RÌn luyÖn tÝnh tÝch cùc häc tËp cña häc sinh qua PPDH gi¶i quyÕt vÊn ®Ò m«n §Þa Lý 9
RÈN LUYỆN TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC SINH
QUA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
MÔN ĐỊA LÝ 9
A-ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong dạy học, việc tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh tự tìm tòi
phát hiện kiến thức nhằm phát huy tính tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo
của học sinh chính là một trong những mục tiêu của dạy học tích cực và lấy học
sinh làm trung tâm.
Dạy học giải quyết vấn đề là dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức
và cách thức hoạt động sáng tạo, có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học.
Bản chất của phương pháp này là tạo nên một chuỗi những tình huống có vấn
đề, điều khiển học sinh giải quyết những vấn đề đó. Nhờ vậy nó đảm bảo cho
học sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển năng lực tư duy
sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan khoa học.
Dạy học theo cách giải quyết vấn đề giúp học sinh liên hệ và sử dụng những
tri thức đã có trong việc tiếp thu tri thức mới cũng như tạo được mối liên hệ giữa
những tri thức khác. Thông qua đó học sinh có thể giải thích được các sự sai
khác giữa lý thuyết và thực tiễn, những mâu thuẩn nhận thức được tìm thấy
trong quá trình học tập.
Dạy học giải quyết vấn đề giúp học sinh thấy rõ trách nhiệm về việc học tập
của bản thân, phát triển được các kĩ năng viết và kĩ năng diễn đạt, giải quyết vấn
đề và đưa ra quyết định, phát triển năng lực giao tiếp xã hội. Sự tham gia tích
cực của học sinh trong quá trình học tập làm tăng cường niềm vui và khả năng
của bản thân đối với việc lĩnh hội kiến thức nên làm tăng cường động cơ học
tập.
Đặc trưng cơ bản của dạy học giải quyết vấn đề là “Tình huống có vấn đề”
hoặc “Tình huống học tập”. Qua thực tế giảng dạy cho thấy: Tư duy của học
sinh chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề, tức là ở đâu không có vấn
đề thì ở đó không có tư duy. Tình huống có vấn đề luôn luôn chứa đựng một nội
1

kiến thuwos và rèn luyện kĩ năng địa lí cho học sinh mà qua đó phải góp phần
cùng với các môn học khác đào tạo ra những con người có tính sáng tạo ,năng
động , năng lực công tác làm việc, năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng để giải
quyết những tình huống, những vấn đề của xã cuộc sống xã hội.
Để đạt được mục tiêu nói trên thì việc đổi mới phương pháp dạy học là rất
quan trọng. Do đó khi đổi mới phương pháp dạy học phải chú ý đến đặc trưng
và phương pháp của môn học. Một trong những đổi mới phương pháp dạy học
môn Địa lí là phương pháp giải quyết vấn đề. Vì vậy, trong dạy học Địa lí việc
rèn luyện tính tích cực học tập của học sinh qua phương pháp giải quyết vấn đề
là rất quan trong nhằm góp phần nâng cao chất lương dạy học.
II - CƠ SỞ THỰC TIỄN:
Trong những năm gần đây Bộ giáo dục đào tạo đã triển khai đại trà
chương trình sách giáo khoa mới. Với dung lượng kiến thức và yêu cầu của kiến
thức mới bắt buộc giáo viên phải có một phương pháp dạy học phù hợp thì
lượng kiến thức truyền đạt đến học sinh mới có chất lượng cao.Trong chương
trình SGK Địa lí bậc THCS hiện nay rất chú trọng đến việc rèn luyện kỹ năng
suy luận trên cơ sở hình ảnh minh họa trực quan, sinh động hoặc mô hình, bản
đồ, biểu đồ, bản đồ, biểu đồ, lược đồ…để từ đó học sinh rút ra kiến thức và cách
trình bàylập luận mang tính lô gíc, tạo ra một chuỗi hệ thống lôgíc về mặt khoa
học. Để đạt được yêu cầu đó, khi dạy học địa lí giáo viên cần chú trọng đến các
phương pháp giúp học sinh phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua kênh hình
và kênh chữ ở SGK.Chính vì lẽ đó mà việc rèn luyện tính cực học tập của học
sinh qua phương pháp giải quyết vấn đề là một phương pháp hết sức cần thiết
trong dạy học địa lí.
III. MỘT SỐ NÉT VỀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÝ Ở
TRƯỜNG THCS DƯƠNG THỦY
3


