ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
––––––––––––––––––––

ĐỖ THỊ HIÊN

VẤN ĐỀ TÍNH DỤC TRONG THƠ NÔM CỦA
HỒ XUÂN HƢƠNG DƢỚI GÓC NHÌN VĂN HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI-2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
––––––––––––––––––––

ĐỖ THỊ HIÊN

VẤN ĐỀ TÍNH DỤC TRONG THƠ NÔM CỦA
HỒ XUÂN HƢƠNG DƢỚI GÓC NHÌN VĂN HOÁ

LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyênngành: VănhọcViệt Nam
Mãsố: 60.22.01.21

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN NHO THÌN

HÀ NỘI-2016


Cảm ơn mẹ Nguyễn Thị Hoa, mẹ Nguyễn Thị Loan, bố Trần Quốc
Tuấn cùng các em đã luôn ủng hộ con đƣờng học tập và công việc của tôi.
Cảm ơn anh Trần Quốc Hà – chồng tôi – ngƣời đã luôn ở bên chia sẻ
với tôi những khó khăn trong cuộc sống cũng nhƣ trong quá trình tôi tập
trung cho luận văn.
Tác giả luận văn

Đỗ Thị Hiên

Đỗ Thị HiênCao học K58

3


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ĐHQG

: Đại học Quốc gia

ĐHSP

: Đại học Sƣ phạm

ĐHKHXH&NV

: Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

CTQG


Tp. HCM

: Thành phố Hồ Chí Minh

Đỗ Thị HiênCao học K58

4


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

PHẦN MỞ ĐẦU
1.

Lý do chọn đề tài
Có thể nói văn học trung đại Việt Nam là nền văn học của nam

giới. Cả chủ thể và đối tƣợng của di sản văn học mƣời thế kỷ này tuyệt đại
đa số là nam giới. Từ những tác giả văn học viết đầu tiên nhƣ Đỗ Pháp
Thuận, Trần Quang Khải tới những nhà nho cuối cùngnhƣ Trần Tế Xƣơng,
Tản Đà hầu hết đều là nam nhân. Nếu có những tác giả hoặc tác phẩm của
nữ giới cũng rất hiếm hoi, chỉ có thể đếm trên đầu ngón tay nhƣ: bà huyện
Thanh Quan, Hồ Xuân Hƣơng, Đoàn Thị Điểm… Nếu văn học đã chỉ đặt
đứng trên một chân, và chỉ nhằm phục vụ cho một giới (nam), thì chắc chắn
vấn đề tính dục trong văn học- một vấn đề cấm kị ở thời đại lấy tƣ tƣởng
Nho gia làm chính thống lại càng không dành cho nữ giới. Tuy nhiên, bên
cạnh những tên tuổi của các nam nhân nổi tiếng về chữ nghĩa đó lại xuất
hiện một nữ thi sĩ có phong cách nghệ thuật độc đáo, làm tốn khá nhiều bút
mực của giới nghiên cứu văn học đó là Hồ Xuân Hƣơng. Tên tuổi của Hồ

quyết những vấn đề của văn học chỉ thuần túy dựa trên những yếu tố nội tại
của văn bản mà không cần đến bất kỳ một sự tham chiếu nào khác từ
những nhân tố bên ngoài. Tuy nhiên thực tế cho thấy rằng: một hiện tƣợng
văn học xuất hiện không những bị chi phối bởi bối cảnh xã hội, tƣ tƣởng
thời đại mà còn bị chi phối bởi bối cảnh văn hoá, trong đó có sự chi phối
của cái nhìn giới tính của chính ngƣời viết. Để tránh những suy diễn gán
ghép cách nghĩ hiện đại, chúng tôi tiếp cận mảng thơ Nôm truyền tụng của
Hồ Xuân Hƣơng từ quan điểm dựng lại không gian văn hóa của thời trung
đại lồng ghép cùng lý thuyết về cái nhìn giới đã đƣợc sử dụng hiệu quả
trong ngành điện ảnh để thấy thực hƣ vấn đề tác quyền phức tạp này ra sao.
2.

