MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 3
1. Lý do chọn đề tài ........................................................................................... 3
2. Mục tiêu nghiên cứu ...................................................................................... 4
3. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 4
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ................................................................. 4
5. Phương pháp nghiên cứu............................................................................... 5
6. Bố cục của đề tài ........................................................................................... 5
Chương 1: KHÁI QUÁT VỀ PHÚ THỌ VÀ NGHỆ THUẬT HÁT
XOAN ............................................................................................................... 6
1.1. Khái quát về Phú Thọ........................................................................... 6
1.1.1.Đặc điểm tự nhiên ............................................................................. 6
1.1.2. Đặc điểm văn hóa – cư dân .............................................................. 7
1.2. Giới thiệu về loại hình hát Xoan.......................................................... 8
1.2.1.Khái niệm vào nguồn gốc ................................................................. 8
1.1.2. Tổ chức phường Xoan .................................................................... 12
1.2.3. Không gian và thơi gian hát xoan .................................................. 13
1.2.4. Trang phục, nhạc cụ hát Xoan........................................................ 14
Chương 2: NÉT ĐỘC ĐÁO CỦA NGHỆ THUẬT HÁT XOAN PHÚ
THỌ ................................................................................................................ 15
2.1.Phong tục tập quán .............................................................................. 15
2.1.1. Lệ giữ cửa đình và tục kết nghĩa ..................................................... 15
2.1.2. Cơ cấu tổ chức và thành viên trong sinh hoạt hát Xoan ................. 16
2.1.3. Giao tiếp ứng xử và địa điểm diễn xướng ...................................... 17
2.1.4. Mục đích ca hát và trang phục, đạo cụ, nhạc cụ khi hát ................ 18
2.1.5. Diễn xướng và trình tự cuộc hát Xoan............................................ 19
2.2. Nghệ thuật dân ca Hát Xoan ............................................................. 21
2.2.1. Lời ca .............................................................................................. 21
2.2.2. Âm nhạc .......................................................................................... 23
1


vậy mà nghị quyết 5 BCH TW khoá VIII đã nêu rõ: “Hết sức coi trọng bảo
tồn, kế thừa phát huy những giá trị văn hoá truyền thống, văn hoá cách mạng
bao gồm cả văn hoá vật thể và phi vật thể”.
Trên tinh thần đó,trong những năm qua tỉnh Phú Thọ đã có nhiều chính
sách, công trình nghiên cứu nhằm giữ gìn, khôi phục và phát huy giá trị
những di sản văn hoá phi vật thể,trong đó có hát xoan. Đặc biệt, ngày 3-102009, tại Phú Thọ đã diễn ra Hội thảo khoa học “Xây dựng hồ sơ quốc gia hát
xoan Phú Thọ đệ trình UNESCO công nhận là di sản văn hoá phi vật thể của
nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp” do sở Văn hoá - Thể thao - Du lịch Phú
Thọ phối hợp với Viện âm nhạc Việt Nam tổ chức. Đây là mục tiêu quan
trọng nằm trong chiến lược phát triển văn hoá của tỉnh, góp phần thực hiện
nghị quyết hội nghị lần thứ 5 BCH TW khoá VIII về “Xây dựng văn hoá Việt
Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc”. Và đến ngày 24/11/2012, UNESCO đã bỏ
phiếu chính thức công nhận đưa loại hình hát Xoan vào danh mục Di sản văn
hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của thế giới.

3


Tuy nhiên, bước đường đưa hát Xoan trở thành di sản văn hóa phi vật
thể cùa nhân loại là một lộ trình dài và không đơn giản khi hát Xoan chủ yếu
nằm trong trí nhớ của những nghệ nhân cao tuổi, điều kiện thiếu thốn về trang
thiết bị. Chính vi thế cần đòi hỏi hơn nữa sự quan tâm của các cấp, chính
quyền từ TW đến địa phương trong cả nước, đăc biệt là chính quyền và nhân
dân tỉnh Phú Thọ.
Xuất phát từ những lý do trên em quyết định chọn đề tài “Bảo tồn và
phát huy giá trị văn hóa phi vật thể hát xoan Phú Thọ” làm đề tài bài tiểu
luận của mình.
2. Mục tiêu nghiên cứu
Bước đầu khái quát về những hình ảnh đặc trưng của hát Xoan Phú Thọ
cũng như những giá trị văn hóa phi vật thể tiêu biểu. Qua đó cho chúng ta