RÌn luyÖn tÝnh tÝch cùc häc tËp cña häc sinh qua PPDH gi¶i quyÕt vÊn ®Ò m«n §Þa Lý 9

4


Rèn luyện tính tích cực học tập của học sinh qua PPDH giải quyết vấn đề môn Địa Lý 9
Cỏc bc thc hin nh sau:
1. Xõy dng tỡnh hung cú vn :
Trong mt tit lờn lp to nờn tỡnh hung cú vn , trc ht cn: tỡm
hiu vn , sau ú xỏc nh c vn cn gii quyt, a ra nhng gi thit
khỏc nhau gii quyt vn , th nghim gii phỏp thớch hp nht, hiu qu
nht.
Vớ d: Khi dy bi Vựng ng bng Sụng Cu Long (Phn cỏc ngnh
kinh t). õy l vựng trng im lng thc, thc phm ng thi l vựng xut
khu nụng sn hng u ca c nc. Giỏo viờn phi xõy dng c vn yờu
cu hc sinh gii quyt l: Vỡ sao ng bng Sụng Cu Long tr thnh vựng sn
xut lng thc ln nht nc ta?
gii quyt c vn ny hc sinh phi da vo cỏc iu kin t
nhiờn - xó hi ó hc lp 8 v phn u ca vựng ng bng Sụng Cu Long
hon thnh ni dung theo yờu cu.
2. Gii quyt vn :
Sau khi ó to c tỡnh hung cú vn , giỏo viờn hng dn hc sinh
tin hnh gii quyt tng vn . Tựy theo tng ni dung cn gii quyt m ỏp
dng mc phự hp t d n khú, theo cỏc cỏch sau:
2.1. Mc 1: Nu nhng ni dung giỏo viờn a ra khú hc sinh khụng
t gii quyt c giỏo viờn nờn ỏp dng nh sau:
Giỏo viờn t vn ri nờu cỏch gii quyt.
Hc sinh thc hin cỏch gii quyt vn theo hng dn ca giỏo
viờn.
Giỏo viờn ỏnh giỏ kt qu lm vic ca hc sinh.
Vớ d: Khi dy phn a hỡnh Qung Bỡnh giỏo viờn nờu vn cn gii
quyt nh sau: Em hóy nhn xột hng nghiờng ca a hỡnh Qung Bỡnh?

2.3. Mc 3:
Giỏo viờn cung cp thụng tin to tỡnh hung.
Hc sinh phỏt hin v xỏc nh vn ny sinh, t lc xut cỏc
gi thit v la chn gii phỏp.
Hc sinh thc hin cỏch gii quyt vn vi s giỳp ca giỏo
viờn khi cn.
Giỏo viờn v hc sinh cựng ỏnh giỏ.
Vớ d: Khi dy v cỏc ngnh kinh t bin. Phn Phỏt trin tng hp kinh
t v bo v ti nguyờn mụi trng bin o. Trong mc khai thỏc v ch bin
khoỏng sn bin, giỏo viờn cung cp cho hc sinh mt s thụng tin v ngnh du
khớ nh sau: Du khớ l ngnh kinh t mi nhn, chim v trớ quan trng hng
u trong s nghip cụng nghip húa, hin i húa t nc. Hin nay, nc ta

