ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------------------

TĂNG XUÂN DẪN
(Thích Quảng Tiếp)

VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ TRONG VĂN HÓA
ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI
VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI - 2015

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------------------

TĂNG XUÂN DẪN
(Thích Quảng Tiếp)

VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ TRONG VĂN HÓA
ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN VÀ Ý NGHĨA ĐỐI VỚI
VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành
Mã số


CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.............................................................. 5
1.1. Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu ...............................................................5
1.1.1. Tài liệu gốc và tài liệu nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, xã hội thời Lý - Trần ...5
1.1.2. Tài liệu nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và các Thiền sư thời
Lý - Trần ..........................................................................................................13
1.2. Các vấn đề và thuật ngữ dùng trong nghiên cứu của luận án .................22
1.2.1. Các vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu ...........................................22
1.2.2. Một số thuật ngữ và khái niệm dùng trong luận án ................................24

Chương 2: KHÁI QUÁT VỀ VĂN HÓA ĐẠI VIỆT VÀ PHẬT GIÁO
THỜI LÝ - TRẦN ......................................................................................... 28
2.1. Khái quát về văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần ..........................................28
2.1.1. Điều kiện kinh tế - xã hội cho sự hình thành văn hóa Đại Việt thời
Lý - Trần ..........................................................................................................28
2.1.2. Đặc trưng của văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần .....................................32
2.2. Phật giáo Đại Việt thời Lý - Trần...............................................................36
2.2.1. Sự phát triển của Phật giáo thời Lý - Trần .............................................36
2.2.2. Đặc điểm cơ bản và một số Thiền sư tiêu biểu của Phật giáo thời Lý - Trần42
Tiểu kết chương 2 ...............................................................................................54

Chương 3: VAI TRÕ CỦA CÁC THIỀN SƯ TRONG XÂY DỰNG,
PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐẠI VIỆT THỜI LÝ - TRẦN ........................ 56
3.1. Vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần trong lĩnh vực chính trị - xã hội ..56
3.1.1. Hộ quốc trên tinh thần từ bi hỉ xả của Phật giáo, hợp lòng dân .............56
3.1.2. Góp phần hình thành ý thức hệ dân tộc, chính sách ngoại giao mềm dẻo,
ổn định xã hội ...................................................................................................61
3.2. Vai trò của các Thiền sư thời Lý - Trần trong phát triển tư tưởng tôn
giáo và xây dựng đạo đức xã hội .......................................................................69
3.2.1. Phát triển tư tưởng yêu nước, đoàn kết, hoà đồng cùng các tôn giáo ..69
3.2.2. Nêu gương sáng, phát triển nền đạo đức dân tộc nhân bản .................75

QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .............................................................................. 153
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 154
PHỤ LỤC

5


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Phật giáo thời Lý - Trần đánh dấu mốc son chói ngời trong lịch sử dân tộc, mở
ra thời kỳ hưng thịnh của Phật giáo Việt Nam. Phật giáo thời Lý - Trần với tinh thần
tùy tục, tùy duyên, hòa quang đồng trần, cư trần lạc đạo, nhập thế hành đạo nên đã
sản sinh ra những Thiền sư luôn luôn hướng về cuộc sống, hòa nhập với thời cuộc.
Các Thiền sư luôn tận tụy hy sinh cho đất nước, cho dân tộc, luôn quan tâm tới vận
mệnh của quốc gia, dân tộc, ra sức đóng góp tài đức xây dựng và phát triển đất nước.
Nhà nước phong kiến Đại Việt đã sớm nhận thấy vai trò quan trọng của các
Thiền sư đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước trên mọi lĩnh vực: kinh
tế, chính trị, xã hội và đặc biệt là văn hóa. Dưới thời Lý - Trần, Phật giáo có điều
kiện phát triển mạnh mẽ. Một mặt, vì đương thời, các Thiền sư đều là những người
vừa giỏi Phật học lại vừa biết Nho học, họ đã trở thành những trí thức hữu ích cần
thiết cho vương triều. Mặt khác, ở những thế kỷ đầu độc lập, nhà nước phong kiến
trung ương tập quyền mới thành lập chưa lựa chọn được ngay hệ tư tưởng của mình,
nên Phật giáo lúc bấy giờ dễ dàng được thu nhận để làm công cụ định hướng tinh
thần cho vương triều và dân tộc. Với sự cố vấn của các Thiền sư, nhà nước phong
kiến Đại Việt thời Lý - Trần đã sớm tìm ra phương sách quản lý đất nước, cai trị
muôn dân, lập pháp và hành pháp xuất phát từ chữ “nhân”, theo quan điểm “từ bi,
hỷ xả”, “cứu nhân, độ thế” của nhà Phật. Sự gặp gỡ rất gần gũi giữa những tư tưởng
cao đẹp của đạo Phật với tư tưởng “thương dân như con”, “lấy dân làm gốc” của các
vua Lý - Trần không chỉ góp phần to lớn tạo nên sức mạnh "cả nước đồng lòng"
trong chiến thắng quân Tống (1075 - 1077) và ba lần chiến thắng quân Nguyên