phi vật thể

5


Chương 1
KHÁI QUÁT VỀ PHÚ THỌ VÀ NGHỆ THUẬT HÁT XOAN
1.1. Khái quát về Phú Thọ
1.1.1.Đặc điểm tự nhiên
Phú Thọ - một tỉnh miền núi nằm ở phía Tây_Bắc thủ đô Hà Nội,phía
đông giáp tỉnh Vĩnh Phúc,phía tây giáp 2 tỉnh Yên Bái và Sơn La,phía nam
giáp Hà Tây và Hòa Bình,phía bắc giáp Tuyên Quang và Yên Bái.
Là địa bàn chuyển tiếp giữa vùng rừng núi và đồng bằng, trung tâm của
nước Văn Lang cổ đại thời các vua Hùng dựng nước. Phú Thọ có địa thế và
cảnh quan phong phú, vùng núi cao tập trung ở phía Tây – Bắc, thuộc các
huyện Thanh Sơn, Hạ Hòa, Yên Lập. Vùng gò đồi thuộc các huyện Tam
Nông, Thanh Thủy, Thanh Ba, Hà Hòa, Đoan Hùng và Phù Ninh. Vùng đồng
bằng của tỉnh nhỏ hẹp, chủ yếu nằm ở phía nam huyện Lâm Thao và một số tả
ngạn sông Đà, thuộc huyện Thanh Thủy, địa hình bằng phẳng, đất đai phì
nhiêu, màu mỡ.
Ba con sông lớn của tỉnh là: sông Thao, sông Lô, sông Đà cùng hợp lưu
tại Việt Trì tạo thành một vùng đất “Sơn chầu thuỷ tụ”,một đầu mối giao
thông quan trọng của vùng trung bdu Bắc Bộ.
Đây cũng chính là quê hương của vùng xoan với 4 phường xoan cổ nay
thuộc địa bàn 2 xã Kim Đức và Phượng Lâu (thành phố Việt Trì).
Xã Kim Đức là một xã vùng gò đồi phía Bắc xã Phù Ninh, phía Nam
Vân Phú, phía đông xã Hùng Lô. Xã Kim Đức có 2 thôn: Kim Đức và Phù
Đức. là cội nguồn của Hát Xoan với những câu chuyện về phường săn Kim
Đức( phương săn lưới). Năm 1903 thành lập tỉnh Phú Thọ, huyện Hạc Trì
gồm 8 làng: Kim Đái, Nhượng Bộ, Phú Nam, Phù Đức, Phượng Lâu, Vân

thống đình chùa, miếu mạo khá phong phú. Gắn kết những di tích ấy là các lễ
hội truyền thống từ hàng ngàn năm truyền lại: hội đền Hùng, hội đền Mẫu Âu
Cơ… Ngoài ra còn có các truyền thuyết, sự tích, thơ ca, hò vè, hát ví, hát
đùm…..của dân cư Mường ở những vùng quê rất đặc sắc: làng cười Văn
7