Mục đích, ý nghĩa của đề tài
Thứ nhất, trên phần lý do chọn đề tài chúng tôi đã đề cập về những

hoài nghi trong vấn đề thực - hƣ có một bà Hồ Xuân Hƣơng hay có những
“Hồ Xuân Hƣơng đực”. Lữ Hồ, Hồng Tú Hồng, Trần Thanh Mại, Mai
Quốc Liên… đã nghi ngờ vấn đề tác giả, tác quyền trong hiện tƣợng Hồ
Xuân Hƣơng.

Đỗ Thị HiênCao học K58

6


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

Có một thực tế: trong văn học cổ - trung đại của các nƣớc thuộc
khu vực đồng văn/ Đông Á, hiện tƣợng một tác giả văn học đến nay không
rõ tiểu sử hành trạng một cách chính xác không phải là chuyện hiếm. Cho


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

không? Chúng tôi mong muốn có thể phần nào làm sáng tỏ đƣợc hiện
tƣợng văn học thú vị này.
Chính vì vậy, với luận văn này, chúng tôi muốn từ những nghi
hoặc của những tiền bối đi trƣớc; từ bối cảnh văn hoá, hệ tƣ tƣởng; bối
cảnh văn học; đặc biệt là tiếp cận trên lý thuyết cái nhìn giới tính; tiếp tục
luận giải để phần nào thấy đƣợc những nghi ngờ đó hoàn toàn có căn cứ và
nêu ra quan điểm của mình về một quy luật văn học rất thú vị. Từ đó chúng
tôi muốn phân loại ra xem đâu là thơ của nữ thi sĩ Hồ Xuân Hƣơng và đâu
là những sáng tác của nam nhân mƣợn giọng Hồ Xuân Hƣơng. Tại sao có
hiện tƣợng đó? Và nó có ý nghĩa thế nào trong quy luật văn học?
3.

Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi khảo sát
Trong luận văn này, chúng tôi kì vọng phần nào làm rõ vấn đề tác

quyền mảng thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hƣơng. Về vấn đề văn bản,
do có nhiều ý kiến về văn bản thơ, số lƣợng các bài thơ Nôm truyền tụng,
hơn nữa mỗi bài thơ lại xuất hiện nhiều dị bản do quá trình lƣu truyền trong
dân gian nên chúng tôi không đi sâu vào vấn đề văn bản đúng - sai, bản gốc
hay dị bản mà chỉ dựa vào trên dƣới năm chục bài thơ Nôm truyền tụng của
Hồ Xuân Hƣơng để khảo sát.
Phạm vi khảo sát là 47 bài thơ Nôm truyền tụng đƣợc Lữ Huy
Nguyên tuyển chọn và giới thiệu trong cuốn Hồ Xuân Hương thơ và đời
(2008), (Nxb Văn học, Hà Nội).
Sau đây là những bài thơ mà chúng tôi dự định sẽ khảo sát:
Tranh tố nữ



Cái quạt I

Cái nợ chồng con

Cái quạt II

Lấy chồng chung

Trống thủng

Khóc Tổng Cóc

Miếng trầu

Khóc ông Phủ Vĩnh Tƣờng

Tát nƣớc

Tự tình I

Dệt cửi

Tự tình II

Thiếu nữ ngủ ngày

Tự tình III

Đánh đu


Cảnh thu

Quán khánh

Trăng thu

Đèo Ba Dội

Hỏi trăng

Cảnh chùa ban đêm

Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phƣơng pháp luận chung mà chúng tôi dự định sử dụng trong luận văn