“đạo” và việc “đời”. Vừa hướng đạo nhưng đồng thời cũng giáo dục truyền thống
yêu nước, truyền thống văn hóa và đạo đức, lối sống cho quần chúng nhân dân.
Nhận thức được tầm quan trọng của hàng ngũ chức sắc, các nhà tu hành tôn giáo
nói chung, Phật giáo nói riêng, Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo nước Cộng hòa xã
hội chủ nghĩa Việt Nam, chương I điều 2 đã ghi rõ: “Chức sắc, nhà tu hành và công
dân có tín ngưỡng, tôn giáo được hưởng mọi quyền công dân và có trách nhiệm
thực hiện nghĩa vụ công dân. Chức sắc, nhà tu hành có trách nhiệm thường xuyên
giáo dục cho tín đồ lòng yêu nước, thực hiện quyền nghĩa vụ công dân và ý thức
chấp hành pháp luật” [15; tr.8]. Như vậy, Đảng và Nhà nước ta đã sớm nhận thấy
vai trò to lớn của các nhà tu hành đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước;
họ chính là những người góp phần giáo dục lòng yêu nước, truyền thống văn hóa,
đạo đức dân tộc trong mọi thời đại.
Do vậy, nghiên cứu vấn đề nêu trên không chỉ có ý nghĩa nền tảng nhằm
khẳng định những đóng góp của các Thiền sư, các nhà tu hành nói riêng, của Phật

2


giáo Việt Nam nói chung đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt
Nam trong quá khứ, mà còn để hiểu đúng hơn về vai trò, tầm quan trọng của các
Thiền sư, của Phật giáo đối với đất nước, khuyến khích họ đóng góp nhiều hơn nữa
vào sự nghiệp xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc
hiện nay. Chính vì vậy, NCS chọn vấn đề Vai trò của các Thiền sư trong văn hoá
Đại Việt thời Lý - Trần và ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay làm đề tài nghiên
cứu trong luận án tiến sĩ triết học, chuyên ngành CNDVBC & CNDVLS.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu:
- Luận án phân tích vai trò của các Thiền sư trong xây dựng và phát triển văn
hóa Đại Việt thời Lý - Trần và rút ra ý nghĩa đối với Việt Nam hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu:

nghiệp xây dựng, phát triển, cùng các đặc điểm và các Thiền sư tiêu biểu của Phật
giáo Việt Nam, văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần.
- Hai là, luận án phân tích vai trò của các Thiền sư trong sự nghiệp xây dựng và
phát triển văn hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên một số lĩnh vực chính như: chính trị - xã
hội, tư tưởng tôn giáo và đạo đức, văn học và nghệ thuật.
- Ba là, luận án phân tích ý nghĩa rút ra từ sự nghiên cứu vai trò của các
Thiền sư thời Lý - Trần đối với các lĩnh vực: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và
đạo đức, văn học và nghệ thuật Việt Nam hiện nay.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Ý nghĩa lý luận: Luận án góp phần hoàn thiện hơn những hiểu biết của thế hệ
hiện nay về vai trò của các Thiền sư đối với sự nghiệp xây dựng và phát triển văn
hóa Đại Việt thời Lý - Trần trên các lĩnh vực: chính trị - xã hội, tư tưởng tôn giáo và
đạo đức, văn học và nghệ thuật để từ đó rút ra được ý nghĩa của nó đối với Việt
Nam hiện nay.
Ý nghĩa thực tiễn: Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho việc hoạch
định chính sách tôn giáo của Đảng và Nhà nước ta đối với Phật giáo, phục vụ
nghiên cứu, giảng dạy về tôn giáo ở Việt Nam nói chung, Phật giáo nói riêng.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các bài viết của tác giả và danh mục
tài liệu tham khảo, nội dung của luận án gồm 4 chương 9 tiết.