6


RÌn luyÖn tÝnh tÝch cùc häc tËp cña häc sinh qua PPDH gi¶i quyÕt vÊn ®Ò m«n §Þa Lý 9
đã xây dựng nhà máy Khí - Điện - Đạm ở Vũng Tàu, bước đầu chế biến dầu khí
phục vụ cho phát điện, sản xuất phân đạm.
Sau khi cung cấp cho học sinh những thông tin trên, giáo viên yêu cầu học
sinh nhận xét về triển vọng của ngành dầu khí ở nước ta. Học sinh dựa vào
những hiểu biết thực tế về ngành dầu khí ,nêu được triển vọng của ngành như
sau:
- Từ năm 1999 dầu thô khai thác được là 15,2 triệu tấn.
- Năm 2000 là 16,2 triệu tấn.
- Năm 2002 là 16,9 triệu tấn.
Qua các số liệu đó, học sinh kết luận được: lượng dầu thô khai thác của
nước ta tăng liên tục từ năm 1999 đến năm 2002 và triển vọng sẽ tăng cao hơn
nữa khi tiến hành khai thác ở khu vực Dung Quất – Quãng Ngãi.
Như vậy, trong dạy học đặt và giải quyết vấn đề giáo viên đưa học sinh

giỏ)
4. Dy hc gii quyt vn thụng qua s dng cỏc thit b dy hc:
Thc t dy hc cho thy vic quan sỏt v khai thỏc kin thc ca hc
sinh i vi cỏc thit b dy hc ch t hiu qu nu trc khi cho hc sinh
quan sỏt nhn xột, giỏo viờn a ra vn cn gii quyt nhm giỳp hc sinh
bit c cn phi quan sỏt cỏi gỡ? Phõn tớch ni dung gỡ? Gii thớch nguyờn
nhõn, nhn xột v khai thỏc kin thc nh th no?
Vớ d: Khi dy vựng ụng Nam B phn cụng nghip giỏo viờn cho hc
sinh khai thỏc lc kinh t vựng ụng Nam B. Trc khi hc sinh tin hnh
khai thỏc lc , giỏo viờn cn a ra cỏc yờu cu sau:
? Tỡm trờn lc cỏc trung tõm cụng nghip ca vựng, cỏc ngnh
cụng nghip ca tng trung tõm.
? Gii thớch vỡ sao thnh ph H Chớ Minh l trung tõm cụng nghip
ln nht ca vựng.
Sau khi ó nm c vn cn gii quyt m giỏo viờn ó nh hng
trc, hc sinh s tp trung vo khai thỏc ngay ni dung chớnh nm c cỏc
trung tõm cụng nghip l: Thnh ph H Chớ Minh, Vng Tu, Biờn Hũa, Th
Du Mt. Trong ú thnh ph H Chớ Minh tp trung nhiu ngnh cụng nghip
nht: Nng lng, luyn kim, c khớ, húa cht, sn xut vt liu xõy dng, ch

8


RÌn luyÖn tÝnh tÝch cùc häc tËp cña häc sinh qua PPDH gi¶i quyÕt vÊn ®Ò m«n §Þa Lý 9
biến lâm sản, chế biến lương thực thực phẩm, sản xuất hàng tiêu dùng và trở
thành trung tâm công nghiệp lớn nhất của vùng cũng như của cả nước.
5. Hệ thống câu hỏi trong dạy học giải quyết vấn đề:
Các câu hỏi phải thể hiện rõ ràng về yêu cầu và mức độ nhận thức khác
nhau đối với học sinh.
Câu hỏi để phân loại và phát triển tư duy địa lý cho học sinh cần có các