Lang, thơ Bút Tre…Điều đó đã tạo ra diện mạo văn hóa của vùng đất Tổ mà
không thể thấy ở bất cứ nơi nào khác và hát xoan – một di sản văn hóa phi vật
thể đặc sắc của Phú Thọ đã góp phần làm nên diện mạo đó.
Xã Kim Đức - Phượng Lâu – thành Phố Việt Trì là 2 xã có 4 phường hát
xoan cổ cũng là vùng văn hóa lễ hội với những truyền thuyết từ thời đại Hùng
Vương tiêu biểu cho văn hoá lễ hội đất Tổ với tính cổ sơ,truyền thống và
những đặc trưng : trò diễn sinh thực khí,chơi đu,chọi gà…Nằm trong địa bàn
Văn Lang xưa, vùng xoan cũng là một vùng đất dày đặc các di tích khảo cổ
các giai đoạn văn hóa phát triển liên tục từ Sơn Vi đến Phùn Nguyên, Đồng
Đâu, Gò Mun, Đông Sơn.
Tóm lại, vị trí và đặc điểm tự nhiên của Phú Thọ hoàn toàn thuận lợi cho
sự hình thành một trung tâm văn hoá lớn. Đây chính là cơ sở ra đời các di sản
văn hóa vật thể và phi vật thể mang sắc thái riêng vùng đất Tổ: sắc thái cội
nguồn điều này đã lý giải tại sao giúp nghệ thuật hát xoan tồn tại một cách
bền vững đến vậy. Trải qua bao thăng trầm, có giai đoạn tưởng như đã rơi vào
quên lãng nhưng rồi lại phục hồi và tồn tại trong lòng cộng đồng người Việt
cho đến tận ngày nay.
1.2. Giới thiệu về loại hình hát Xoan
1.2.1. Khái niệm vào nguồn gốc
Hát xoan là loại hình dân ca nghi lễ phong tục phục vụ nhu cầu tín
ngưỡng của cộng đồng, được hát ở cửa đình trong lễ hội mùa xuân. Mang 2
yếu tố thờ lễ và vui chơi.
Sự ra đời của hát xoan gắn liền với nhiều truyền thuyết và câu chuyện

Hùng Vương để mà lý giải cho việc hát xoan có từ lâu đời.
Chúng ta đều biết mỗi di tích văn hóa đều được gắn với một thời kỳ lịch
sử nhất định và hát xoan cũng không tách khỏi lịch sử phát triển văn hóa nghệ
thuật của dân tộc ta nói chung. Giai đoạn phát triển văn hóa nào cũng có
những đặc trưng riêng về hình thức nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật riêng để
ta có cơ sở mà xác định được thời điểm hình thành của di tích lịch sử ấy.
9


Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương đã nghiên cứu
khá kỹ lưỡng về quá trình ra đời và phát triển của hát Xoan (trong cuốn sách:
hát xoan phú thọ - NKK – 2008) và đưa ra một kết luận rằng: Hát xoan có từ
thời vua hùng dựng nước. Tới thời Hậu Lê (Lê Thánh Tông) hát xoan dân
gian được hòa nhập với xoan Cung Đình và cho ta thấy những dị bản xoan
bây giờ. Hát Xoan mang trong nó cả 2 dòng văn học: Văn học dân gian và
Văn học bác học. Theo các cụ nghệ nhân Phù Đức, những bài hát xoan do
Thân Nhân Trung (người Yên Dũng – Hà Bắc đỗ tiến sĩ năm Quang Thuận
thứ 7) soạn ra. Phường Xoan Phù Đức vẫn coi họ “Thân” và họ “Đỗ” là tổ của
hát xoan.
Có thể nói, hát xoan ra đời từ rất sớm gắn với sự ra đời và phát triển của
cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, với tín ngưỡng thờ thành hoàng làng của
người Việt.Hát xoan ngoài nội dung ca ngợi thành hoàng làng còn là những
điệu dân ca, dân vũ ca ngợi bốn mùa, quê hương, phản ánh cuộc sống của
người dân lao động. Chính vì thế từ khi ra đời, hát xoan đã được người dân
đón nhận một cách nồng hậu và xem như một phần trong đời sống tinh thần
cư dân miền đất Tổ.
Hình thành và phát triển
Hát xoan ra đời từ rất sớm gắn với sự ra đời, phát triển cây lúa nước, với
đời sống của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước, với tín ngưỡng thờ Thành
Hoàng làng của người Việt.

luyện tập và biểu diễn hát xoan tại các cửa đình vào lễ hội mùa xuân. Năm
1975 đội văn nghệ này bị giải tán.
Năm 1979 tại hội diễn dân ca và nhạc cổ truyền ở Bắc Ninh có 6 người
tham gia và đạt huy chương vàng. Điều này đánh dấu sự trở lại của nghệ thuật
hát xoan vào năm 1990. Đến năm 1992 hát xoan được yêu cầu đưa vào phục
vụ lễ hội đến Hùng. Từ đây người dân trong tỉnh và du khách thập phương đã
được tiếp cận nhiều hơn với ghệ thuật hát xoan. Năm 1998 câu lạc bộ hát
xoan gồm thanh niên được thành lập. Từ ngày 19/9 đến 23/9/2009 Tô Ngọc
11