4


Chương 1.
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ
NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
1.1. Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu
Phật giáo thời Lý - Trần là một trong những hiện tượng tôn giáo và văn hóa
luôn thu hút được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước.

với việc xây dựng quốc gia, triều đại. Ví như, khi nhắc đến Thiền sư Vạn Hạnh, có
viết: “Sử thần Ngô Thì Sĩ bàn: Lý Thái Tổ lớn lên ở Cửa Phật, Khánh Văn nuôi
nấng, Vạn Hạnh dạy dỗ, hai người đó đều là sư cả. Từ nhỏ vua đã là học trò của sư
Vạn Hạnh, cái thuyết “báo ứng”, “nhân quả” của nhà Phật thường được nghe luôn.
Phàm những điều như sống chết, mất còn, thịnh suy, thành bại đều phó thác vào số
mệnh viển vông! Vạn Hạnh khéo về nghề bói toán, lại đặt ra chuyện sét đánh vào
cây gạo cho thêm vẻ thần dị. Vì thế, vua càng tin theo, niềm tin đó bắt rễ vào lòng,
không thể lay chuyển được” [134, tr.234].
- Văn bia thời Lý [89, thực ra là 88] của nhóm biên soạn do nhà nghiên cứu
Nguyễn Văn Thịnh (chủ trì) là công trình sưu tầm công phu về các tác phẩm di văn
kim thạch thời Lý. Các văn bia thời Lý hiện còn phần nhiều gắn với những công
trình quan trọng liên quan đến tầng lớp quý tộc, những người có công với nước, với
dân, xây chùa và những Thiền sư có uy tín như: Thiền sư Từ Đạo Hạnh…
“Nhi kim tức hữu Đạo Hạnh Thiền sư, ấu nhi tú cốt, trưởng nãi kỳ tư. Tụng
tập liên kinh, ngọc kiết hầu nhi liêu lượng; xuất gia vận độ, Phật sinh ý nhi từ bi.
Kiến bát chủng nhi hải ngung tận nghiêm; cứu tam kíp nhi thiền kinh cộng quán.
Cấu thời đại hạn, nhiên nhất chỉ nhi vũ tất bái nhiên. Học cổ hưu lương, tọa đa niên
nhi dung vô cơ sắc. Vạn dân khởi lệ, trì thủy sái nhi hạnh tuyệt bệnh nguyên; chư sự
vị manh, dự ngôn tri nhi đích như phù khế” [89, tr.102].
Dịch nghĩa: “Nay có Thiền sư Đạo Hạnh: tuổi nhỏ thanh tú khác thường, lớn
lên thiên tư kỳ lạ. Khi tụng tập Liên kinh, tiếng ngọc vang sang sảng; lúc xuất gia
hành lễ, tâm Phật thấm từ bi. Dựng Bát chủng tháp mà khắp cõi hết mực uy nghiêm;
đọc Tam kíp thư mà kinh Phật thảy đều quán triệt. Gặp thời đại hạn, đốt một ngón
tay mà mưa xuống tràn trề; học người xưa không ăn, ngồi đó nhiều năm mà mặt
không sắc đói. Dân mắc bệnh, bưng nước vảy mà dứt hết ốm đau; việc chưa manh
nha, dự đoán trước mà trúng như bùa phép” [89, tr.106].
6


