tưởng tượng: Tưởng tưởng tái tạo và tưởng tưởng sáng tạo.
Đặc điểm tưởng tượng của HS tiểu học: Tính có mục đích, có chủ định
tưởng tượng của HS tiểu học tăng lên rất nhiều so với trước 6 tuổi. Do yêu
cầu của hoạt động học, HS muốn tiếp thu tri thức mới thì phải tạo cho mình
các hình ảnh tưởng tượng.
d. Tư duy của HS.
Khái nhiệm tư duy của học sinh tiểu học: Tư duy của học sinh tiểu học là

câu, rèn kĩ năng dùng từ đặt câu, sử dụng từ ngữ trong giao tiếp hàng ngày.
Chính vì vậy HS được làm quen với Luyện từ và câu ngay từ lớp 1 và được
học với tư cách là một phân môn độc lập của môn TV từ lớp 2 đến lớp 5
 Nhiệm vụ chủ yếu của việc dạy phân môn Luyện từ và câu ở tiểu học là
giúp HS:
- Mở rộng vốn từ và cung cấp cho học sinh một số hiểu biết sơ giản về cấu
tạo từ, từ loại, câu, dấu câu…
- Rèn luyện kĩ năng dùng từ đặt câu, sử dụng dấu câu.
- Bồi dưỡng thói quen dùng từ đúng, nói và viết thành câu, có ý thức sử
dụng tiếng Việt văn hóa trong giao tiếp.
b, Nội dung chương trình và sách giáo khoa Luyện từ và câu lớp 3.
b.1 Nội dung chương trình: Chương trình Luyện từ và câu lớp 3 gồm 31
tiết (học kì I: 16 tiết; học kì II: 15 tiết) mỗi tuần có một tiết gồm các nội dung:
- Mở rộng vốn từ, hệ thống hóa, tích cực vốn từ theo các chủ điểm được
học ở bài tập đọc. Hình thức luyện tập mở rộng vốn từ thông qua các bài tập .
Hệ thống bài tập luyện tập mở rộng vốn từ rất đa dạng, chủ điểm mở rộng hơn
lớp 2, vốn từ nhiều hơn:
+ Bài tập tìm từ ngữ theo chủ điểm

11


+ Bài tập tìm hiểu, nắm nghĩa của từ
+ Bài tập quản lí, phân loại vốn từ.
- Từ loại: ôn luyện các từ chỉ sự vật, hoạt động, trạng thái, đặc điểm đã
học ở lớp 2.
- Về kiểu câu: Củng cố, ôn luyện các kiểu câu ở lớp 2: Ai làm gì? Ai là
gì? Các thành phần trong câu trả lời trong câu hỏi: Ai? Là gì? Làm gì? Thế
nào? Ở đâu? Bao giờ? Như thế nào? Bằng gì? Vì sao?. Hình thức luyện tập về
câu thông qua các dạng bài tập sau:

tiết thứ 6 trong quy trình 9 tiết học về Tiếng Việt trong một tuần (sau: Tập
đọc, Kể chuyện, Chính tả, Tập đọc).
- Cấu trúc bài học trong Sách giáo khoa: Mỗi bài học Luyện từ và câu
thông thường được trình bày gồm 3- 4 bài tập. Cách sắp xếp các bài tập theo
thứ tự:
+ Những bài tập nhằm giúp HS nhận biết về từ ngữ theo chủ điểm hoặc
từ loại.
+ Những bài tập về nhận diện các dấu hiệu liên quan đến câu
+ Những bài tập vận dụng từ và câu trong giao tiếp.
1.2.2 Thực trạng dạy - học phân môn Luyện từ và câu trong sách TV lớp 3
a, Mục đích khảo sát
Tìm hiểu thực trạng dạy học phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3, trên cơ
sở đó đưa ra những đề xuất góp phần nâng cao hiệu quả dạy học môn học
b, Nội dung khảo sát
Để tìm hiểu thực trạng dạy - học phân môn Luyện từ và câu chúng tôi
đã tiến hành điều tra, tìm hiểu thông tin qua thầy cô giáo ở trường Tiểu học
Uy Nỗ, Đông Anh - Hà Nội và thu được kết quả như sau:
 Những thuận lợi
- Về phía nhà trường:
+ Ban Giám hiệu nhà trường quan tâm chỉ đạo nâng cao chất lượng

13


giáo dục học sinh, có nhiều biện pháp hỗ trợ giáo viên trong các hoạt động sư
phạm. Nhà trường đã tổ chức được việc dạy 2 buổi/ngày.
+ Đa số giáo viên dạy khối lớp 3 đã nhiều năm nên nắm khá tốt quan
điểm chỉ đạo dạy học; có nhiều kinh nghiệm giảng dạy
+ Giáo viên tận tụy tìm luôn tìm tòi những phương pháp phù hợp với
đối tượng học sinh để giảng dạy.