thanh đưa người sang diễn hội thảo ở Thái Lan với 6 nước vùng sông mê
Kông.
Đặc biệt vào ngày 3/10/2009 tại phú thọ đã diễn ra hội thảo khoa học xây
dựng hồ sơ quốc gia hát xoan Phú Thọ đệ trình lên UNESCO công nhận là di
sản văn hoá phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp do Sở văn
hoá_Thể thao_Du lịch tỉnh Phú Thọ phối hợp với âm nhạc Việt nam tổ chức.
Góp phần thể hiện nghị quyết hội nghị lần thứ 5 BCH TW khoá VIII về xây
dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc.
1.1.2. Tổ chức phường Xoan
Hát xoan tổ chức thành phường xoan, còn gọi là họ xoan.Hiện nay ở Phú
Thọ còn lại 4 phường xoan,trong đó tại xã Kim Đức có 3 phường xoan: Kim
Đới, Phù Đức,Thét.
Phường xoan là tổ chức văn nghệ nghiệp dư của những người cùng làng,
phần lớn là có quan hệ họ hàng, bà con với nhau. Phường xoan chỉ nhận
những người cùng làng mà không kết nạp nơi khác.
Mỗi phường xoan có 8-15 người hoặc có thể đông hơn. Đứng đầu
phường xoan có một ông trùm là người đứng tuổi có uy tín, kinh nghiệm về
nghề nghiệp, biết chữ Nôm. Có nhiệm vụ quản lý các thành viên trong
phường, hướng dẫn học các làn điệu và bài hát xoan. Có trách nhiệm giao tiếp

Mồng 3 tết hát ở miếu Lãi Lèn của Phù Đức
Mồng 4 tết hát ở miếu Thét, Phù Đức
Cả 4 cuộc hát trên đều hát từ tối hôm nay đến tận sáng hôm sau. Những
đêm hát ấy cũng là đêm hội làng náo nức của không khí hội hè đình đám mùa
xuân.Từ mồng 4 tết trở đi, các họ xoan bắt đầu khăn gói lên đường lần lượt đi
hát ở các đình nước nghĩa. Khi đi hát theo tục giữ cửa đình, thường cứ 2
phường xoan đi với nhau, ít khi đi cả 4 phường hoặc đi hát 1 phường. Các họ
xoan chia nhau giữ cửa đình của 16 xã không kể 2 xã gốc xoan:
+ Phường xoan An Thái giữ các cửa đình ở các xã:
Nông Trang, Cẩm Đội, Dĩu Lâu (Việt Trì)
13


Cao Mại, Hữu Bổ, Thanh Đình (Lâm Thao)
Đức Bác (Lập Thạch – Vĩnh Phúc)
Hương Nộn (Tam Nông)
+ Phường xoan Phù Đức giữ các cửa đình:
Tây Cốc (Đoan Hùng)
Tử Đà, Y Kỳ, Phù Ninh Nha Môn (Phù Ninh)
+ Phường Thét giữ các cửa đình:
Tử Du, Hoàng Thượng, Hạ Quế (Vĩnh Tường – Vĩnh Phúc)
+ Kim Đới không chính thức giữ cửa đình nào mà chỉ theo các họ bạn và
chỉ hát ở trong phạm vi huyện Phù Ninh mà ít khi hát nơi khác. Thông thường
2 họ xoan cùng đi với nhau hát ở 1 đình nhưng họ xoan giữ cửa đình vẫn
được ưu đãi hơn về mặt tinh thần như được tế thần, ông trùm xoan được đứng
ngang chiếu nhất ngang với chủ tế. Cũng chỉ phường xoan giữ cửa đình mới
đước hát nhập tịch mời thần linh về dự và hát bài Kiều Dương mở đầu 14 quả
cách.
1.2.4. Trang phục, nhạc cụ hát Xoan
Ông trùm và kép mắc áo the khăn xếp, quần áo trắng. Kép hát cũng có