Sang thời Trần, các văn bia liên quan đến chùa tháp và các thiền sư cũng



Đinh, Lê, Lý. Đây cũng là cuốn sách tập hợp các tác phẩm thuộc dòng văn học sử
cho nên không những có giá trị về lịch sử Phật giáo mà còn là một cuốn truyện ký
có giá trị về mặt văn học, triết học, văn hóa dân gian. Khi nhận định về các vị Thiền
sư, trong bài tựa tác giả tuyển chọn sách có viết:
“Nước Đại Việt ta được lời Phật thấm nhuần khắp cả, được mưa pháp gội
sóng nhiều nơi, người cạo tóc xuất gia được ấn chứng ngộ đạo có lẽ cũng đã có rồi.
Chứng tích để lại còn cho thấy lòng thiền của họ sáng như mặt trời, gương đạo của
họ trắng ngời như băng tuyết. Có bậc ra giúp nước yên thân, có người vào đời để
cứu vớt kẻ bị sa ngã, chìm đắm. Có người sớm lĩnh ngộ tâm ấn, chống gậy Thiền để
làm rõ lẽ cơ vi của Tổ Đạt Ma, cũng có kẻ muộn đến cửa huyền mà làm hiển rạng bí
chú của Đồ Trừng1. Họ có đức thuần phục chim rừng, khiến chúng tìm đến cửa
nghe kinh, khiến dã thú vây tụ quanh, vào nhà dâng quả. Đó là do lòng thành của
bậc ấy cảm hóa mà chúng tin theo, do cái học sở đắc mà các bậc ấy có phép thần
thông biến hóa” [87, tr.24 - 25].
Thơ văn Lý - Trần, tập 1 [146], (quyển thượng); Thơ văn Lý - Trần, tập 2
[91], (quyển trung); Thơ văn Lý - Trần, tập 3 [146] (quyển hạ), đều là những công
trình đã tuyển chọn số lượng lớn tác phẩm của các Thiền sư, đồng thời giới thiệu
vắn tắt và chính ý các nội dung khái lược về tiểu sử, hành trạng và tác phẩm của đa
phần các nhà thơ, văn thời Lý - Trần.
Công trình Hợp tuyể n văn học Viê ̣t Nam [81], tập 1 (từ thế kỷ X - thế kỷ
XVII) do Bùi Duy Tân (chủ biên, 2004) là bộ sách giới thiệu những tác phẩm chọn
lọc trong dòng văn học viết, còn gọi là văn học thành văn, văn học cổ, văn học Hán
Nôm,... thời Trung đại. Bộ sách tuyển chọn các tác phẩm văn học của hàng ngàn
năm, từ thế kỷ X khi dòng văn học trung đại được khai sáng, đến cuối thế kỷ XIX,
đầu thế kỷ XX. Công trình này cũng trình bày về hành trạng và tác phẩm của nhiều
thiền sư Lý - Trần như Thiền sư Vạn Hạnh, Thiền sư Mãn Giác; Thiền sư Quảng
Nghiêm; Trần Thái Tông; Trần Thánh Tông; Trần Nhân Tông và Huyền Quang,
qua đó đánh giá về những đóng góp của các Thiền sư Lý - Trần cho dòng văn học

giới thiệu văn bản mà bộ Thơ văn Lý - Trần gồm ba tập [146] là khá đầy đủ, thì còn
có nhiều công trình nghiên cứu đã khai thác trên nhiều bình diện khác nhau về tác
giả, nội dung và nghệ thuật tác phẩm của bộ phận văn học này. Đặc biệt, từ những
năm sau Đổi mới, trong điều kiện toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và phát triển kinh
tế thị trường, các nhà nghiên cứu có nhiều điều kiện hơn để tập trung tìm hiểu giá trị
của những tác phẩm văn học Phật giáo thời Lý - Trần ở hai cấp độ: vĩ mô và vi mô,
vừa khái quát, vừa cụ thể và đưa ra những bình luận, đánh giá khá xác đáng về

9


những thành tựu của văn học Phật giáo thời Lý - Trần, vị trí, vai trò của nó trong
tiến trình văn học Việt Nam. Có thể tóm lược một số bình luận của các học giả:
- Đáng chú ý hơn cả là Đinh Gia Khánh (1976) trong khi nêu tiến trình lịch
sử của văn học cổ có bàn đến văn học Phật giáo thời Lý - Trần trong trong Lời giới
thiệu “Tám thế kỷ của tiến trình văn học” cho cuốn sách Hợp tuyển thơ văn Việt
Nam, tập 2 [49]. Khi nhận định về thơ thiền thời Lý - Trần tác giả cho rằng: bên
cạnh ý nghĩa triết học và tôn giáo, nhiều bài thơ lại có ý nghĩa nhân sinh và giá trị
văn học, những ảnh hưởng trên (của Nho, Phật, Lão) không hề làm lu mờ tinh thần
dân tộc,... chính hào khí tiếp thu được từ cuộc chiến đấu của dân tộc lại khiến các
tác giả uốn nắn và nâng cao nội dung của những tư tưởng đó cho phù hợp yêu cầu
phản ánh thiên nhiên, xã hội và con người trong nước Đại Việt độc lập, tự cường.
- Nếu công trình Tìm hiểu xã hội Việt Nam thời kỳ Lý - Trần [137] của Viện
sử học (1980), là công trình sử học, chủ yếu đề cập đến tình hình kinh tế, xã hội
Việt Nam thời kỳ Lý - Trần thì công trình Nước Đại Việt Thời Lý - Trần [93] của
Nguyễn Khắc Thuần (2002), là công trình tiếp cận một giai đoạn lịch sử Việt Nam
dưới góc độ văn hóa học và đã nêu được một số nét khái quát tổng quan nhất về
nước Đại Việt thời kỳ đó. Cả hai công trình đều có nhắc đến các Thiền sư tiêu biểu
ở mỗi thời đại trong công việc cố vấn triều chính, đưa ra những mưu kế, sách lược
ổn định trật tự xã hội.