là phƣơng pháp tiếp cận văn hóa học. Do mỗi tác phẩm văn học đều đƣợc
sinh thành trong một môi trƣờng văn hóa nhất định, nên việc gắn tác phẩm
với thời đại văn hóa nó ra đời sẽ giúp ta tiệm cận gần hơn với chân lý nghệ
thuật. Trong nhiều chuyên luận của mình,phó giáo sƣ tiến sĩ Trần Nho Thìn
đã đi sâu nghiên cứu, vận dụng cách tiếp cận văn hoá học đối với tác phẩm
văn chƣơng và thấy đƣợc hiệu quả của phƣơng pháp này. Phƣơng pháp tiếp
cận văn hoá học giúp chúng ta có một cái nhìn cách đánh giá khoa học hơn,

Đỗ Thị HiênCao học K58

9


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

Đỗ Thị HiênCao học K58

10


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

các loại biểu tƣợng tính dục trong thơ Nôm truyền tụng để làm cứ liệu phân
tích và đánh giá.
-Phƣơng pháp phân tích sẽ đánh giá khảo sát toàn bộ những tƣ liệu
thống kê, phân tích các dẫn chứng, rút ra những kết luận.
-Luận văn cũng sử dụng thi pháp học.
5.

Kết cấu luận văn và cách trình bày
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, thì

phần chính của luận văn chia làm ba chƣơng:
Chƣơng 1: Tổng quan
Chƣơng này chúng tôi tập trung vào sự phức tạp của hiện tƣợng
Hồ Xuân Hƣơng và lịch sử nghiên cứu mảng thơ Nôm truyền tụng của Hồ
Xuân hƣơng.
Chƣơng 2: Diễn ngôn tính dục của ngƣời phụ nữ trong văn hoá và
văn học Việt Nam
Trong chƣơng này chúng tôi đi vào giải thích khái niệm “diễn
ngôn”, “diễn ngôn tính dục” để lấy căn cứ khảo sát các diễn ngôn tính dục
trong văn hoá và văn học.
Chúng tôi dự định khảo sát các diễn ngôn tính dục trong văn hoá,
thể hiện ở nhiều phƣơng diện: tín ngƣỡng phồn thực, lễ hội, kiến trúc hội
hoạ, huyền thoại. Trong văn học, chúng tôi khảo sát cả trong văn học dân

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN
1.1. Hồ Xuân Hƣơng: Một hiện tƣợng phức tạp
Hồ Xuân Hƣơng xuất hiện trên thi đàn văn học Việt Nam đến nay
đã khoảng 200 năm. Tuy nhiên, đến tận bây giờ, vấn đề tác gia và tác phẩm
của nữ sĩ vẫn còn là vấn đề bỏ ngỏ. Những khoảng trống về hiện tƣợng Hồ
Xuân Hƣơng chủ yếu tập trung vào ba điểm mấu chốt đó là: tiểu sử, văn
bản và dâm tục (vấn đề tính dục). Chƣa làm sáng tỏ đƣợc ba điểm mấu chốt
này thì hiện tƣợng Hồ Xuân Hƣơng vẫn chƣa thể cũ đối với giới nghiên
cứu và phê bình văn học nƣớc ta. Mặc dù đã có hàng trăm công trình
nghiên cứu và phê bình, hàng chục khảo luận và chuyên luận, mƣời mấy
công trình luận án tiến sĩ, thạc sĩ… về cuộc đời và thơ văn của Hồ Xuân
Hƣơng nhƣng giới nghiên cứu và phê bình văn học nƣớc ta vẫn chƣa có
đƣợc tiếng nói chung xung quanh hiện tƣợng Hồ Xuân Hƣơng. Vấn đề tiểu
sử của tác giả những bài thơ Nôm truyền tụng gắn với những giả thuyết,
đoán định, tồn nghi. Xuân Hƣơng sinh năm nào, mất năm nào, và ở đâu,
không đƣợc ghi lại trong sách vở chính thống. Chúng tôi tạm đƣa ra một
“lý lịch trích ngang” của nữ sĩ họ Hồ: Là con của Hồ Sĩ Danh (1706 1783) với ngƣời thiếp họ Hà thuộc tỉnh Bắc Ninh. Hồ Xuân Hƣơng nguyên
quán thuộc xã Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lƣu, tỉnh Nghệ An. Hồ Sĩ Danh
đỗ cử nhân năm 1732, tuy không ra làm quan nhƣng vì có con làm quan to
nên ông đƣợc phong tặng chức Hàn lâm thừa chỉ và hàm Thái bảo. Sau
này, hai mẹ con đƣa nhau ra đất Thăng Long sinh sống. Tƣơng truyền, họ
ngụ cƣ tại phƣờng Khán Xuân, huyện Vĩnh Thuận gần Hồ Tây (Hà Nội bây
giờ), sau đó chuyển đến thôn Tiên Thị, tổng Tiên Túc, huyện Thọ Xƣơng