to trong hot ng nhn thc.
Vớ d: Khi dy mc: S chuyn dch c cu kinh t (Bi 6: S phỏt trin
nn kinh t Vit Nam). giỳp hc sinh gii quyt c vn cn t ra l:
Nhn xột v s chuyn dch c cu kinh t ca nc ta , giỏo viờn phi hng
dn hc sinh kt hp quan sỏt biu hỡnh 6.1 (Biu chuyn dch c cu
GDP t nm 1991 n nm 2002), va kt hp quan sỏt lc cỏc khu vc
kinh t ng thi phi nm c cỏc ni dung kin thc trang 20, trang 22 SGK
v bng s liu v c cu GDP ca cỏc thnh phn kinh t trang 23.
Nh vy, gii quyt c mt vn ũi hi phi cú s kt hp 4 loi
phng tin liờn quan mi a ra c kt lun ỳng. Kinh t cú s chuyn dch
mnh m: gim t trng ca khu vc nụng lõm ng nghip, tng t trng ca
khu vc cụng nghip xõy dng, khu vc dch v chim t trng cao. Cựng vi
chuyn dch c cu ngnh l hỡnh thnh h thng vựng kinh t vi cỏc trung tõm
cụng nghip mi, cỏc vựng chuyờn canh nụng nghip v s phỏt trin cỏc thnh
ph ln. Hỡnh thnh 3 vựng kinh t trng im: Vựng kinh t trng im Bc
B, vựng kinh t trng im Min Trung v vựng kinh t trng im phớa Nam.
6. Cỏch t chc hot ng trong dy hc gii quyt vn :
- Trong dy hc gii quyt vn , cn chỳ ý s dng mi bin phỏp thỳc
y hc sinh mnh dn nờu thc mc v khộo lộo s dng thc mc ú to
nờn tỡnh hung cú vn , thu hỳt ton lp tham gia tho lun, tranh lun gii
quyt vn ú. Nh vy cú th gúp phn lp l hng, cha nhng sai lm hoc
hiu cha chớnh xỏc nhng ni dung hc tp ca hc sinh.
- Cn cú thỏi bỡnh tnh khi hc sinh tr li sai hoc thiu chớnh xỏc,
trỏnh thỏi nụn núng, vi vng ct ngang ý kin ca hc sinh khi khụng tht
cn thit. Chỳ ý un nn, nhn xột, b sung cõu tr li ca hc sinh, giỳp hc
sinh h thng húa tri thc tip thu c.

10





RÌn luyÖn tÝnh tÝch cùc häc tËp cña häc sinh qua PPDH gi¶i quyÕt vÊn ®Ò m«n §Þa Lý 9
Với việc áp dụng cách dạy học như đã nêu trên kết hợp những giải pháp
nâng cao chất lượng dạy và học, kết quả chất lượng bộ môn địa lý 9 mà tôi phụ
trách trong năm học 2008 - 2009 đạt được như sau:
- Chất lượng: Tổng số học sinh: 105em. Trong đó:
Giỏi : 15 em đạt 14,3%
Khá : 40em đạt 38,1 %
TB : 40em đạt 38,1%
Yếu : 10 em đạt 9,5%
Kém : Không có.
- Kĩ năng:

+ Phần lớn học sinh lớp 9 đã có kĩ năng đọc, khai thác lược

đồ, bản đồ để tìm ra kiến thức.
+ Có kĩ năng vẽ biểu đồ, phân tích, so sánh các bảng, biểu.
+ Có kĩ năng vận dụng kiến thức đã học để giải thích các
hiện tượng thực tế xảy ra xung quanh.
Trải qua thực tế giảng dạy vận dụng sáng kiến kinh nghiệm trên, bản thân
thấy được những bài học kinh nghiệm bổ ích sau:
1) Người giáo viên phải thực sự tâm huyết với nghề nghiệp, mẫu mực với học
sinh, phải luôn luôn nghiên cứu tài liệu , sách tham khảo, tìm ra những
phương pháp dạy học có hiệu quả cao.
2) Giáo viên phải giúp học sinh tự mình lựa chọn phương pháp học thích hợp
tùy theo từng kiểu bài
3) Giáo viên cần hướng dẫn học sinh vận dụng linh hoạt các phương pháp giải
quyết vấn đề.
4) Trong tất cả các bài học giáo viên cần rèn luyên tính tích cực học tập của

Xác nhận của HĐKH
Dương Thủy, ngày 15 tháng 5 năm 2010
Giáo viên
Võ Thị Thu Hà

13