Văn học thời Lý mở đầu những truyền thống lớn của dòng văn học viết và văn học
Thiền tông nên đã có vị trí nhất định; thơ Thiền thời này thật gắn bó với đời sống
dân tộc. Về văn học Phật giáo thời Trần, các tác giả đã nhận định: xét về mặt học
thuật, trước hết phải nói đến những trước tác về Phật học, văn học thời Trần phản
ánh sự dung hợp của Tam giáo, đồng thời chỉ ra xu hướng phân công giữa Phật và
Nho, thơ của các vị vua tu thiền, các nhà sư thể hiện một niềm yêu đời, yêu thiên
nhiên tha thiết. Đặc biệt, trong Lời giới thiệu tác phẩm có viế t:
“Từ thế kỷ X đế n thế kỷ XV đã hình thành mô ̣t lực lươ ̣ng sáng tác văn ho ̣c
ngày càng đông đảo. Căn cứ vào những tài liê ̣u hiê ̣n có thì trong non năm thế kỷ của
lịch sử văn học viết có khoảng một trăm hai mươi tác giả . Từ thế kỷ X đế n thế kỷ
XII có trên 50 tác giả trong số đó đa số là các nhà sư , từ thế kỷ XIII đế n thế kỷ thứ
XIV có trên 60 tác giả trong số đó đa số là nhà Nho...” [81, tr.15].

11


Điề u khẳ ng đinh
̣ trên cho thấ y , cùng với quá trình Phật giáo du nhập vào Viê ̣t
Nam, quá trình hình thành và phát triển nền văn học viết Việt Nam

, dòng văn học

Phâ ̣t giáo Viê ̣t Nam cũng đươ ̣c hình thành và trở thành ngo ̣n cờ tiên phong trong
công cuô ̣c khai phóng văn hóa dân tô ̣c . Dòng văn học Phật giá o đã đa ̣t đươ ̣c đỉnh
cao của miǹ h dưới thời Lý - Trầ n với những tác giả , tác phẩm tiêu biểu là những di
sản văn học vô giá của nền văn hóa Đại Việt nói riêng và của dân tộc Việt Nam