Đỗ Thị HiênCao học K58

13


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

Đỗ Thị HiênCao học K58

14


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

cho đến nay chủ yếu nhờ vào sự lƣu truyền, bảo vệ của nhân dân nên có
nhiều dị bản. Số thơ Nôm lâu nay đƣợc coi là của nữ sĩ khoảng trên dƣới
năm mƣơi bài. Ngoài ra còn có tập thơ Lưu Hương ký mang bút danh của
nữ sĩ do ông Trần Thanh Mại phát hiện vào năm 1964 gồm 24 bài thơ chữ
Hán và 28 bài thơ Nôm. Hiện có nhiều văn bản chép thơ chữ Nôm của Hồ
Xuân Hƣơng, từ các bản chép tay, đến các bản khắc ván chữ Nôm và các
bản in chữ quốc ngữ. Trong đó, phải kể tới những văn bản sau: Âm ca tập,
Bách liêu thi tập, Bảo hán châu liên, Đào Nương thi hiếu ca, Đăng Khoa
lục sưu giảng, Kỳ quan thi, Liệt truyện thi ngâm, Tạp thảo tập, Lĩnh Nam
quần hiền văn thi diễn âm tập, Nam âm thảo, Quốc âm thi tuyển, Quốc văn
tùng ký, Song thất lục bát quốc âm ca, Thi ca đối liễn tạp lục, Thi ca quốc
âm tạp lục, Thi từ ca đối sách, Liên Hương thi sao, Việt Tuý tham khảo,
Quế Sơn Tam nguyên thi tập (văn bản chép tay); Quốc âm thi tuyển, Xuân
Hương thi tập – 1921, Xuân Hương thi tập – 1992 (văn bản khắc ván chữ
Nôm); Hồ Xuân Hương thi tập (văn bản in chữ Quốc ngữ). Văn bản chép
thơ Nôm Hồ Xuân Hƣơng truyền tụng lên tới con số hơn 100.
Ðọc kĩ các văn bản thơ, ta thấy có một khoảng cách khá xa giữa
tập thơ Nôm của Xuân Hƣơng và Lƣu Hƣơng ký, chủ yếu là về phong cách
biểu hiện và đề tài. Trong Lƣu Hƣơng Ký có cả thơ chữ Hán lẫn thơ chữ
Nôm. Riêng phần thơ chữ Nôm trong Lƣu Hƣơng Ký nếu so sánh với thơ
lâu nay đƣợc coi là của Xuân Hƣơng thì hai bên vẫn có sự khác nhau. Thơ
chữ Nôm trong Lƣu Hƣơng Ký có rất nhiều từ Hán Việt, giọng thơ lại hiền
lành chứ không góc cạnh, gân guốc nhƣ ở Xuân Hƣơng thi tập. Từ đây, vấn