-Làng Cẩm Đội, xã Thụy Vân, huyện Việt Trì.
-Làng Tử Du, xã Tử Du, huyện Lập Thạch.
-Làng Đức Bác, xã Đức Bác, huyện Lập Thạch.
-Làng Hoàng Chuế, xã Kim Xá, huyện Vĩnh Lạc.
-Làng Xậu, xã Kim Xá, huyện Vĩnh Lạc.
-Làng Tây Cốc, xã Tây Cốc, huyện Đoan Hùng.
-Làng Nông Trang, thành phố Việt Trì.
-Làng Dữ Lâu, thành phố Việt Trì.
-Làng Hương Nộn, xã Hương Nộn, huyện Tam Nông.
15


Cuộc lưu diễn của các phường Xoan thường diễn ra trong gần 3 tháng.
Lệ giữ cửa đình quy ước mỗi phường Xoan chỉ có một số cử đình chính để
hang năm đến hát thờ. Ví dụ phường Kim Đơi giữ cửa đình Hữu Bổ Thanh
Mai, Nha Môn...phường Phù Đức giữ các đình Phù Ninh Đức Bác, Y Kỳ, Tây
Cốc.
Phường Xoan mời cá làng đến hát chung với nhau bằng “tục kết chạ”
(nước nghĩa) anh em. Phường Xoan là em, làng sở tại là anh. Mối tình anh em
này rất được trân trọng. Tục kết nghĩa cũng quy định đào, kép phường Xoan
cũng không được kết hôn với trai gái của làng mình kết nghĩa. Quy định này
phản ánh tình cảm trong sang, lành mạnh giữa đào kép phường Xoan với trai
gái làng kết nghĩa.
2.1.2. Cơ cấu tổ chức và thành viên trong sinh hoạt Hát Xoan
Những người đi Hát Xoan được tổ chức với lại gọi là phường Xoan(
hoặc họ Xoan). Phường Xoan từ 15-20 người, trong đó 4-5 là nam, nữ từ 1520 người. Nam gọi là ké. Nữ gọi là đà. Kép có thể đã có vợn nhưng trong
phường ít nhất phải có một kép trẻ, tuổi từ 10-15. Đào đều là các cô gái xinh
đẹp hát hay, tuổi từ 15-20. Đứng đầu phường Xoan là một người đàn ông đã
đứng tuổi, thuộc nhiều bài hát Xoan, biết chữ Nôm, được dân làng tín nhiệm
bầu làm trùm. Ông trùm vừa là người hướng dẫn đào kép hát, múa, vừa là

phải có một trình độ nhất định và khả năng văn hoá âm nhạc tương đối phong
phú mới đáp ứng được yêu cầu.
2.1.3.Giao tiếp ứng xử và địa điểm diễn xướng
Như đã nói ở trên thì mối quan hệ giữa phường Xoan với các làng
phường Xoan đến ca hát là quan hệ anh em, tục kết nghĩa giao ước phường
Xoan là em, làng sở tạ là anh. Tuy nhiên trong giao tiếp ứng xử hai bên đều
hết sức trân trọng, xưng là anh em nhưng bình đẳng.
Địa điểm diễn xướng ở cửa đình còn hát ở cửa đình, nhưng còn hát ở
trong đình. Ngày xưa trước cuộc Hát Xoan, đào phường Xoan thường Hát
Trống Quân với trai làng Đức Bác ở bến song, trên đường làng đầu đường
17


làng, đầu đường làng rồi mới vào hát ở cửa đình.Một số làng lại có những tư
gia, sau khi nghe Hát Xoan ở cửa đình thì lại mời phường Xoan về hát ở nhà,
nhưng không hát thờ mà chủ yếu nghe Hát Phú ngâm ngợi những bài thơ áng
văn.
2.1.4.

Mục đích ca hát và trang phục, đạo cụ, nhạc cụ khi hát

Như đã phân tích ở trên, khởi thuỷ mục đíchc của sinh hoạt Hát Xoan là
tế thần cầu mong cho phong đăng hoà cốc, dân làng an khang thịnh vượng, rồi
để trai gái hát giao duyên. Trong quá trình, phát triển có lẽ đầ tiên chỉ có dân
cư ở một hai làng, trên cơ sở của múa tín ngưỡng người ta xướng lên những
lời cầu khẩn trầm bổng mà thành Hát Xoan. Để thoả mãn nhu cầu tâm linh,
nhu cầu giao tiếp, nhiều làng mời Xoan gốc đến hát, và để cảm tạ những
người đi hát người ta cho tiền hoặc biếu gạo cho họ, lâu dần lệ. Vì thế, mục
đích đi hát của phưỡng Xoan ngoài việc thoả mãn nhu cầu tâm linh nhu cầu
ca hát thì còn nhằm hưởng gao hoặc tiền.