,

đươ ̣c lưu truyề n maĩ muôn đời . Ngoài các bình chú của các soạn giả hoặc người

Ba phần đầu là nội dung chính thể hiện những nghiên cứu khoa học nghiêm túc của
tác giả trên cơ sở Phật giáo Việt Nam trong mối tương quan với dân tộc, văn hóa
dân tộc, đặc biệt là dấu ấn của nó trong văn chương thời Lý - Trần, và những giá trị
thẩm mỹ tự thân của nó. Phần bốn, là những đánh giá, kết luận của tác giả cho
người đọc dễ lĩnh hội.
1.1.2. Tài liệu nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam và các Thiền sư thời
Lý - Trần
Mảng tài liệu nghiên cứu về lịch sử Phật giáo, đặc biệt là lịch sử Phật giáo thời
Lý - Trần có đề cập đến vai trò của các thiền sư thời kỳ này trong công cuộc xây
dựng và phát triển văn hóa Đại Việt có khá nhiều và đều khẳng định quá trình Phật
giáo song hành cùng dân tộc, Phật giáo gắn bó với dân tộc và đã ảnh hưởng sâu đậm
đến đời sống văn hóa, tâm linh Việt Nam như thế nào kể từ khi du nhập và phát triển
cho đến ngày nay. Có thể kể đến các công trình về lịch sử Phật giáo sau đây:
- Lịch sử Phật giáo Việt Nam [101] do Nguyễn Tài Thư (chủ biên, 1988), là
công trình tiếp cận các vấn đề liên quan đên Phật giáo dưới góc độ lịch sử, được các
tác giả trình bày thành năm phần. Phần thứ nhất: Phật giáo Việt Nam thời kỳ du
nhập và Bắc thuộc (từ đầu công nguyên đến đầu thế kỷ X); Phần thứ hai: Phật giáo
từ thời Ngô đến thời Trần (giữa thế kỷ X - XIV), trong phần này có giới thiệu về
một số thiền sư tiêu biểu của hai triều đại Lý - Trần; Phần thứ ba: Phật giáo từ Hậu
Lê đến Tây Sơn (thế kỷ XV - XVIII); Phần thứ tư: Phật giáo dưới triều Nguyễn (thế
kỷ XIX) và Phần thứ năm: Phật giáo từ đầu thời Pháp thuộc (cuối thế kỷ XIX) đến
Cách mạng tháng Tám năm 1945.
- Lịch sử Phật giáo Việt Nam [95] của Nguyễn Đăng Thục (1991), là tác
phẩm trình bày toàn bộ tiến trình lịch sử Phật giáo từ khi du nhập cho đến thời hiện
đại. Công trình tiếp cận vấn đề dưới góc độ lịch sử nên cũng đề cập đến hành trạng
và tiểu sử của các thiền sư tiêu biểu trong lịch sử Phật giáo dân tộc.
- Lược sử Phật giáo Việt Nam [116] của Thích Minh Tuệ (1993) gồm có 8
chương. Chương 1: Nguồn gốc lịch sử và đặc điểm chung của Phật giáo; Chương 2:
13


14


giáo thời Lý - Trần (từ trang 184 đến trang 390). Tác giả đánh giá: “Phật giáo Trúc
Lâm là một nền Phật giáo độc lập, uy tín tinh thần của nó là uy tín tinh thần quốc
gia Đại Việt. Nó là xương sống của một nền văn hoá Việt Nam độc lập. Nền Phật
giáo này tuy có tiếp nhận những ảnh hưởng của Phật giáo Trung Hoa, Ấn Độ và
Tây Tạng nhưng vẫn giữ cá tính đặc biệt của mình” [56, tập 1, tr.482].
Cùng một chủ đề lớn như công trình trên, Lê Mạnh Thát (2001) có Lịch sử
Phật giáo Việt Nam gồm 2 tập [85], là công trình biên soạn về lịch sử Phật giáo,
được tác giả chia làm ba thời kỳ lớn. Thời kỳ thứ nhất, từ khởi nguyên đến khi Lý
Bôn xưng đế lập nhà nước Vạn Xuân; Thời kỳ thứ hai, từ lúc dòng thiền Pháp Vân
ra đời cho đến cuối đời Trần. Thời kỳ thứ ba, từ đầu nhà Lê tới cận đại. Trong đó,
khi viết về Phật giáo ở thời kỳ thứ hai, tác giả có đề cập nhiều đến các Thiền sư tiêu
biểu như Vạn Hạnh, Viên Chiếu, Pháp Loa, Huyền Quang… trên các phương diện
hành trạng và tiểu sử, tư tưởng cơ bản của họ.
- Lịch sử đạo Phật Việt Nam [40] của Nguyễn Duy Hinh (2009) cũng là công
trình đặc sắc về lịch sử Phật giáo Việt Nam. Tác phẩm gồm bốn chương ứng với các
thời kỳ chính. Chương 1: thời kỳ truyền nhập (thế kỷ II - V); Chương 2: thời kỳ
phát triển (thế kỷ VI - X); Chương 3: thời kỳ cực thịnh (thế kỷ XI - XIV); Chương
4: Phật giáo chấn hưng và canh tân (thế kỷ XV - XX). Ở chương 3 khi nói về thời
Phật giáo cực thịnh tác giả cũng liệt kê những sự kiện lịch sử, một số đóng góp của
các Thiền sư trong việc phát triển giáo hội Phật giáo, văn hóa, xã hội Đại Việt.
- Phật giáo Việt Nam (từ khởi nguyên đến 1981) [20] của Bồ đề Tân Thanh Nguyễn Đại Đồng (2012), là cuốn sách giới thiệu về Phật giáo Việt Nam từ khởi
nguyên đến năm 1981 - thời điểm thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam. Nội dung
có 12 chương trình bày về Phật giáo từ khi ra đời ở Ấn Độ, lan truyền sang Trung
Hoa và Việt Nam. Trong chương 6 và chương 7 có trình bày về Phật giáo thời Lý Trần (1009 - 1400), và có một số khái quát sơ lược về các Thiền sư.
Trên đây là những công trình cơ bản nhất cung cấp một tổng quan chung về
lịch sử Phật giáo, có đề cập đến triết học Phật giáo, ít nhiều đều nói về một số đóng
góp của Phật giáo, về vai trò của các Thiền sư đối với tư tưởng, văn hóa, xã hội Việt