Những yếu tố này giúp tác giả trốn tránh cái nhìn hà khắc của xã hội Nho
giáo để có thể đề cập đến vấn đề bản năng trong tình yêu nam nữ, khát
khao dục tính trong mỗi con ngƣời cá nhân. Nguyễn Du nói tới vẻ đẹp thân
thể của ngƣời con gái, khát vọng đƣợc sống và đƣợc yêu của ngƣời kĩ nữ,
sự chủ động và mạnh bạo trong tình yêu của ngƣời con gái…ông cũng phải
sử dụng cách mƣợn cốt truyện của nƣớc ngoài để chuyển tải những nội
dung nhƣ vậy. Hai tác phẩm cung oán nổi tiếng của Nguyễn Gia Thiều và
Đặng Trần Côn cũng xuất hiện những diễn ngôn tính dục về ngƣời phụ nữ.
Chinh phụ ngâm là tiếng nói, là tâm sự của ngƣời vợ có chồng đi lính xa
nhà với những tình cảm nhớ nhung, những rạo rực khát khao bản năng,
thiếu vắng tình yêu thƣơng, sự gần gũi vợ chồng. Cung oán ngâm khúc là
tiếng lòng của ngƣời cung nữ khi bị đấng quân vƣơng “bỏ quên” trong
chốn cấm cung, tuổi thanh xuân bị chôn chặt sau cánh cửa, chỉ còn những
rạo rực, khát khao cháy bỏng thầm kín của ngƣời phụ nữ giằng xé hằng
đêm. Trong hai khúc ngâm này, những diễn ngôn tính dục của ngƣời phụ
nữ xuất hiện khá mạnh bạo bằng những hình ảnh ƣớc lệ, ẩn dụ khéo léo,
tuy nhiên để phát ngôn đƣợc hai nhà Nho phải sử dụng cách thức mƣợn
giọng, dù đã mƣợn giọng tác giả vẫn phải sử dụng các biện pháp nghệ thuật
Đỗ Thị HiênCao học K58

17


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

ƣớc lệ, tƣợng trƣng, ẩn dụ để nói đến vấn đề tính dục. Ở phƣơng Tây thời
cổ trung đại khi xã hội còn những cấm kỵ, sáng tác bác học cũng có hiện
tƣợng thác lời, vay mƣợn cốt truyện, diễu nhại. (Chuyện mười ngày của
Bôcatxiô, nhiều sáng tác Raxin, Corney, Sechxpia...). Nhƣng đến thời cận
hiện đại hiện tƣợng này dƣờng nhƣ vắng bóng. Ở phƣơng Đông còn kéo



Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

đáng là một bậc tài nữ trong đám thi xã. Nhưng có khi chỉ nghe đọc câu
thơ, mà không hiểu hết sự tích, thì thơ từ cũng nhảm nhí; có khi nghe nói
sự tích, mà không thuộc hết bài thơ thì sự tích cũng mập mờ nên văn thơ lại
càng lẫn lộn, lắm người lại cho là giọng thơ đĩ thoã, thế chẳng oan mất
tiếng người tài nữ lắm ru!” – (Giai nhân di mặc). Tản Đà có cái nhìn khác
về ngƣời tài nữ, đó là những vần thơ ma đƣa lối quỷ dẫn đƣờng và đầy yếu
tố tục: “Thơ của Xuân Hương thật là tinh quái, những câu thơ hay đọc lên
đến ghê người. Người ta từng có câu: Thi trung hữu hoạ. Nghĩa là trong
thơ có vẽ. Như thơ Xuân Hương thì lại là: Thi trung hữu quỷ. Nghĩa là
trong thơ có ma! Song mà nhận ra thời tục!”.
Tiếp cận xã hội học có các nhà nghiên cứu: Nguyễn Lộc, Lê Đình
Kỵ, Trần Thanh Mại…Trần Thanh Mại nhận thấy yếu tố tục trong thơ nữ sĩ
và ông phê phán kịch kiệt những bài thơ gọi là dâm tục vì nó có hại cho
ngƣời đọc: “Tóm lại trong bao loại thơ lâu nay cho là của Xuân Hương,
trừ loại thơ trữ tình, hoặc thơ có tính chất đả kích châm biếm nhưng tao
nhã, nghiêm túc, là có tính tư tưởng và nghệ thuật cao còn loại tục thì ít
hoặc nhiều đã hạn chế tác dụng của thơ và loại dâm không những không
tốt mà còn có thể gieo rắc độc hại”. Nguyễn Lộc thẩm định trong một số
bài thơ nữ sĩ quả có yếu tố tục. Ý kiến của Nguyễn Lộc trái ngƣợc với Vũ
Đức Phúc, Vũ Đức Phúc cho rằng cô gái họ Hồ học tập chỗ tồi nhất của
văn học dân gian còn Nguyễn Lộc cho rằng nhà thơ cũng học văn học dân
gian nhƣng dùng cái tục làm phƣơng tiện để đả kích giai cấp thống trị, thực
ra Xuân Hƣơng không thích cái tục, “nhiều lúc bà dùng cái tục tĩu một
cách trắng trợn làm mục đích dả kích kẻ thù. Đọc những bài thơ có yếu tố
tục này sẽ thấy rõ dụng ý đả kích của bà”. Lê Trí Viễn thấy Hồ Xuân
Hƣơng ngoài việc dùng cái tục nhằm mục đích đả kích phê phán, còndùng