Nội dung chủ yếu của những bài hát ở phần nghi thức là thỉnh mời, cầu
xin các vi thần linh về dự lễ tế, che chở cho dân làng được an khang, mua
màng tươi tố thiên hạ thái bình.
* Chặng hát các Quả cách
Hát cách hay trình bày các Qủa cách là lối hát các bài bản khá dài như
bài văn hay bài diễn ca. Nội dung Qủa cách miêu tả cảnh đẹp thiên nhiên với
bốn mùa xuân, hạ, thu, đông hay mô tả cuộc sống của bốn lớp người trong xã
hội lúc bấy giờ: sĩ, nông, công, thương, hoặc kể lại những chuyện xưa.
Hát cách gồm 14 bài bản được gọi là Quả cách và có tên gọi và được sắp
xếp trình diễn như sau:
Kiều Giang Cách.
Nhàn Ngâm Cách.
Tràng Mai Cách.
Ngư Tiều Canh Mục Cách.
Đối Dẫy Cách Xuân Thời Cách.
19


Hồi Liên Cách.
Hạ Thời Cách.
Thu Đông Cách.
Đông Thời Cách.
Tứ Mùa Cách.
Thuyền Chèo Cách.
Tứ Dân Cách.
Chơi Dâu Cách.
Cấu Trúc mỗi Qủa cách gồm có ba phần: mở đầu là giáo cách, phần
trung tâm là đưa cách, phần kết thúc là kết cách. Về diễn xướng thì mỗi Qủa
cách có nhiều vẻ nhưng cơ bản là hát ngâm và hát nói. Ông trùm phường
Xoan hay một kép ngồi ở giưa khoang đình vừa đánh trống phách vừa hát

Trù. Khởi đầu đều là lối hát tế thần( từ nhiên thần đến nhân thần) rồi từ dần
đến những yếu tố tín ngưỡng, tâm linh bớt đi (Quan họ). Là loại dân ca lễ
nghi phong tục, lời cà trong Hát Xoan phản ánh khá rõ tín ngưỡng của cộng
đồng người Việt: phồn thực thờ tổ tiên, thờ thần.. .tín ngưỡng thờ thần thể
hiện trong bài Giã cá:
May ra bắt được cá măng
Đem lên tiến cúng cả làng bình yên.
Tín ngưỡng phồn thực:
Tôi bước chân vào giáo trống Tìm đền thượng chúc cho minh Năm trống
cơm thiên hạ thái bình Năm trống cơm nhà no mọi đủ Năm trống cơm mọi vẻ
mọi hay.
Cùng với nội dung về thần linh, thần quyền, lời ca trong Hát Xoan còn
đề cập đến vương quyền:
Nhà tôi nhà Lê Là song Bồ Đề Trở về thiên hạ Cày bừa ruộng Lê.
Kẻ sĩ là một trong bốn thành phần tứ dân: sĩ nông - công- thương cũng
được phản ánh rõ nét trong lời ca Hát Xoan. Các nhà Nho đồng nghĩa với kẻ

21


sĩ thì phải học hành. Học hành thi cử để làm quan, vinh quy bái tổ là ước mơ
của các tầng lớp nhân dân lúc bấy giờ:
Sống được làm quan Cưỡi ngựa bên Tàu Vinh quy bái tổ.
Là một xã hội nông nghiệp, chủ đề chính của nội dung Hát Xoan vẫn là
nghề nông:
Đêm mưa ngày nắng
Đầu tháng cuối năm
Lúa dé, lúa chiêm cho no làng
Ngoài đồng tốt lúa
Lúa tốt mạ lên cho chật nhà