- Thiền học đời Trần [139] tập hợp các bài viết của nhiều tác giả (1995), là tác
phẩm tiêu biểu giới thiệu về nội dung tư tưởng của các Thiền sư thời Trần tiêu biểu như
Tam tổ Trúc Lâm Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang… Trong tác phẩm này,
các tác giả khẳng định những giá trị tư tưởng, phân tích đặc điểm cũng như diện mạo

16


của thiền tông thời Trần. Đó là một thời kỳ phát triển mạnh mẽ và tạo dựng được dòng
thiền tông mang sắc thái Việt Nam.
- Trong Thiền học Trần Thái Tông [97] Nguyễn Đăng Thục (1996) đã giới
thiệu và phân tích những nội dung tư tưởng thiền học của Trần Thái Tông, một ông
vua, đồng thời cũng là một Thiền sư tiêu biểu, có nhiều đóng góp cho dòng thiền
học thời Trần.
Tham đồ hiển quyết và thi tụng các thiền sư đời Lý [118] của Thích Thanh
Từ (1997), là công trình tiêu biểu về tư tưởng và các tác phẩm thi tụng của thiền sư
thời Lý. Đây là công trình tiếp cận dưới góc độ lịch sử văn học. Điểm nổi bật là
trong công trình này, tác giả đã rất công phu và hệ thống khi lựa chọn và giới thiệu
những thiền sư tiêu biểu đã có công tạo ra bước ngoặt cho lịch sử Phật giáo thời Lý
như Vạn Hạnh, Viên Chiếu, Từ Đạo Hạnh...
- Bàn sâu về một thiền sư, tác giả Nguyễn Duy Hinh (1999) có tác phẩm Tuệ
Trung, nhân sĩ, thượng sĩ, thi sĩ [38] là công trình điển hình về tư tưởng của Tuệ
Trung Thượng Sĩ. Ông thực sự vừa là một cư sĩ nhưng đồng thời cũng là một tu sĩ,
một Thiền sư Phật giáo tiêu biểu thời Trần. Nội dung chính của công trình tập trung
phân tích các tác phẩm tiêu biểu của Tuệ Trung Thượng sĩ và khẳng định những giá
trị cũng như những đóng góp của ông cho Phật giáo, cho tư tưởng và văn hóa Việt
Nam là không nhỏ.
- Trong công trình Việt Nam Phật giáo Sử luận [56], tập 1, Nguyễn Lang
(2000) đã dành một số chương riêng viết về các Thiền sư của thời kỳ này như Thiền
sư Thường Chiếu, Hiện Quang, Trúc Lâm Quốc sư, Đại Đăng quốc sư, Tiêu Diêu

Thông Huyền hoặc sự ướp xác như Từ Đạo Hạnh” [78, tr.235].
Hay, “Những cuộc thuyết pháp giảng kinh sách cho các môn đồ, những cuộc
thi tôn giáo để sa thải những tăng chúng thất học bắt phải hoàn tục đã nâng giá trị
người tu hành lên khi đã có hồi (cuối Lý) bị hạ thấp quá. Những nhà lãnh đạo tinh
thần mới, không chỉ là những thường dân mà là những vị vua, những vương hầu
quý tộc và những quan lại cao cấp đã khiến các tăng đồ cảm thấy một niềm hãnh
diện khi tu hành để lo học hỏi và đào sâu giáo lý” [78, tr.420].
Công trình Nhà Trần và con người thời Trần [51] của Vũ Ngọc Khánh
[2004] đã tiếp cận nghiên cứu lịch sử dưới góc độ văn hóa học. Tác giả đã dành
nhiều nhận định về các Thiền sư trong lịch sử các triều đại phong kiến ở Việt Nam:
“Hình như khá nhiều trường hợp chúng ta viết về Phật giáo Việt Nam, nhưng ta ít
quan tâm đến việc các vua, các nhà sư đời Trần đã có chủ trương xây dựng một thứ
tôn giáo riêng của người Việt Nam, dù đó là tôn giáo Phật. Thử theo dõi vị Tổ Trúc
Lâm thứ nhất (Trần Nhân Tông), ta sẽ thấy ông vua này gần như là một hiện thân
18