coi vấn đề dâm tục là mạch nguồn và sự độc đáo trong thơ Hồ Xuân
Hƣơng: “Dâm và tục đã ăn sâu vào ý thức, tư tưởng Xuân Hương, chi phối
hầu hết thi phẩm của Xuân Hương, giúp Xuân Hương viết nên vần thơ kiệt
tác, độc đáo, làm cho Xuân Hương nhìn ra đời thấy cái gì cũng dâm và tục.
Gặp bất cứ cái gì cũng can gán cho những ý dâm và tục”.Sau cách mạng
có những công trình của Nguyễn Đức Bính và Xuân Diệu tuy nhiên cách lí
giải chuyển từ ẩn ức tình dục sang lí do ẩn ức xã hội. Nhà thơ Xuân Diệu
nhìn nhận số lớn đề tài trong thơ Hồ Xuân Hƣơng mang hai nghĩa “nghĩa
phô ra và nghĩa ngầm”: “Thơ Xuân Hương tục hay thanh? Đố ai bắt được?
Đỗ Thị HiênCao học K58

20


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

Bảo rằng nó hoàn toàn là thanh thì cái nghĩa thứ hai của nó có giấu được
ai, mà Xuân Hương có muốn giấu đâu? Mà bảo rằng nó là nhảm nhí, là
tục, thì có gì là tục nào?”. Cũng cùng quan điểm bênh vữ bà chúa thơ Nôm
là Nguyễn Đức Bính, tác giả bài viết Người cổ nguyệtchuyện Xuân
Hươngnghĩ rằng thơ của Xuân Hƣơng không xuất hiện yếu tố dâm mà đấy
là tiếng thơ của thuở xƣa, đời còn chƣa mặc áo, khi ấy: “con người còn đi
lang thang chốn rừng sâu núi thẳm để kiếm ăn. Một hôm, có người con trai
ngồi ăn mấy quả sung chín dưới gốc cây sung, tình cờ bắt gặp người con
gái từ sau một gốc cây khác đi ra, vẻ đẹp trong sự trần truồng và đầy sức
sống đang sôi nổi dưới hai bầu vú. Hai người đã yêu nhau một cách không
mặc cả và không nghi thức. Giữa trời cao đất rộng, trong cái say sưa của
hai xác thịt, hai trái tim đã đồng nhịp rung cảm và ngân lên những tiếng
não nùng. Đó là thơ, Hồ Xuân Hương nói”.
Tiếp cận từ “nguyên lí hội hóa trang”- Canavalesque: Nhà phê