- Thiết bị dạy học phục vụ cho giờ dạy Luyện từ và câu còn ít và không
đồng bộ. GV cũng ít chịu khó đầu tư làm đồ dùng dạy học. Việc sử dụng đồ
dùng dạy học (nếu có) trong giờ dạy nhiều khi cũng chưa hợp lí, không rõ
ràng về mục đích sử dụng.. nên hiệu quả tiết dạy chưa cao.
* Đối với học sinh:
- Khả năng nhớ, hiểu và vận dụng kiến thức trong quá trình học tập còn
yếu. Đa số HS gặp khó khăn, lúng túng khi sử dụng từ, còn dùng từ chưa phù
hợp khi đặt câu vì chưa hiểu đúng nghĩa của từ nên mở rộng vốn từ chưa
chính xác. Các từ cần giải nghĩa đa số là từ Hán Việt nên học sinh khó hiểu,
khó giải nghĩa. Các từ, các thành ngữ, tục ngữ cần giải nghĩa, cần tìm có
nghĩa gần giống nhau, khiến cho học sinh khó phân biệt nghĩa của chúng.
- Ranh giới giữa các từ hoặc cụm từ trong tiếng việt không mang tính
xác định, không dễ nhận biết nên các em còn thiếu tự tin khi học phân môn
này.
- Phân môn luyện từ và câu là một phân môn khó, kiến thức, khái niệm
trừu tượng nên đôi khi học sinh ngại học phân môn này. Đối với những bài
tập khó HS dễ cảm thấy áp lực, căng thẳng trong giờ học từ đó lớp học sẽ
trầm không sôi nổi, học sinh không tự giác tích cực tham gia xây dựng bài..

15


CHƯƠNG 2. CÁC BIỆN PHÁP NÂNG CAO
HIỆU QUẢ DẠY HỌC LUYỆN TỪ VÀ CÂU Ở LỚP 3

2.1. Nguyên tắc xây dựng biện pháp
2.1.1. Nguyên tắc giao tiếp (nguyên tắc phát triển lời nói, nguyên tắc thực
hành).
- Các kĩ năng TV phải được hình thành và phát triển thông qua hệ thống
bài tập mang tính tình huống, phù hợp với các tình huống giao tiếp tự nhiên.

dụng hình thành và phát triển cho các em khả năng tư duy có hệ thống về mối
quan hệ phương ngữ. Về cách dạy loại bài tập tìm từ cùng chủ điểm, GV cần
chú ý đến từ mẫu, đó là điểm tựa có tác dụng gợi ý định hướng cho HS trong
quá trình tìm từ. Đồng thời GV hướng dẫn cho các em xác định đúng yêu cầu
của bài tập.
VD: Tìm những từ nói về tình cảm yêu thương giữa anh chị em (chủ
điểm: Anh em)
Mẫu: đùm bọc, khuyên bảo, chăm sóc……
a.2 Loại bài tập giúp HS nắm nghĩa của từ, mở rộng vốn từ theo quan hệ
ngữ nghĩa:
Đối với bài tập này, GV cần giúp HS nắm vững yêu cầu của bài tập là
hiểu nghĩa của từ. Do đó, GV cần dựa vào hệ thống câu hỏi để HS thực hiện
tìm những từ có nghĩa ấy hoặc những từ đó có nghĩa như thế nào. Sau đó GV
chữa một phần nhỏ của bài tập làm mẫu bằng cách gọi một HS làm cho cả lớp
theo dõi góp ý. GV tiến hành tổ chức cho HS cả lớp làm bài tập. Cuối cùng
GV tổ chức cho HS trong lớp trao đổi, nhận xét về kết quả, rút ra những điểm
ghi nhớ về kỹ năng và kiến thức: HS nắm nghĩa của từ và biết cách vận dụng
làm bài tập.
VD: Bài tập 1 (TV3, t1, tr.16): Tì các từ:
a) Chỉ trẻ em.

Mẫu: thiếu niên.

17


b) Chỉ tính nết của trẻ em

Mẫu: ngoan ngoãn.


này, giáo viên hướng dẫn các em lần lượt tự chọn và ghép với các tiếng còn
lại. Nếu tạo ra từ ghép quen thuộc hoặc quen dùng thì các em tự ghép được.
VD: Bài tập 1 (TV3, t2, tr.93): Hãy kể các môn thể thao bắt đầu bằng tiếng:
a) Bóng

M: bóng đá,..

c) Đua

b) Chạy

M: chạy vượt rào

18

d) Nhảy

M: đua xe đạp
M: nhảy cao


a.4 Loại bài tập cung cấp về từ loại:
Đối với loại bài tập này, ở lớp 3 thường tập trung phát triển vốn từ cho
HS và lồng ghép trong nhiều dạng bài khác nhau. Những từ loại ở đây chỉ là
những kiến thức sơ giản về danh từ, động từ, tính từ như cung cấp cho các
em nắm được những từ chỉ người, con vật, đồ vật; từ chỉ hoạt động, trạng
thái; từ chỉ đặc điểm, tính chất. Việc hướng dẫn làm các bài tập này, GV cần
chú ý dẫn dắt HS dựa vào kinh nghiệm sống của bản thân là chủ yếu để vận
dụng vào làm bài, GV tránh giải thích dài dòng hoặc sa vào lý thuyết. Qua
việc cung cấp các từ loại, GV cần giúp HS biết dùng các từ loại đó đặt câu