khác của Tất Đạt Đa ở đất nước Việt Nam này. Hiểu như vậy, ta mới không ngạc
nhiên là khi tiếp thu các yếu tố Phật, phái Trúc Lâm đã chuyển được những gì tiêu
cực thành tích cực, để cho con người Phật tử, với con người xây dựng đất nước,
người chiến sĩ cứu nước thành một với nhau. Phật giáo nhà Trần là một bình diện
văn hóa mới trong lịch sử văn hóa dân tộc” [51, tr.7-8].
- Văn minh Đại Việt [39] của Nguyễn Duy Hinh (2005) được chia thành 2
chương 8 tiết nhằm trình bày cuộc đại hội nhập văn hóa Việt - Trung - Ấn để hình
thành văn minh Đại Việt từ năm 111 TCN đến năm 1883. Đặc biệt, trong tiết 2 (từ
trang 525 đến 660) chương 2, khi nói về Phật giáo Đại Việt, tác giả cũng nhắc nhiều
đến vai trò tạo dựng và khai sáng văn hóa dân tộc của các thiền sư thời Lý - Trần
như Khuông Việt, Vạn Hạnh, Từ Đạo Hạnh, Thiền Lão, Viên Chiếu, Mãn Giác,
Diệu Nhân, Thông Biện, Trần Thái Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Viết về vai
trò của Phật giáo và của Thiền sư thời Lý, tác giả nhấn mạnh: “Các vua nhà Lý đều

tác giả có đề cập đến đóng góp của các thiền sư như: Những đóng góp của Phật giáo
thời Lý đối với Thăng Long - Hà Nội của tác giả Nguyễn Đại Đồng; Thiền sư Vạn
Hạnh trong chiến lược dựng nước và giữ nước thời Lý của Thích Nữ Viên Giác; Ni
sư Diệu Nhân - tổ sư khơi nguồn cho Ni giới Việt Nam của Thích Nữ Bổn Giác...
Trong “Lời đầu sách”, ban biên soạn viết: “Thời Lý, khi nền Phật giáo phát triển huy
hoàng thì cũng là thời mà đất nước Đại Việt vươn lên một cách hùng cường đến đỉnh
cao tột. Cũng chính lúc này, các vị Tăng lữ đóng vai trò quan trọng trong quá trình ổn
định nếp sống xã hội, hướng mọi người đến với những điều tốt đẹp trong cuộc sống,
đồng thời rèn luyện nội tâm mỗi người trở thành một nhân cách hoàn mỹ để phụng sự
cho dân tộc.
Do đó, Phật giáo thời Lý là nét son trong nền văn hóa Việt. Tìm về bản sắc
Phật giáo đời Lý là tìm về bản sắc dân tộc. Đâu những: Vạn Hạnh, Không Lộ, Mãn
Giác,… đều là nhân cách lớn của mọi thời đại…” [130, tr.8 - 9].
Về đời Trần, cuốn Phật giáo đời Trần [141] tập hợp tới 47 bài nghiên cứu
toàn diện về những đóng góp, vai trò và giá trị của Phật giáo đối với nhà nước Đại
Việt thời Trần. Có thể kể đến một số bài nghiên cứu, đánh giá về vai trò của các
Thiền sư trong giai đoạn này như Tuệ Trung Thượng sĩ - Một Thiền sư cư sĩ triều
Trần của Thích Nữ Giác Bình; Đóng góp của thiền phái Trúc Lâm vào quá trình
phát triển văn hoá Đại Việt của tác giả Thích Nữ Giới Định; Trần Thánh Tông - Vị
vua kiệt xuất, Thiền sư lỗi lạc đời Trần của Nhật Nguyệt; Thiền sư Huyền Quang Người có tâm hồn nghệ sĩ của Thích Nữ Quảng Phước; Những gương mặt Ni giới
và Nữ cư sĩ tiêu biểu của Phật giáo thời Trần của Nguyên Huệ… Khi nhận định về
vai trò của thiền sư đối với văn minh Đại Việt, tác giả Lời nói đầu sách viết:

20