hai mặt của tờ giấy mà luôn luôn có sự vận động, chuyển hoá vào nhau để
tạo thành một trạng thái hoà quyện, hai mà một, tồn tại mà không tồn tại,
không tồn tại mà tồn tại, vừa tránh được lối tư duy nhị nguyên, vừa đảm
bảo hứng thú cho người đọc khi họ luôn được chuyển dịch từ thanh sang
tục, rồi từ tục sang thanh trong một biến dịch không ngừng”[72, tr. 24]
Tiếp cận theo phƣơng pháp văn hóa học: Năm 1958, Lữ Hồ đã đặt
ra một câu hỏi lớn “Có chăng một bà Hồ Xuân Hƣơng?”. Đỗ Lai Thuý lại
nghĩ đó là tín ngƣỡng phồn thực, không có dâm tục.Theo nhà nghiên cứu
Trần Nho Thìn thì thơ của Hồ Xuân Hƣơng đa số đều có hai nghĩa phô và
ngầm, với cách tiếp cận văn hóa học, ông đặt ra một nghi vấn: Đây có phải
diễn ngôn của ngƣời phụ nữ cách đây gần hai thế kỷ hay không? Gần với
những giả thuyết của Trần Nho Thìn, Đào Thái Tôn trong cuốn “Hồ Xuân
Hương từ cội nguồn vào thế tục” cũng hoài nghi về thân phận của tác giả
này. Đào Thái Tôn hệ thống hoá các văn bản chép thơ Hồ Xuân Hƣơng
bằng chữ quốc ngữ rồi chỉ ra một sự thực: từ chỗ những tập đầu chỉ có sáu
bảy chục bài thơ thì ở những tập sau lên tới 139 bài. Nhƣ vậy đã có hiện
tƣợng phần thơ chính của nhà thơ bị xâm thực bởi dòng thơ ca dân gian.
“Cả hai quá trình này - dân gian hoá văn bản và huyền thoại hoá tiểu sử cùng tồn tại song song với nhau, bổ sung cho nhau, tạo nên một hiện tượng
độc đáo trong văn học Việt Nam” [71, tr. 71-72].

Đỗ Thị HiênCao học K58

22


Vấn đề tính dục trong thơ Nôm của Hồ Xuân Hương dưới góc nhìn văn hoá

Tóm lại, các ý kiến đều nhất trí tính chất độc đáo hai hàm nghĩa ở
thơ Hồ Xuân Hƣơng. Mảng thơNôm truyền tụng của Xuân Hƣơng hình
thành hẳn một hệ thống những hình ảnh tính dục. Nhƣng hầu nhƣ chƣa ai lí

các nguyên tắc cấu tứ, xây dựng nhân vật, sử dụng ngôn ngữ để vượt thoát
khỏi các hạn chế nhằm phát ra được tiếng nói mới, thể hiện tư tưởng mới
trong chỉnh thể sáng tác” [61].
Diễn ngôn không những chỉ bao gồm cả những giao tiếp bằng
tiếng nói, những phát ngôn, văn bản…mà diễn ngôn còn là cả ý thức hệ và
quyền lực, cả giao tiếp phi ngôn từ, nhƣ cử chỉ thân thể, sự mô phỏng động
tác…Đồng thời diễn ngôn cũng là cả một lĩnh vực rộng lớn là nghệ thuật
nhƣ hội họa, điêu khắc, múa nhảy, âm nhạc, thi ca…
Mỗi thời đại, dƣới những áp lực của các quan hệ quyền lực và các
diễn ngôn mà hình thành nên một quan niệm về cái gọi là “bản chất ngƣời”
riêng. Một trong những đặc điểm nổi bật của hầu hết những trƣờng phái,
quan điểm triết học truyền thống là sự đối lập giữa tâm và thân. Đối lập này

Đỗ Thị HiênCao học K58

24