là tềnh tang tềnh, vông vông tầm, tênh tang tít tang tông.
Những tiếng đưa hơi, tiếng đệm trong Hát Xoan hầu như không có nghĩa
về nội dung lời ca, nhưn lại có tác dụng nối nét nhạc cho liền ý, liền mạch
hoặc để phát giai điệu, để tiếp nét nhạc này sang nét nhạc khác.
2.2.2. Âm nhạc
Thuộc loại dân ca cổ nhất và cùng quá trình tồn tại và phát triển, âm
nhạc trong Hát Xoan chứa đựng những yếu tố từ giản dị nhất cho đến những
bài bản, làn điệu hoàn thiện và tinh tế.
* Về thang âm
Thang âm là những âm có trong bài bản hoặc làn điêu của các thể loại
dân ca và ca hát cổ truyền, được sắp xếp từ âm thấp nhất đến âm cao nhất
trong phạm vi một bát độ.
Hát Xoan khi diễn xướng chịu sự chi phối của ngữ điệu tiếng Việt gồm
sáu thanh: huyền. hỏi, săc. Ngã, nặng và thanh không dấu. Hầu hết các bài hát
trong Hát Xoan đều là thang 5 âm: Bợm gái, Bỏ bộ, Xin hoa- Đố chữ, Đố hoa,
Giã Cá.
Những bài hát ở chặng nghi thức của Hát Xoan như: Giáo trống, Giáo
pháo, Thơ nhang thang âm có 4 âm, nhưng từng câu trong bài thang âm chỉ có
3 âm.
23


*Cấu trúc
Âm nhạc Hát Xoan được tạo nên bởi lối hát thơ, các ý thơ câu thơ khổ
thơ tạo nên các kiểu cấu trúc. Cấu trúc các bài bản, làn điệu Hát Xoan khá đa
dạng bao gồm các dạng cơ bản sau:
Khởi thuỷ là lối hát truyền cầu cúng ,nên Hát Xoan có một dạng cấu trúc
âm nhạc phụ thuộc thuộc vào lời của bài văn, hay bài thơ được trình bày bằng
kiểu vừa nói vừa hát. Những cấu trúc này là cấu trúc khổ nhạc hát nói.
Các bài ở chặng nghi thức trong Hát Xoan như Giáo trống, Giáo,Gíáo

*Về nhịp điệu
Hát Xoan là hình thái sinh hoạt văn hoá âm nhạc dân gian, được hình
thành bởi xúc cảm thiêng liêng trong đời sống tâm linh của người Việt vùng
Phú Thọ. Nằm trong tổng thể nguyên hợp của một hiện tượng phônclo, nhịp
điệu Hát Xoan cũng như các thành tố khác của Hát Xoan đều có mối tương
quan logic. Với những bài ở chặng nghi thức: Giáo trống, Giáo pháo, Thơ
nhang và các bài có gắn với múa minh hoạ như: Bỏ bộ, Đánh cá, Bợm gái
nhịp điệ mạch lạc, khúc triết. Nhịp tương ứng với loại nhịp 2/4 được sử dụng
rất nhiều trong âm nhạc Hát Xoan. Loại nhịp tưng ứng hỗn hợp cũng có xuất
hiện (Thơ nhang, Đóng đám) nhưng số lượng ít. Những bài hát ngâm ngợi (
Gài hoa, Hát phú) nhịp tự do.
Một đặc điểm khá tiêu biểu trong nhịp điệu Hát Xoan là kiểu nhấn lệch,
sử dụng ở nhiều bài Giáo trống, Giáo pháo, Thơ nhang, Xin hoa- đố chữ
* Về kỹ năng hát
Hát Xoan gắn bó mật thiết giữa thơ ca và âm nhạc, nhịp điêu thơ và nhịp
điệu nhạc, ý thơ và ý nhạc đều có sự thống nhất. Vì trước là hát tế thần, sau là
hát kỹ năng Hát Xoan cũng đòi hỏi những yêu cầu kỹ thuật khá cao, với 4 tiêu
chí: vang, rền, nền, nẩy.
Như chúng ta đã biết địa điểm diễn xướng Hát Xoan khởi đầu là vùng
đất thiêng (bãi cỏ ở làng Phù Đức, xã Kim Đức, Việt Trì), nơi vua Hùng dạy
trẻ mục đồng ca hát. Hiện nay mỗi khi mở hội Hát Xoan, dân làng Phù Đức
25